Jugendliche Helden auf der Suche nach der Zukunft

Interview mit Filippos Mandilaras, Jugendbuchautor

Filippos Mandilaras ist einer der bekanntesten Jugendbuchautoren Griechenlands. In diesem Jahr wurde er für sein Buch „Leben wie im Aufzug“ mit dem griechischen Staatspreis für Literatur ausgezeichnet. Seine Übersetzerin Doris Wille sprach während des literaturfestivals berlin 2014 mit ihm über seine „Street“-Trilogie und insbesondere seinen Roman „Hyänen”.

Du hast Auszüge aus deinem Buch „Hyänen“ vorgestellt, einem dystopischen Jugendroman. Das heißt, es geht um einen Roman, der eine negative Utopie entwirft. Er beginnt am Tag X, dem Tag, den alle in Griechenland fürchten: am Tag des Staatsbankrotts. Alle, die konnten, haben Athen verlassen. Zurückgeblieben sind Alte, Arme und eine große Zahl an Jugendlichen. Sie alle müssen sich in einem Großstadtdschungel durchschlagen, in dem Chaos, Plünderungen, Brandstiftung und Gewalt herrschen. Wie haben diese düsteren Bilder auf das jugendliche Publikum in Berlin gewirkt?

Es war ein gemischtes Publikum, das die Lesung aus „Hyänen“ besucht hat. Es bestand vor allem aus deutschsprachigen, aber auch aus griechischsprachigen Schülern. Einige der griechischsprachigen Jugendlichen, die Griechenland mitten in der Krise erlebt hatten, erinnerten sich an düstere Augenblicke ihres Lebens. An damals, als ihre Familien schließlich zum Auswandern gezwungen wurden. Die anderen hatten, wie ich sehen konnte, sehr wohl erfasst, wie ernst die Lage und wie wichtig die Entscheidungen waren, die ein Gleichaltriger in so einer Situation treffen muss. Es war so, als würden sie für kurze Zeit in die dystopische Welt eindringen, die die Heldin durchlebt. Ich bin sicher, dass ihnen dieses Gefühl der Machtlosigkeit überhaupt nicht gefiel, das die Heldin empfindet, wenn sie vom Strudel der Ereignisse mitgerissen wird.

Filippos Mandilaras

Die Hauptfigur ist Martha, ein 16jähriges Mädchen, das wohl behütet aufgewachsen ist. Von einem Moment zum anderen muss sie plötzlich allein um ihr Überleben kämpfen. Ihre Eltern haben sie in Athen zurückgelassen. Entspricht das der Realität im Griechenland der Krise? Es ist ja schließlich ein Land, in dem der Familienzusammenhalt immer sehr stark war.

Soweit ich weiß, nicht. Die Familie bildet immer noch den Mittelpunkt, auch dann, wenn ihre Mitglieder schon erwachsen sind. Das kann etwas Positives sein, besonders in Zeiten, in denen das soziale Gefüge Risse bekommt. Andererseits wirkt die Familie aber auch einer gesunden Entwicklung ihrer jüngeren Mitglieder hinderlich sein. Die Tatsache, dass die Familie ihre wirtschaftliche Unabhängigkeit verliert und die Gesellschaft gezwungen ist, sich neu an einem kooperativen, gemeinschaftlichen Modell zu orientieren, könnte durchaus dazu führen, dass dieses Zentrum einen Teil seiner Kraft verliert. Dadurch eröffnen sich aber neue Möglichkeiten für die jungen Leute, zu improvisieren und ihren eigenen Mittelpunkt, ihren eigenen Weg zu finden.

Du sagst über Martha, dass sie wie ein modernes Rotkäppchen ist. Was meinst du genau damit?

Ja, wenn jemand „Hyänen“ als eine Allegorie über den Übergang von der Pubertät zum Erwachsenwerden liest, dann ist Martha tatsächlich ein modernes Rotkäppchen. Es wird von seinen Eltern in den stockdunklen Großstadtwald geschickt. Über Wölfe und Hyänen haben sie mit ihr nicht einmal andeutungsweise gesprochen. Da muss Rotkäppchen improvisieren, um gegen die Wölfe und Hyänen zu bestehen, die ihm auflauern. Es muss auch improvisieren, um seinen Weg zu finden, denn hier, in dieser modernen Version des Mythos, gibt es weder die Großmutter noch den Jäger.

Mandilaras mit Kindern auf einer Wiese

Es gibt ja kaum einen Jugendlichen in Deutschland, der nicht von der Krise in Griechenland gehört hat. Konntest du beim Festival feststellen, ob sie die vorurteilsbeladenen Klischeebilder, die die Boulevardpresse verbreitet, übernommen haben oder schien es eher so, dass sie differenzierter über die Krise nachgedacht haben?

Es schien mir, dass die deutschen Jugendlichen, die im gleichen Alter wie Martha sind, die Krise so kannten, wie sie die griechischen Inseln und Tsatsiki kennen. Als ob die Krise ein Teil des Bildes darstellt, das sie von Griechenland und den Griechen haben. Was sie berührt hat, ist der Fall Marthas, eines Mädchens in ihrem Alter, das zum Opfer dieses wirtschaftlichen, gesellschaftlichen und moralischen Zusammenbruchs wird.

Das Buch „Hyänen“ ist der zweite Band der „Street“-Trilogie. Sie beginnt mit „Irgendwo dazu gehören“, einem Buch, das sich indirekt auf den Mord an Alexandros Grigoropoulos 2008 bezieht, in dessen Folge Athen brannte. Der dritte Band „Leben wie im Aufzug“, für den du mit dem Staatspreis für Jugendliteratur 2014 ausgezeichnet wurdest, lässt die düsteren Chaosvisionen hinter sich. Es schildert, wie in der Krise und durch die Krise Initiativen wie Kollektive und Tauschhandel entstehen. Hat diese Krise für die griechische Gesellschaft auch positive Seiten? Besonders auch für junge Menschen?

Kinder in einem Vortragsraum

Sicher hat sie auch positive Seiten und wir werden sie höchstwahrscheinlich langfristig als den Ausgangspunkt einer „Renaissance“ ansehen. Nur begreife ich nicht, warum wir in einen Abgrund stürzen mussten, um die Flügel entdecken, die an unseren Rücken verkümmert waren. Jedenfalls haben die Jugendlichen trotz der erschreckenden Arbeitslosigkeit zum ersten Mal seit der Wiederherstellung der Demokratie 1974 das ganze Feld für sich, um ihre eigene Lebensweise zu entwickeln, die mit allem Alten brechen wird. Und genau das tun sie, glaube ich.

Die Bücher der Trilogie, die du in einem schnellen Rhythmus (2009, 2010 und 2011) geschrieben hast, sind sehr dicht am Verlauf der Ereignisse und ausgesprochen aktuell. Hattest du vielleicht vor, so etwas wie eine Chronik der Krise zu schreiben, eine Art Dokumentation?

Jedes literarische, auf Fiktion beruhende Werk verfügt über ein Herz, also den zentralen Sinn, aber auch über einen Körper, das heißt, die Umgebung, in der es spielt. In diesem Sinne und weil alle drei Romane der „Street“-Trilogie beim Schreiben den alltäglichen Ereignissen dieser Zeit (2008-2011) folgten, sie vorhersahen oder auf sie reagierten, bilden sie – ja – eine Art Dokumentation. Ich kann mir vorstellen, dass sie in ein paar Jahren von Jugendlichen auch so genutzt werden. Trotzdem sind und bleiben sie Fiktion.

Dein neues Buch, an dem du gerade arbeitest, ist wieder ein Roman über und für Jugendliche. Es hat ein vollkommen anderes Thema. Es beschäftigt sich mit dem „Körper“ von Jugendlichen in der Pubertät und trägt den Arbeitstitel „Party auf der Dachterrasse“. Sind die schwierigen Zeiten also vorbei? Ist jetzt Party angesagt?

Mandilaras auf Podiumsdiskussion mit Kindern

Das klingt vielleicht seltsam, aber, ja, ich glaube, dass das Schlimmste für die Jugendlichen vorbei ist. Lass es mich erläutern: Die Jugendlichen, die 2008 in der Pubertät steckten oder in die Pubertät kamen, haben bis 2011 einige albtraumhafte Jahre erlebt, als zum Mord an Grigoropoulos die Angst vor der Staatspleite, die Wirtschaftskrise und die Arbeitslosigkeit der Erwachsenen hinzukamen. Die Überflussgesellschaft, in der sie aufgewachsen waren, brach zusammen. Ein Vertreter der Staatsmacht hat ihnen das Recht auf Unsterblichkeit genommen, indem er grundlos einen Gleichaltrigen ermordete. Zugleich hat man ihnen das Recht zu träumen genommen.

Die heutigen Jugendlichen haben mit dieser Generation gar nichts mehr zu tun. Die Wirtschaftskrise und das gesellschaftliche Chaos hat ihre Spuren hinterlassen, aber sie selbst haben eine Art Unschuld wiedergefunden. Sie sind zu den ursprünglichen Bedürfnissen eines jeden Heranwachsenden zurückgekehrt: Ich lerne meinen Körper kennen und danach den Körper des anderen. Ohne dass sie Angst haben, dass jemand ihnen plötzlich den Lebensfaden abschneiden könnte. Der Mord an Grigoropoulos ist etwas Furchtbares, etwas Angsteinflößendes, aber es ist vorbei. Es ist Geschichte, genau wie die ganze lang aufgestaute Wut und Empörung, die im Sommer 2012 überschäumte.

Die Jugendlichen wachsen heute mit der Angst vor dem wirtschaftlichen Zusammenbruch auf. Aber das bildet für sie nur eine zusätzliche Motivation, noch kreativer, innovativer, uneigennütziger und kooperativer zu werden. Sie haben jedes Recht zu feiern und bei jeder Gelegenheit Partys zu veranstalten, weil die Welt (vielleicht) wieder ihnen gehört. Und diese Welt wartet darauf, von ihnen definiert zu werden! Jedenfalls will ich das hoffen. Und ich sehe es auch bei meinen Begegnungen mit ihnen. Etwas ist im Entstehen begriffen, dort draußen vor den Schulen, und es ist ganz lebendig und noch nicht da gewesen. Da sollten wir genau hinhören!

Übersetzung und Fotos: Doris Wille. Teaser-Foto: M. Prinzinger (Ausstellung „No Respect„, Grafitti und Street Art im Onassis Cultural Center Athen, 11. April – 13. Juli 2014). Vgl. auch die schöne Website des Patakis-Verlags, die sich an jugendliche Leserinnen und Leser richtet: https://www.i-read.i-teen.gr.

2 Gedanken zu „Jugendliche Helden auf der Suche nach der Zukunft“

Schreibe einen Kommentar

Έφηβοι ήρωες διεκδικώντας το μέλλον τους

Συνέντευξη με τον Φίλιππο Μανδηλαρά, συγγραφέα

Ο Φίλιππος Μανδηλαράς είναι ένας από τους γνωστότερους συγγραφείς παιδικών και εφηβικών βιβλίων της Ελλάδας. Φέτος το βιβλίο του «Ζωή σαν ασανσέρ» τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Εφηβικού-Νεανικού Λογοτεχνικού Βιβλίου. Η Γερμανίδα μεταφράστριά του Doris Wille μίλησε μαζί του στα πλαίσια του literaturfestival berlin για την τριλογία «του Δρόμου» και ιδίως για το μυθιστόρημά του «Ύαινες».

Πολύ εντυπωσιακά ήταν τα αποσπάσματα από το βιβλίο σου «Ύαινες», ενός δυστοπικού μυθιστορήματος για νέους. Ξεκινάει την ημέρα X, την οποία όλοι στην Ελλάδα φοβόντουσαν ή ακόμα φοβούνται, την ημέρα της χρεοκοπίας της χώρας. Την Αθήνα την έχουν εγκαταλείψει όλοι όσοι μπορούσαν. Πίσω έμειναν οι γέροι, οι φτωχοί και αρκετοί νέοι. Όλοι πρέπει να τα βγάλουν πέρα μέσα σε μια πόλη-ζούγκλα, όπου επικρατούν το χάος, οι λεηλασίες, οι εμπρησμοί και η βία. Τι εντύπωση έκαναν αυτές οι σκοτεινές εικόνες στο νεανικό κοινό του Βερολίνου;

Το κοινό που παρακολούθησε την εκδήλωση των «Υαινών» ήταν μεικτό. Αποτελούνταν δηλαδή κατά κύριο λόγο από γερμανόφωνους μαθητές αλλά και από ελληνόφωνους. Κάποιοι από τους ελληνόφωνους, οι οποίοι έτυχε να ζουν στην καρδιά της Κρίσης στην Ελλάδα, αναγκάστηκαν να θυμηθούν πολύ σκοτεινές στιγμές της ζωής τους, οι οποίες, τελικά, οδήγησαν την οικογένειά τους στη μετανάστευση. Οι υπόλοιποι κατάλαβα ότι αντιλήφθηκαν τη σοβαρότητα της κατάστασης και την κρισιμότητα των επιλογών που θα έπρεπε να κάνει ένας συνομήλικος τους σε μία τέτοια περίσταση. Ήταν σαν να μπήκαν για κάποιες στιγμές στη δυστοπία που ζούσε η ηρωίδα κι είμαι σίγουρος ότι δεν τους άρεσε καθόλου, μα καθόλου, το αίσθημα της αδυναμίας που νιώθει καθώς παρασύρεται αβοήθητη στη δίνη των γεγονότων.

Filippos Mandilaras

Κεντρική ηρωίδα είναι η Μάρθα, ένα 16χρονο κορίτσι, που μεγάλωσε στα πούπουλα. Από την μια στιγμή στην άλλη πρέπει μόνη της να παλέψει για την επιβίωσή της. Οι γονείς της την έχουν εγκαταλείψει. Παρατηρούνται τέτοια φαινόμενα στην Ελλάδα της κρίσης; Μιλάμε για μια χώρα όπου οι οικογένειες ήταν πάντα πολύ δεμένες.

Απ’ ότι γνωρίζω, όχι. Η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί τον άξονα γύρω από τον οποίο περιστρέφονται διαρκώς τα μέλη της, όσο κι αν έχουν μεγαλώσει και ενηλικιωθεί. Μπορεί αυτό να έχει τα θετικά του, ειδικά σε περιόδους εξωτερικών επιθέσεων στο οικοδόμημα της κοινωνίας, αλλά αποτελεί και πολύ σημαντική τροχοπέδη για την υγιή ανάπτυξη των νεώτερων μελών κάθε οικογένειας. Από τη στιγμή όμως που οι οικογένειες χάνουν την οικονομική τους αυτοτέλεια κι η κοινωνία αναγκάζεται να αναπροσαρμοστεί σε ένα πιο συνεργατικό και συνεταιριστικό μοντέλο, ελπίζω και εύχομαι ο άξονας αυτός να χάσει μέρος από την ισχύ του ώστε να υπάρξει περιθώριο στους έφηβους και στους νέους να αυτοσχεδιάσουν και να δημιουργήσουν τον δικό τους άξονα ή μονοπάτι.

Έχεις πει ότι η Μάρθα μοιάζει με σύγχρονη Κοκκινοσκουφίτσα. Μπορείς να μας το εξηγήσεις;

Ναι, αν διαβάσει κάποιος τις «Ύαινες» σαν μια αλληγορία για το πέρασμα από την εφηβική ηλικία στην ενηλικίωση, η Μάρθα είναι μια σύγχρονη Κοκκινοσκουφίτσα την οποία στέλνουν οι γονείς της στο θεοσκότεινο δάσος-πόλη δίχως καν να της μιλήσουν για λύκους και ύαινες. Εκεί η Κοκκινοσκουφίτσα χρειάζεται να αυτοσχεδιάσει ώστε να επιβιώσει τόσο από τους λύκους, όσο και από τις ύαινες που παραμονεύουν, όπως χρειάζεται να αυτοσχεδιάσει για να βρει και τον προορισμό της γιατί εδώ, στη μοντέρνα αυτή εκδοχή του μύθου, δεν υπάρχει ούτε γιαγιά ούτε κυνηγός.

Mandilaras mit Kindern auf einer Wiese

Σίγουρα δεν υπάρχει νέος στη Γερμανία που να μην έχει ακούσει για την κρίση στη Ελλάδα. Από τη σύντομη επαφή σου με τη νεολαία στο φεστιβάλ, μπόρεσες να διαπιστώσεις αν οι νέοι υιοθετούν τις κλισέ- προκατειλημμένες εικόνες που αναμεταδίδει ο κίτρινος τύπος ή έμοιαζαν να έχουν προβληματιστεί βαθύτερα για την κρίση;

Οι Γερμανοί συνομήλικοι της Μάρθας μου φάνηκε ότι γνώριζαν για την κρίση με τον ίδιο τρόπο που γνωρίζουν για τα ελληνικά νησιά και το τζατζίκι. Σαν η κρίση να αποτελεί ένα σκέλος της εικόνας που έχουν για την Ελλάδα και τους Έλληνες. Αυτό που τους άγγιξε, είναι η περίπτωση της Μάρθας, μιας συνομήλικής τους που πέφτει θύμα αυτής της οικονομικής, κοινωνικής και ηθικής κατάρρευσης.

Το βιβλίο «Ύαινες» είναι το δεύτερο μέρος της τριλογίας «του Δρόμου». Ξεκινάει με το «Κάπου ν΄ ανήκεις», ένα βιβλίο που αναφέρεται έμμεσα στη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Το τρίτο βιβλίο «Ζωή σαν ασανσέρ», για το οποίο βραβεύτηκες με το Κρατικό Βραβείο Εφηβικού-Νεανικού Λογοτεχνικού Βιβλίου 2014, ξεπερνάει τα σκοτεινά οράματα του χάους. Περιγράφει πώς μέσα στην κρίση και μέσω της κρίσης δημιουργούνται πρωτοβουλίες όπως κολεκτίβες και ανταλλακτήρια αγαθών. Μήπως έχει αυτή η κρίση για την ελληνική κοινωνία και θετικές πλευρές; Ειδικά για νέους ανθρώπους;

Kinder in einem Vortragsraum

Σίγουρα έχει θετικές πλευρές και είναι πολύ πιθανό μακροπρόθεσμα να τη θεωρούμε ως την αφετηρία μιας «αναγέννησης», μόνο που δεν μπορώ να καταλάβω γιατί χρειάστηκε να μας πετάξουν από τον γκρεμό για να ανακαλύψουμε τα φτερά που είχαν μουχλιάσει στις πλάτες μας. Όπως δεν μπορώ να καταλάβω γιατί το σύστημα αποφάσισε τώρα να επιτρέψει και, σε μερικές περιπτώσεις, να προωθήσει συνεργατικές και ανταλλακτικές πρακτικές που παλιότερα θεωρούνταν ανώριμες, περιθωριακές και ύποπτες. Οι νέοι πάντως, παρά την τρομακτική ανεργία, έχουν για πρώτη φορά μετά από την μεταπολίτευση όλο το πεδίο να δημιουργήσουν το δικό τους τρόπο ζωής που θα έρχεται σε ρήξη με οτιδήποτε παλιό. Κι αυτό κάνουν, νομίζω.

Τα βιβλία της τριλογίας τα οποία έγραψες με γρήγορο ρυθμό ένα το χρόνο (το 2009, 2010 και 2011) είναι πολύ κοντά στις εξελίξεις και εξαιρετικά επίκαιρα. Μήπως στόχευες να γράψεις κάτι σαν το χρονικό της κρίσης, ένα είδος ντοκουμέντου;

Κάθε λογοτεχνικό έργο μυθοπλασίας, εκτός από την καρδιά του που το νοηματοδοτεί, διαθέτει ένα σώμα που συντίθεται από το περιβάλλον στο οποίο εκτυλίσσεται. Υπό αυτή την έννοια, κι επειδή και τα τρία μυθιστορήματα της τριλογίας «του Δρόμου» γράφτηκαν ακολουθώντας, προβλέποντας ή αντιδρώντας στα καθημερινά γεγονότα της εποχής (2008-2011), ναι, αποτελούν ένα είδος ντοκουμέντου. Φαντάζομαι ότι κάποια χρόνια μετά θα έχουν και τέτοια χρήση από τους έφηβους εκείνης της εποχής. Παρόλα αυτά, εξακολουθούν να αποτελούν προϊόντα μυθοπλασίας.

Το καινούργιο σου βιβλίο, το οποίο δουλεύεις ακόμα, είναι και πάλι ένα μυθιστόρημα για έφηβους. Έχει ένα εντελώς διαφορετικό θέμα. Ασχολείται με το «σώμα» των εφήβων και έχει ως προσωρινό τίτλο «Πάρτι στην ταράτσα». Πέρασαν τα δύσκολα; Είναι ώρα για πάρτι δηλαδή;

Mandilaras auf Podiumsdiskussion mit Kindern

Μπορεί να ακουστεί παράδοξο, αλλά πιστεύω πως ναι, τα δύσκολα πέρασαν για τους έφηβους. Κι εξηγούμαι: Τα παιδιά που ήταν έφηβοι ή έμπαιναν στην εφηβεία το 2008 βίωσαν κάποια εφιαλτικά χρόνια ως τουλάχιστον το 2011, όταν, στη δολοφονία του Γρηγορόπουλου, προστέθηκε η αγωνία της χρεοκοπίας, η κρίση κι η ανεργία των ενηλίκων. Η κοινωνία της αφθονίας, μέσα στην οποία είχαν μεγαλώσει, κατέρρευσε κι αυτοί, από τους οποίους ένα όργανο του κράτους είχε στερήσει το δικαίωμα στην αθανασία δολοφονώντας χωρίς κανένα λόγο έναν συνομήλικό τους (και φαντασιακά τον καθένα απ’ αυτούς), στερήθηκαν το δικαίωμα στο όνειρο και προχώρησαν φοβισμένοι, οργισμένοι κι αγανακτισμένοι σε μια βιαστική και άτσαλη ενηλικίωση.

Οι σημερινοί έφηβοι δεν έχουν καμία σχέση με αυτή τη γενιά. Η οικονομική κρίση και η κοινωνική αναταραχή έχει «γράψει» επάνω τους, αλλά οι ίδιοι έχουν ξαναβρεί την άγνοια του κινδύνου, έχουν επιστρέψει στις πρωταρχικές ανάγκες κάθε έφηβου (γνωρίζω το σώμα μου και, στη συνέχεια, το σώμα του διπλανού μου-άλλου) δίχως να φοβούνται ότι κάποιος θα κόψει απότομα το νήμα της εξέλιξής τους. Η δολοφονία του Γρηγορόπουλου είναι κάτι φοβερό, τρομακτικό αλλά παλιό. Ανήκει στη ιστορία, όπως κι όλη η συσσωρευμένη οργή και αγανάκτηση που ξεφούσκωσε το καλοκαίρι του 2012.

Οι έφηβοι σήμερα είναι μεγαλωμένοι με τον φόβο της οικονομικής κατάρρευσης αλλά αυτό αποτελεί ένα επιπλέον κίνητρο γι αυτούς ώστε να γίνουν περισσότερο δημιουργικοί, ρηξικέλευθοι, ανιδιοτελείς και συνεργατικοί. Έχουν κάθε δικαίωμα να γιορτάζουν και να στήνουν πάρτι με κάθε ευκαιρία επειδή ο κόσμος (μπορεί να) είναι και πάλι δικός τους. Κι ο κόσμος αυτός περιμένει να οριστεί απ’ αυτούς! Τουλάχιστον έτσι θέλω να ελπίζω εγώ κι έτσι πιστεύω ότι βλέπω στις συναντήσεις μου μαζί τους. Κάτι γεννιέται εκεί, έξω από τα Γυμνάσια και τα Λύκεια, κι είναι ολοζώντανο και πρωτόγνωρο. Ας το αφουγκραστούμε!

Φωτό: Doris Wille, M. Prinzinger (από την έκθεση «No respect«, Graffiti και Street Art, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, Αθήνα, 11 Απριλίου – 13 Ιουλίου 2014). Βλέπε και την ωραία ιστοσελίδα των εκδόσεων Πατάκη που απευθύνεται σε νέους αναγνώστες: https://www.i-read.i-teen.gr.

Schreibe einen Kommentar