Lebensraum

Interview mit Elena Socratous, Theaterregisseurin

5. und 6. März 2015: Berlin-Premiere von “Lebensraum”, einem Stück von Thanasis Triaridis, das am 19. und 20. März auch in Frankfurt/Main zu sehen sein wird, bevor es in Griechenland und Zypern gezeigt wird. diablog.eu sprach mit der Regisseurin Elena Socratous über die Grundidee und über den Ansatz, Theater als eine Art psychologisches Experiment zu inszenieren.

“Lebensrαum”
von Thanasis Triaridis
Regie: Elena Sokratous, Bühne: Vasiliki Christopoulou, Licht: Cecilia Tselepidι, Dramaturgie: Gerasimos Bekas
Mit: Kostis Kallivretakis, Konstantinos Gerakis
Musik: Panos Voulgaris, Sounddesign: Daisy Chain, Video/Fotos: Panagiotis Paschalidis, Grafik/Design: Petros Zavrakas,
Koordination: Christina Kamperi, Wissenschaftliche Begleitung: Eftychia Papagianni, Übersetzung: Mirja Lahidjanian und Maria Thomas

Ein Experiment. Ein Versuchsleiter und ein Teilnehmer. Das Publikum in der Rolle des Publikums (oder auch nicht). Ein Stück, ein echtes Experiment, ein Stück zwischen Wahrheit und Illusion, zwischen Theater und Realität. Ein Theatersaal voll mit Tätern und Opfern in abwechselnden Rollen. Keiner darf unbeteiligt bleiben, jeder muss seine Rolle wählen.

Notiz der Regisseurin:
Die Menschen werden gut geboren. Bis jemand ihren Lebensraum bedroht. Dann werden sie ungemütlich. Vor allem wenn es dunkel ist. Die Menschen fürchten sich vor der Dunkelheit. Dies ist erwiesen. Sie fühlen sich hingegen sicher, wenn sie ihren Lebensraum einem “Experten” anvertrauen. Jemandem, der sie überzeugt hat. Egal womit. Und wer überzeugt ist, der kann auch schnell böse werden, wenn es sein muss. Sehr böse. Und du?

https://www.facebook.com/lebensraum.berlin/?fref=ts, https://www.facebook.com/events/1667293996853461/

Lebensraum, Plakat

Warum trägt das Stück den Titel “Lebensraum”? Dabei werden Erinnerungen an das Dritte Reich wach. Ist das beabsichtigt?

Der Titel „Lebensraum“ bezieht sich auf unseren geistigen Lebensraum und wie wir mit ihm umgehen, ob wir ihn an etwas oder jemanden abgeben, auf welche Weise wir ihn schützen und wieviel Macht jemand hat, wenn er es schafft, den geistigen Raum eines einzelnen oder mehrerer Menschen zu besetzen. Manchmal überlassen wir unseren Lebensraum freiwillig jemandem, der als „Experte“ auftritt und manchmal reagieren wir panisch, wenn wir uns in unserem Lebensraum bedroht fühlen. Das Stück und unsere Inszenierung beziehen sich nicht auf das Dritte Reich, wo der Lebensraum territorial definiert war und politisch benutzt wurde.

YouTube

Mit dem Laden des Videos akzeptieren Sie die Datenschutzerklärung von YouTube.
Mehr erfahren

Video laden

Warum habt ihr genau dieses Stück von Thanasis Triaridis ausgewählt?

Vor ungefähr zwei Jahren lernte ich Jannis Evangelou kennen, einen Mitarbeiter von Thanasis in Deutschland, und er stellte mir unter anderem auch dieses Stück vor, das schon auf Deutsch übersetzt vorlag, aber in keinem der beiden Sprachräume aufgeführt worden war. Schon beim ersten Lesen wurde mir klar, dass ich es möglichst bald inszenieren wollte. Ich wurde überwältigt von Gedanken und Gefühlen, ja, einem regelrechten Bildergewitter, und vom ersten Moment an fühlte ich mich vollkommen vertraut mit dem Stück. Ich hatte sogar schon konkret Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis in den beiden Hauptrollen vor Augen. Wenn ich versuchen würde, ein Stück zu schreiben, das mir als Regisseurin auf den Leib geschneidert ist, wäre es mir bestimmt nicht so gut gelungen wie Thanasis. Und dabei kannten wir uns damals noch gar nicht.

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis, ©P. Paschalidis

Was hat der Begriff “Lebensraum” mit dem Heute und mit uns im deutschsprachigen und im griechischsprachigen Raum zu tun?

Heute wird der geistige Lebensraum der Menschen als Einzelwesen, aber auch in seiner Gesamtheit, bedroht, missachtet und zum Werkzeug der „Mächtigen“. Ausgehend von der territorialen Bedeutung des Lebensraums kann ich die Flüchtlinge im Nahen Osten hier nicht unerwähnt lassen. Ihr Lebensraum ist bedroht, und sie suchen zu Wasser und zu Land neuen Lebensraum, um wieder aufatmen und leben zu können. Allerdings besetzt die Propanda, die von fast allen Massenmedien, den Politikern, den „Experten“ und den Journalisten betrieben wird, unseren geistigen Lebensraum, nicht nur dieses Thema betreffend, sondern zum Beispiel auch das der derzeitigen deutsch-griechischen Beziehungen. Es werden Zorn und Hass erzeugt… Auf diese Weise wird die Praxis des „Teile und herrsche“ und die Theorie der Masse angewandt. Das war auch der erste Gedanke, den Eftychia Papagianni, Doktorandin der Psychologie und unsere wissenschaftliche Mitarbeiterin, nach der Lektüre des Stückes äußerte. Sie zitierte die bekannten Worte von Bernays:

„Die bewusste und intelligente Manipulation der organisierten Gewohnheiten und Meinungen der Massen ist ein wichtiges Element in der demokratischen Gesellschaft. Wer die ungesehenen Gesellschaftsmechanismen manipuliert, bildet eine unsichtbare Regierung, welche die wahre Herrschermacht unseres Landes ist.“

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis, ©P. Paschalidis

Welche Rolle spielen psychologische Experimente in dem aktuellen Stück, das du inszenierst? Wie werden sie im Stück eingesetzt und wie beeinflussen sie das Geschehen?

„Versuche bringen die Menschheit weiter“ sagt eine Figur des Stücks bezeichnenderweise. Ich füge hinzu, dass Experimente auch oft eine hervorragende Rechtfertigung für Gräuel- und Gewalttaten und sadistisches Verhalten darstellen. Oft sind wir geschockt, wenn wir anhand von psychologischen Versuchen erfahren, wozu Menschen unter bestimmten Umständen fähig sind. In Zusammenarbeit mit Vasia Christopoulou, unserer Bühnenbildnerin, haben alle Beteiligten zusammen eine Mischung aus Theater und psychologischem Experiment kreiert. Ich möchte hier keine Einzelheiten verraten, sondern nur auf das bekannte Milgram-Experiment hinweisen, das uns gezeigt hat, welche extremen Folgen übertriebener Gehorsam haben kann und auf die moralische Dimension im „Trolley-Problem“ der Engländerin Philippa R. Foot. Der Handlungsweise des „Spezialisten“ oder „Manipulators“ in unserem Experiment liegt die Theorie von der „Psychologie der Massen“ zugrunde, wie sie von Gustave Le Bon beschrieben wurde.

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis, ©P. Paschalidis

Die Zuschauer sind bei dir keine passiven Konsumenten, sondern ein aktives Element im Zusammenspiel von Bühne, Schauspielern und Publikum. Ist für dich Theater überhaupt ein Experiment?

Ich nehme wahr, dass wir Menschen in einer lähmenden Untätigkeit verharren, und eine der wichtigsten Aufgaben des modernen Theaters ist es meiner Ansicht nach, den Zuschauer wachzurütteln, der im Alltag gelernt hat, seine Hände in Unschuld zu waschen, und meint, mit seinen Handlungen nichts bewirken zu können. Ich kann Untätigkeit als Antwort nicht gelten lassen. Daher kann ich auch kein Theater ohne Einbeziehung des Publikums machen. Mir ist es lieber, wenn im Publikum negative Gefühle ausgelöst werden, die Menschen verletzt oder wütend sind, als wenn sie gar nichts fühlen. Die größte Niederlage wäre für mich, wenn die Menschen den Saal verließen, ohne dass sich etwas – und sei es auch nur für ein paar Minuten – in ihnen geregt hätte. Niemand darf sich hundertprozentig sicher fühlen und niemand hat das Recht, sich bequem einzurichten in unserer Gesellschaft. Und da ich das nicht allen Menschen nahebringen kann, versuche ich es zumindest einem kleinen Teil der Gesellschaft mit Theater nahezubringen und auf diese Weise den öffentlichen Dialog voranzutreiben. Theater kann unser Bewusstsein regelrecht formen und uns dazu bringen, achtsamer in unserem Handeln zu sein.

Interview: Michaela Prinzinger. Übersetzung: Nina Bungarten. Fotos: P. Paschalidis.

Aufführungen:
Theater im Aufbau Haus, Kreuzberg-Berlin (5., 6. März)
Theater Landungsbrücken, Frankfurt am Main (19., 20. März)
Θέατρο Θησείον, Athens (7., 8., 9., 10. April)
Θέατρο Blackbox, Thessaloniki (14., 15., 16., 17. April)
Θέατρο Λιθογραφείο, Patra (19., 20. April)
Θέατρο WhereHaus 612 , Nicosia (22., 23. April)
Θέατρο ΕΘΑΛ, Limassol (25. April)

Schreibe einen Kommentar

Lebensraum

Συνέντευξη με την Έλενα Σωκράτους, θεατρική σκηνοθέτιδα

5-6/3: Πρεμιέρα του έργου «Lebensraum» (Ζωτικός χώρος) του Θανάση Τριαρίδη στο Βερολίνο, που θα παιχθεί στις 19-20/3 και στην Φρανκφούρτη/Μάιν, προτού παρουσιαστεί στην Ελλάδα και στην Κύπρο. Το diablog.eu μίλησε με τη σκηνοθέτιδα Έλενα Σωκράτους σχετικά με τη βασική ιδέα του θεατρικού έργου και τη σκηνοθεσία του ως ένα είδος ψυχολογικού πειράματος.

“Lebensrαum”
του Θανάση Τριαρίδη
Σκηνοθεσία: Έλενα Σωκράτους, Σκηνικά: Βασιλική Χριστοπούλου, Φώτα: Σεσίλια Τσελεπίδη
Δραματουργική Ανάλυση: Γεράσιμος Μπέκας
Παίζουν: Κωστής Καλλιβρετάκης, Κωνσταντίνος Γεράκης
Μουσική: Πάνος Βούλγαρης, Σχεδιασμός ήχου: Daisy Chain, Βίντεο/Φωτογραφίες: Παναγιώτης Πασχαλίδης, Γραφικά/Αφίσα: Πέτρος Ζάβρακας, Συντονισμός: Χριστίνα Καμπέρη, Επιστημονικός Συνεργάτης: Ευτυχία Παπαγιάννη

Ένα πείραμα. Δυο ηθοποιοί. Ένας υπεύθυνος πειράματος και ένας συμμετέχων. Το κοινό σε ρόλο κοινού του πειράματος (ή και όχι). Ένα έργο αληθινό πείραμα, ένα έργο ανάμεσα στην αλήθεια και στην ψευδαίσθηση, ανάμεσα στο θέατρο και στην πραγματικότητα. Μια αίθουσα θεάτρου γεμάτη με θύτες και θύματα σε εναλλασσόμενους ρόλους. Κανείς δεν δικαιούται να μείνει αμέτοχος, όλοι πρέπει να επιλέξουν ρόλο.

Σημείωμα της σκηνοθέτιδας:
Οι άνθρωποι γεννιούνται καλοί. Μέχρι να βρεθεί κάποιος να απειλήσει τον ζωτικό τους χώρο. Τότε αγριεύουν. Ειδικά όταν είναι σκοτάδι. Οι άνθρωποι φοβούνται το σκοτάδι. Είναι δοκιμασμένο. Νιώθουν όμως ασφάλεια, όταν εμπιστεύονται τον ζωτικό τους χώρο σε κάποιον “ειδικό”. Σε κάποιον που τους έπεισε. Ακόμα και με μια σαχλαμάρα. Και όταν έχουν πειστεί, μπορούν να γίνουν κακοί. Πολύ κακοί. Εσύ;

https://www.facebook.com/lebensraum.berlin/?fref=ts, https://www.facebook.com/events/1667293996853461/

Lebensraum, Plakat

Γιατί ονομάζεται το θεατρικό έργο “Lebensraum”; Ο τίτλος θυμίζει το τρίτο Ράιχ. Είναι αυτό σκόπιμο;

Ο θεατρικός τίτλος Lebensraum ή στα ελληνικά Ζωτικός Χώρος, αφορά στον ζωτικό χώρο του μυαλού μας και πώς τον χειριζόμαστε, πώς τον παραχωρούμε ή τον προστατεύουμε και πόση δύναμη έχει κανείς, εάν καταφέρει να κατακτήσει τον ζωτικό χώρο στο μυαλό ενός ανθρώπου ή ενός συνόλου ανθρώπων. Πολλές φορές παραχωρούμε τον ζωτικό μας χώρο ελεύθερα σε κάποιον, ο οποίος εμφανίζεται ως “ειδικός” και κάποιες άλλες, όταν νιώθουμε ότι ο ζωτικός μας χώρος απειλείται, αντιδρούμε σαν ζώα σε κλουβί. Το θεατρικό έργο, καθώς και η παράστασή μας, δεν αφορά στο τρίτο Ράιχ, όπου ο όρος χρησιμοποιήθηκε πολιτικά, ορίζοντας τον ζωτικό χώρο εδαφικά.

YouTube

Mit dem Laden des Videos akzeptieren Sie die Datenschutzerklärung von YouTube.
Mehr erfahren

Video laden

Γιατί διάλεξες να ανεβάσεις το συγκεκριμένο έργο του Θανάση Τριαρίδη;

Πριν περίπου δυο χρόνια γνωρίστηκα με τον Γιάννη Ευαγγέλου, συνεργάτη του Θανάση στη Γερμανία και μου πρότεινε μέσα σε άλλα και αυτό το θεατρικό έργο του Θανάση, το οποίο ήταν ήδη μεταφρασμένο στα γερμανικά και δεν είχε ανέβει ακόμη στη σκηνή, ούτε καν στην Ελλάδα. Όταν ξεκίνησα να διαβάζω το έργο, ήμουν σίγουρη ότι αυτό θα ήταν μια από τις επόμενές μου δουλειές. Το διάβασα κατακλυσμένη από σκέψεις και συναισθήματα. Ήταν μια καταιγίδα από εικόνες στο μυαλό μου και ένιωσα από την πρώτη στιγμή απόλυτη οικειότητα με το έργο. Συγκεκριμένα, είχα ήδη στο μυαλό μου την εικόνα του Κωστή Καλλιβρετάκη και του Κωνσταντίνου Γεράκη στους δύο ρόλους. Νομίζω ότι εάν προσπαθούσα να γράψω ένα έργο που να μου ταιριάζει σκηνοθετικά, δεν θα το έκανα τόσο καλά, όσο το έκανε ο Θανάσης, χωρίς να γνωριζόμαστε καν.

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Lebensraum, Κωστής Καλλιβρετάκης και Κωνσταντίνος Γεράκης, ©Π. Πασχαλίδης

Τι σχέση έχει η έννοια του Ζωτικού Χώρου με το σήμερα και με τον γερμανικό/ελληνικό χώρο;

Σήμερα ο ζωτικός χώρος στο μυαλό των ανθρώπων ως μονάδες αλλά και ως σύνολο απειλείται, παραβιάζεται, γίνεται υποχείριο των “δυνατών”. Ξεκινώντας από την έννοια του ζωτικού χώρου εδαφικά, δεν μπορώ να μην αναφερθώ στους πρόσφυγες στη Μέση Ανατολή, των οποίων ο ζωτικός χώρος βιάζεται και ψάχνουν με βάρκες και πεζοπορίες, έναν νέο ζωτικό χώρο για να μπορούν να αναπνεύσουν, να ζήσουν. Απ’ την άλλη, η προπαγάνδα που γίνεται σχεδόν σε όλα τα ΜΜΕ, οι “ειδικοί πολιτικοί”, οι “γνώστες”, οι δημοσιογράφοι, γενικά αλλά και ειδικά, για παράδειγμα στις Ελληνογερμανικές σχέσεις σήμερα, καταλαμβάνουν τον ζωτικό χώρο στο μυαλό των πολιτών και φυτεύουν σε αυτόν τον θυμό και το μίσος… Εφαρμόζεται έτσι η πρακτική του διαίρει και βασίλευε αλλά και η θεωρία του όχλου. Αυτή ήταν και η πρώτη σκέψη που εξέφρασε η επιστημονική συνεργάτιδα της ομάδας μας και υποψήφια διδάκτωρ ψυχολογίας Ευτυχία Παπαγιάννη διαβάζοντας το έργο. Αναφέρθηκε στα λεγόμενα του Bernays: «Ο συνειδητός και ευφυής χειρισμός των οργανωμένων συνηθειών και των απόψεων σχετικά με τις μάζες είναι ένα σημαντικό στοιχείο στη δημοκρατική κοινωνία. Εκείνοι που χειρίζονται αυτόν τον απαρατήρητο μηχανισμό της κοινωνίας αποτελούν μια αόρατη κυβέρνηση που αποτελεί την πραγματική δύναμη που κυβερνά ολόκληρη τη χώρα.»

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Κωστής Καλλιβρετάκης και Κωνσταντίνος Γεράκης, ©Π. Πασχαλίδης

Ποιο ρόλο παίζουν τα ψυχολογικά πειράματα στο έργο που σκηνοθετείς; Πώς εμφανίζονται στην παράσταση και πώς επηρεάζουν τα τεκταινόμενα;

“Τα πειράματα είναι αυτά που πάνε μπροστά την ανθρωπότητα”, λέει χαρακτηριστικά ένας από τους χαρακτήρες του έργου. Θα προσθέσω σε αυτό, ότι τα πειράματα υπήρξαν και μια πολύ καλή δικαιολογία για αγριότητες, βιαιότητες και σαδιστική συμπεριφορά. Απ’ την άλλη, τα ψυχολογικά πειράματα και τα αποτελέσματά τους, είναι πολλές φορές μια μπουνιά στο στομάχι, για το τι μπορεί να κάνει ή πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Σε συνεργασία με την Βάσια Χριστοπούλου, σκηνογράφο της ομάδας, αλλά και με όλους τους συντελεστές, έχουμε δημιουργήσει ένα συνδιασμό θεατρικής παράστασης και ψυχολογικού πειράματος. Δεν θέλω να πω περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτό. Θα ήθελα μόνο να αναφερθώ στα ερεθίσματα που υπάρχουν από το γνωστό πείραμα του Milgram για την υπακοή η οποία μπορεί να οδηγήσει σε ακραίες πράξεις και τον ηθικό προβληματισμό του “Προβλήματος του τραίνου” της Αγγλίδας Philippa R. Foot. Επίσης, η βάση του δικού μας “ειδικού” ή “χειριστή” στο πείραμα, είναι η θεωρία για την ψυχολογία του όχλου, όπως αυτή εκφράστηκε από τον Gustave Le Bon.

Lebensraum, Kostis Kallivretakis und Konstantinos Gerakis
Κωστής Καλλιβρετάκης και Κωνσταντίνος Γεράκης, ©Π. Πασχαλίδης

Οι θεατές στις παραστάσεις σου δεν είναι απλοί καταναλωτές αλλά ζωντανός οργανισμός, ο οποίος συμμετέχει με τους ηθοποιούς. Είναι για σένα το θέατρο ένα πείραμα;

Νιώθω ότι οι άνθρωποι έχουμε πέσει σε αδράνεια και είναι υποχρέωση του θεάτρου σήμερα να ταρακουνήσει τον κάθε θεατή, ο οποίος έχει μάθει στην καθημερινότητά του να νίπτει τας χείρας του και να θεωρεί τον εαυτό του μη αρμόδιο να δράσει. Δεν μπορώ να δεχτώ την ακινησία ως απάντηση και δεν μπορώ να ανεβάσω μια θεατρική παράσταση όπου το κοινό δεν θα πάρει θέση. Προτιμώ το κοινό να νιώσει άσχημα, να θιχτεί, να θυμώσει, φτάνει να νιώσει.. Η αποτυχία θα ήταν για μένα, το να φύγει το κοινό από την αίθουσα του θεάτρου και να μην απασχολήσει το μυαλό του, έστω για μερικά λεπτά, αυτό που βίωσε κατά τη διάρκεια της παράστασής μας. Κανείς δεν είναι ασφαλής και κανείς δεν δικαιούται να νιώθει βολεμένος στην κοινωνία μας και αφού αυτό δεν μπορώ να το μεταφέρω στο σύνολο της κοινωνίας, οφείλω τουλάχιστον να το μεταφέρω στη μικρή κοινωνία των θεατών μας, προωθώντας τον δημόσιο διάλογο. Το θέατρο πλάθει συνειδήσεις και οφείλει κανείς να είναι πολύ προσεκτικός στους χειρισμούς του.

Συνέντευξη: Michaela Prinzinger. Φωτό: Π. Πασχαλίδης

Παραστάσεις:
Theater im Aufbau Haus, Kreuzberg-Berlin (5., 6. März)
Theater Landungsbrücken, Frankfurt am Main (19., 20. März)
Θέατρο Θησείον, Athens (7., 8., 9., 10. April)
Θέατρο Blackbox, Thessaloniki (14., 15., 16., 17. April)
Θέατρο Λιθογραφείο, Patra (19., 20. April)
Θέατρο WhereHaus 612 , Nicosia (22., 23. April)
Θέατρο ΕΘΑΛ, Limassol (25. April)

Schreibe einen Kommentar