Das “Miteinander” wiederfinden

Interview mit Eva Stefani, Dokumentarfilmerin

Bis zum 11.1.2015 ist die Ausstellung „Tempus Ritualis“ noch in Berlin zu sehen. Darin geht es um ein deutsch-griechisches Kunstprojekt zu neuen Gemeinschaftsritualen. Die Künstler und Künstlerinnen der Ausstellung nehmen die Krise in Griechenland zum Ausgangspunkt, um neue soziale Entwicklungen und kulturelle Muster zu untersuchen: Welche gemeinschaftsstiftenden Rituale können in Zeiten der Krise entstehen? Welche Initiativen, Formen von Solidarität und Vergemeinschaftung sind in der Krise zu beobachten? Inwiefern kann beispielsweise im künstlerischen Milieu ein stärkerer Zusammenhalt und ein kontinuierlicher Dialog beobachtet werden? Unser Redaktionsmitglied Paschalis Tounas hat sich mit der Dokumentarfilmerin Eva Stefani getroffen, deren Film „Die Badenden“ während der Ausstellung zu sehen ist.

Tempus Ritualis_1

Frau Stefani, gehört „Die Badenden“ zu einem bestimmten Typ von Dokumentarfilm? Wovon handelt er und wann wurde er gedreht?

„Die Badenden“ ist ein Dokumentarfilm, dessen Dreharbeiten 2006 begonnen haben und der 2008 fertiggestellt wurde. Er handelt von Menschen, die griechische Kurorte besuchen. Ich bin von Methana und Aidipsos bis Ikaria und Philippi gereist und habe versucht, das Leben der Kurgäste in all ihren Facetten festzuhalten. Der Film basiert auf einer Langzeitdokumentation, ein Dokumentarfilm-Genre, das einen langen Vorlauf voraussetzt, den Aufbau einer Beziehung vor den eigentlichen Dreharbeiten. Das Ziel ist, sich an die Umgebung in dem Maße anzupassen, dass eine Innensicht der Dinge entsteht.

Glauben Sie, dass die Badekur, die ja eher eine kulturelle Praxis der Vergangenheit ist, nun mit neuen Elementen in unserer heutigen Zeit, in unserem „Tempus“, nun wieder zu einem „Ritual“ werden kann?

Tempus Ritualis_4

Bei den Badekuren geht es eigentlich hauptsächlich um Kommunikation. Auch wenn die meisten Badenden an die heilende Kraft des Wassers oder des Moores glauben, so kommen sie doch hauptsächlich zu den Heilquellen, um andere Menschen zu treffen und Kontakte zu knüpfen. An solch einem Ort kommen zwar die unterschiedlichsten Schichten zusammen, aber die Menschen sind etwa im gleichen Alter, das die Soziologen als „drittes Alter“ bezeichnen. Das heißt, es sind Senioren.

Viele reisen schon seit Jahren dorthin, um alte Freunde zu treffen und mit ihnen den Sommer zu verbringen. In den Badeorten bewegen sich die älteren Menschen ohne Hemmungen. Den Winter über haben sie eher für sich gelebt, im Sommer finden sie durch die Gesellschaft Ausdrucksformen, die sie oft selbst überraschen. Des öfteren hat man das Gefühl, dass man sich in einem Zeltlager mit Pubertierenden befindet, wo Streiche gespielt werden, Leidenschaften und Liebschaften entstehen.

Als der Film 2008 fertig war, zeigten sich schon die ersten Anzeichen der Krise. Wenn man sich den Film heute anschaut, merkt man, dass die Streitigkeiten und hitzigen Debatten der älteren Menschen über politische Themen Aufschluss über den ökonomischen und kulturellen Zustand des Landes geben.

Tempus Ritualis_3

In Ihrem Dokumentarfilm überrascht uns die Leidenschaftlichkeit der älteren Menschen und ihr revolutionäres Potenzial, wenn man ihnen den Raum dafür gibt. Sind ältere Menschen in Übergangszeiten wie diesen eine Randgruppe? Leben sie quasi außerhalb der Gesellschaft?

Das sogenannte „dritte Alter“ ist potenziell revolutionär. Voraussetzung dafür ist, dass alte Menschen eine „Stimme“ in der Öffentlichkeit bekommen. Im Gegensatz zum Klischee vom älteren Menschen, der schon mit dem Leben abgeschlossen hat, versuche ich zu zeigen, dass es sich um eine sehr aktive gesellschaftliche Gruppe handelt, die dem Leben viel abgeklärter, aber auch viel heiterer begegnet als viele von uns Jüngeren.

In Ihrem Film zeigen Sie immer wieder Gebäude im Zustand des Verfalls. Im Film sind einige umgewandelt worden in neue Hoteleinheiten, die den Kurtourismus promoten sollen, während andere vor sich hin verrotten. Sie zeigen hauptsächlich Kurgäste, die in Wohnwagen, Zelten oder verlassen wirkenden Gebäuden wohnen und nicht in modernen Hoteleinheiten mit speziellen individuellen Anwendungen oder Spa. Was wollen Sie durch diesen Blickwinkel ausdrücken?

In meinem Film hat mich der Begriff „Gemeinschaft“ interessiert. In modernen Hoteleinheiten, den sogenannten Spa oder Wellnesshotels, gibt es keine Gemeinschaft. Die Menschen fahren als Einzelwesen dorthin, um ihre körperliche und seelische Gesundheit zu pflegen und zu fördern. Ziel ist nicht der Kontakt mit den anderen, sondern die spezielle Einzelbehandlung. Die „zeitgenössischen Badenden“ schaffen in ihren Spas keine Gemeinschaft, weil sie sie nicht nötig haben. Ganz anders als in den alten Anlagen, die preiswerter waren und über Jahre immer von denselben Gästen besucht wurden. Jedes Jahr kommen sie wieder, um ihre Freunde zu treffen. Die menschliche Gemeinschaft ist wahrscheinlich die wichtigste Therapieform.

Tempus Ritualis_2

Was meine eigene Vorliebe für alles Alte betrifft, so kann ich das nicht so genau erklären. Auf jeden Fall üben alte Dinge, die nur noch bruchstückhaft vorhanden sind oder sich im Verfall befinden, eine Faszination auf mich aus, die ich selber kaum verstehe. Vielleicht, weil ich darauf projizieren kann, was ich will und eine Vergangenheit erschaffe, wie ich sie mir vorstelle.

Meine Entscheidung, mich auf die alten Anlagen zu konzentrieren, entsprang aber keinem Faible für das „schöne Alte“, sondern weil ich die Bedeutung des Gemeinschaftsgefühls und des Zusammenhalts aufzeigen möchte, die in den heutigen Wellnesszentren verloren geht.

Was ist Ihre Ansicht zur Situation des Dokumentarfilms heute? Dadurch, dass sich die griechische Gesellschaft aufgrund der Krise sehr stark verändert, entsteht in der Kunstszene viel Neues. Gibt es unter den Dokumentarfilmern einen kontinuierlichen Dialog und einen im Vergleich zu früher stärkeren Zusammenhalt?

Meiner Meinung nach gibt es einen stärkeren Dialog unter den Dokumentarfilmern, besonders unter den jungen Filmemachern, wie z. B. die Gruppe „Docu Trance“. Das ist auch die einzige Gruppe, die sich mit Formfragen im Dokumentarfilm beschäftigt. Die Krise hat sich für den griechischen Dokumentarfilm immer wieder als Hindernis erwiesen. Die Filmemacher transportieren dezidiert das Thema Krise und vergessen dabei ganz die Frage des filmkünstlerischen Ausdrucks. Das Ergebnis ist eine Ansammlung anklagender Dokumentarfilme. Doch der Dokumentarfilm sollte in erster Linie Filmkunst sein und kein Informationsmaterial zum aktuellen Zeitgeschehen.

Tempus Ritualis –  Ausstellung vom: 25. Oktober 2014 – 11. Januar 2015, Ort: Galerie im Körnerpark, Schierker Str. 8, 12051 Berlin

Teilnehmende Künstler_innen: Lena Athanasopoulou, Christina Dimitriadis, Nina Fischer & Maroan el Sani, Pia Greschner, Susanne Kriemann, Lia Nalbantidou, Christine Schulz, Eva Stefani, Evanthia Tsantila
Kuratiert von Christina Dimitriadis, Christine Nippe, Evanthia Tsantila. In Thessaloniki wurde die Ausstellung vom SMCA – State Museum of Contemporary Art Thessaloniki gefördert und im CACT – Thessaloniki Center of Contemporary Art präsentiert.
Das Projekt wird gefördert vom Goethe Institut Thessaloniki, ifa – Institut für Auslandsbeziehungen e.V., Outset. Greece, Aegean Airlines und AHK – Deutsch-Griechische Industrie- und Handelskammer.

Fotos: Teilnehmende Projekte der Ausstellung, Filmstills aus “Die Badenden”, Paschalis Tounas, Nicos Ligouris, Teaserfoto: Giorgos Makkas (aus der laufenden Ausstellung “Visual March to Prespa 2007 – 2014. Α process of experiencing the landscape”, SMCA-Moni Lazariston)

Schreibe einen Kommentar

Ξαναβρίσκοντας τη χαμένη συλλογικότητα

Συνέντευξη με την Εύα Στεφανή, ντοκιμαντερίστρια

Μέχρι τις 11 Ιανουαρίου 2015 θα διαρκέσει η έκθεση «Tempus Ritualis» στο Βερολίνο. Πρόκειται για ένα ελληνογερμανικό art project σχετικά με τα νέα κοινωνικά τελετουργικά. Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στο έργο παίρνουν την κρίση στην Ελλάδα ως σημείο αφετηρίας για να εξετάσουν νέες κοινωνικές εξελίξεις και πολιτιστικά πρότυπα: Τι είδους τελετουργικά, που καλλιεργούν συλλογικότητα, μπορεί να προκύψουν σε περιόδους κρίσης; Ποιές πρωτοβουλίες, μορφές αλληλεγγύης και συλλογικότητες εμφανίζονται στην κρίση; Παρατηρείται, για παράδειγμα, στο καλλιτεχνικό περιβάλλον μια εντονότερη συνοχή και ένας συνεχής διάλογος; Ο συντάκτης μας Πασχάλης Τούνας συναντήθηκε με την ντοκιμαντερίστρια Εύα Στεφανή, της οποίας η ταινία «Οι λουόμενοι» προβάλλεται στα πλαίσια της έκθεσης αυτής.

Tempus Ritualis_1

Κυρία Στεφανή, οι «Λουόμενοι» ανήκουν σε κάποιο συγκεκριμένο είδος ντοκιμαντέρ; Ποιό είναι το θέμα του και πότε γυρίστηκε;

Οι «Λουόμενοι» είναι ένα ντοκιμαντέρ που γύρισα το 2006 και τελείωσα το 2008. Θέμα του είναι οι άνθρωποι που συχνάζουν στις ελληνικές λουτροπόλεις. Ταξιδεύοντας από τα Μέθανα και την Αιδηψό μέχρι την Ικαρία και τους Φιλίππους προσπάθησα να αποτυπώσω πτυχές από την ζωή των λουόμενων. Η ταινία είναι βασισμένη στον κινηματογράφο της παρατήρησης, μία προσέγγιση στο ντοκιμαντέρ που απαιτεί πολύ χρόνο παραμονής με τους ανθρώπους που κινηματογραφείς πριν ακόμα αρχίσεις το γύρισμα. Ο στόχος είναι να αφομοιωθείς από το περιβάλλον έτσι, ώστε να αποκτήσεις μία οπτική των πραγμάτων από μέσα.

Θεωρείτε πως η λουτροθεραπεία, μια πολιτιστική πρακτική του παρελθόντος μπορεί μέσα από νέα στοιχεία να εξελιχθεί στον παρόντα βιωμένο χρόνο μας, στο «Tempus» μας, σε κάτι τελετουργικό, σε «Tempus Ritualis»;

Tempus Ritualis_4

Η λουτροθεραπεία είναι ένα πρόσχημα για επικοινωνία. Αν και οι περισσότεροι λουόμενοι πιστεύουν στις θεραπευτικές ιδιότητες του ιαματικού νερού ή της λάσπης, έρχονται στα λουτρά για λόγους παρέας και συντροφικότητας. Οι τόποι των λουτρών αποτελούν σημείο συνάντησης ανθρώπων διαφόρων κοινωνικών τάξεων αλλά της ίδιας περίπου ηλικίας, που οι κοινωνιολόγοι την χαρακτηρίζουν ως «τρίτη ηλικία». Πρόκειται δηλαδή για ηλικιωμένους.

Πολλοί από αυτούς πηγαίνουν εκεί επί χρόνια για να συναντήσουν παλιούς φίλους και για να περάσουν μαζί τους το καλοκαίρι. Στις λουτροπόλεις οι ηλικιωμένοι κινούνται χωρίς αναστολές. Ζώντας αρκετά μοναχικά τον χειμώνα, το καλοκαίρι στα λουτρά βρίσκουν μέσω της παρέας τρόπους έκφρασης που συχνά ξαφνιάζουν και τους ίδιους. Πολλές φορές έχει κανείς την αίσθηση ότι βρίσκεται σε κατασκήνωση εφήβων όπου κυριαρχούν οι ζαβολιές, τα πάθη και οι έρωτες.

Όταν τελείωσε η ταινία το 2008, είχαν ήδη αρχίσει να διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια της κρίσης. Ξαναβλέποντας την ταινία ανακαλύπτει κανείς τον τρόπο που οι καυγάδες και οι έντονοι διάλογοι γύρω από τα πολιτικά ζητήματα των ηλικιωμένων απηχούν προβληματισμούς για την οικονομική και πολιτική κατάσταση της χώρας.

Tempus Ritualis_3

Στο ντοκιμαντέρ σας μας εκπλήσσει το πάθος για ζωή των ηλικιωμένων και η επαναστατικότητά τους αν τους δοθεί βήμα έκφρασης. Σε περιόδους μεταβατικές, όπως αυτή που διανύουμε, οι ηλικιωμένοι είναι μια περιθωριακή ομάδα; Ζουν κατά κάποιο τρόπο «εκτός νερού»;

Η λεγόμενη «τρίτη ηλικία» είναι εν δυνάμει επαναστατική. Αρκεί οι ηλικιωμένοι να έχουν «φωνή» στον δημόσιο βίο. Κόντρα στο στερεότυπο των ηλικιωμένων που έχουν παραιτηθεί από την ζωή, προσπάθησα να δείξω ότι είναι μία πολύ ενεργή κοινωνική ομάδα που αντιμετωπίζει τη ζωή με μεγαλύτερη νηφαλιότητα αλλά και με πολύ περισσότερο χιούμορ απ΄ ό,τι πολλοί από εμάς τους νεότερους.

Στην ταινία σας καταγράφετε κάθε τόσο οπτικά ερειπωμένα κτίρια. Κάποια έχουν μετατραπεί σε σύγχρονες ξενοδοχειακές μονάδες που προωθούν τον ιαματικό τουρισμό, ενώ άλλα έχουν αφεθεί στην φθορά του χρόνου. Παρατηρείτε κυρίως λουόμενους που διαμένουν σε τροχόσπιτα, σκηνές ή σε κτίρια με έκδηλα ίχνη εγκατάλειψης και όχι σε κάποια σύγχρονη ξενοδοχειακή μονάδα με ατομικά-ιδιωτικά θεραπευτήρια ή σπα. Εξυπηρετεί κάποιο σκοπό αυτή η οπτική γωνία;

Στην ταινία με ενδιέφερε η έννοια της συλλογικότητας. Στις σύγχρονες ξενοδοχειακές μονάδες, τα λεγόμενα σπα, αυτή η συλλογικότητα δεν υπάρχει. Οι άνθρωποι πηγαίνουν εκεί προς βελτίωση και προαγωγή της ατομικής σωματικής και ψυχικής τους υγείας. Αυτή επιτυγχάνεται όχι μέσω της επαφής με τους άλλους, αλλά μέσα από την ατομική λουτροθεραπεία. Οι «σύγχρονοι λουόμενοι» δεν δημιουργούν στα σπα κοινότητα γιατί δεν το έχουν ανάγκη. Αντίθετα απ΄ ό,τι στις παλιές εγκαταστάσεις, που εκτός των άλλων ήταν φθηνότερες και όπου εκεί πήγαιναν για χρόνια πάντα οι ίδιοι άνθρωποι. Κάθε χρόνο ξαναπάνε για να βρουν πάλι τους φίλους τους. Η ανθρώπινη επικοινωνία είναι μάλλον η σημαντικότερη μορφή θεραπείας.

Tempus Ritualis_2Όσον αφορά την δική μου εμμονή κι αγάπη προς οτιδήποτε παλιό, δεν μπορώ ακριβώς να το εξηγήσω. Σίγουρα τα παλιά πράγματα, που βρίσκονται μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, τα ερείπια, ασκούν επάνω μου μια γοητεία που και κι εγώ η ίδια δεν κατανοώ ακριβώς. Ίσως επειδή εκεί μπορεί να προβάλλω ό,τι θέλω και να κατασκευάσω ένα παρελθόν όπως το φαντάζομαι εγώ.

Η επιλογή μου να επικεντρωθώ στις παλιές εγκαταστάσεις δεν ξεκίνησε όμως από αυτήν μου τη μανία του «ωραιοποιημένου παλιού», αλλά από τη διάθεσή μου να αναδείξω την έννοια της συλλογικότητας και αλληλεγγύης που χάνεται στις σύγχρονες λουτροπόλεις.

Ποιά είναι η γνώμη σας για το ντοκιμαντέρ σήμερα; Επειδή η ελληνική κοινωνία αλλάζει ραγδαία εξαιτίας της κρίσης, εμφανίζονται νέα πράγματα και στην καλλιτεχνική σκηνή. Στην κοινότητα των ντοκιμαντεριστών υπάρχει συνεχής διάλογος και ισχυρότερη, σε σύγκριση με παλιότερα, κοινωνική συνοχή;

Κατά τη γνώμη μου υπάρχει ένας ισχυρότερος διάλογος ανάμεσα στους ντοκιμαντερίστες, κυρίως ανάμεσα σε νέους κινηματογραφιστές όπως στην ομάδα «Docu-Trance». Είναι και η μοναδική ομάδα που ασχολείται με ζητήματα φόρμας στο ντοκιμαντέρ. Η κρίση στάθηκε συχνά εμπόδιο για το ελληνικό ντοκιμαντέρ. Οι δημιουργοί ταινιών προβάλλουν ιδιαίτερα το θέμα της κρίσης, ξεχνώντας τελείως το ζήτημα της κινηματογραφικής γραφής. Αποτέλεσμα είναι μία σωρεία ντοκιμαντέρ καταγγελτικού περιεχομένου. Αλλά το ντοκιμαντέρ οφείλει να είναι καταρχήν κινηματογραφική τέχνη και όχι μέσο πληροφόρησης της επικαιρότητας.

 Tempus Ritualis

Έκθεση από 25 Οκτωβρίου 2014 μέχρι 11 Ιανουαρίου 2015, Galerie im Körnerpark, Schierker Str. 8, 12051 Berlin

Συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Λένα Αθανασοπούλου, Χριστίνα Δημητριάδη, Nina Fischer & Maroan el Sani, Pia Greschner, Susanne Kriemann, Λία Ναλμπαντίδου, Christine Schulz, Εύα Στεφανή, Ευανθία Τσαντίλα
Επιμέλεια έκθεσης: Χριστίνα Δημητριάδη, Christine Nippe, Ευανθία Τσαντίλα
Στη Θεσσαλονίκη η έκθεση επιχορηγήθηκε από το ΚΜΣΤ-Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης και παρουσιάστηκε στο ΚΣΤΘ-Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης.
Το έργο επιχορηγείται από το Ινστιτούτο Γκαίτε Θεσσαλονίκης, το IFA-Ινστιτούτο Εξωτερικών Πολιτιστικών Σχέσεων, το Outset.Greece, την Aegean Airlines και το AHK-Ελληνογερμανικό Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο.

Φωτό: Πρότζεκτς της έκθεσης, filmstills από την ταινία “Οι Λουόμενοι”, Πασχάλης Τούνας, Nicos Ligouris. Φωτό στο teaser: Γιώργος Μάκκας από την τρέχουσα έκθεση «Εικαστική Πορεία προς τις Πρέσπες 2007 – 2014. Μια διαδικασία βίωσης του τοπίου», ΚΜΣΤ-Μονή Λαζαριστών

Schreibe einen Kommentar