Εδώ το δελτίο τύπου για το εν λόγω βραβείο με το σκεπτικό της βράβευσης:

Το κείμενο στα ελληνικά:

Ανακοινώθηκε η νικήτρια του «Βραβείου Johann-Heinrich-Voß-Literaturhaus της πόλης Penzlin» 2025/26 για ελληνoγερμανικές μεταφράσεις.

Νικήτρια του «Βραβείου Johann-Heinrich-Voß-Literaturhaus της πόλης Penzlin» 2025/26 για ελληνoγερμανικές μεταφράσεις κρίθηκε η Doris Wille για τη μετάφραση του λογοτεχνικού δοκιμίου Die Nadeln des Aufstands. Eine Kulturgeschichte des Strickens [1] της Κατερίνας Σχινά.

Το ελληνικό πρωτότυπο βραβεύτηκε το 2015 με το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου. «Η δημοσιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας, μεταφράστρια αγγλοσαξονικής λογοτεχνίας και συγγραφέας Κατερίνα Σχινά παρουσιάζει σε οκτώ κεφάλαια μια ποιητική επισκόπηση γεμάτη πνεύμα και γνώση, σχετικά με τη σημασία που έχει το πλέξιμο και το βελονάκι στην ιστορία, τη λογοτεχνία, τις εικαστικές τέχνες, τη μουσική και τις επιστήμες, φτάνοντας μέχρι και στην περιβαλλοντική πολιτική, τα στοχαστικά μαθηματικά και τη θεωρία του χάους. Η συγγραφέας συνδέει το θέμα με σύντομες αυτοβιογραφικές εξιστορήσεις. Προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό, το οποίο ενδεχομένως να μην ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για το πλέξιμο, μια συναρπαστική, εν μέρει χιουμοριστική ματιά σε ένα απροσδόκητα ευρύ θέμα, και το όλο σε γλωσσική απόδοση πολύ υψηλού επιπέδου.»
(Απόσπασμα από το σκεπτικό της ειδικής κριτικής επιτροπής)

Η γερμανική μετάφραση από τις εκδόσεις Edition CONVERSO έχει φτάσει στην 4η έκδοση (2022)· συμπεριλήφθηκε το 2021 στη Γερμανία στη λίστα των καλύτερων μη μυθοπλαστικών βιβλίων του δημόσιου τηλεοπτικού σταθμού ZDF, του πολιτιστικού ραδιοσταθμού Deutschlandfunk Kultur και της εφημερίδας DIE ZEIT. Η μεταφράστρια Doris Wille γεννήθηκε το 1958 στο Warburg και ζει στο νησί Κεφαλονιά της Ελλάδας. Σπούδασε γερμανική φιλολογία και ιστορία της τέχνης και ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στη δημοσιογραφία και στο δημόσιο δίκαιο.

Το «Βραβείο Johann-Heinrich-Voß-Literaturhaus της πόλης Penzlin» συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο ύψους 5.000 ευρώ. Ο ιδρυτής του βραβείου Δρ. Bernd-Albrecht Freiherr von Maltzan έχει στενούς δεσμούς με τον ελληνικό πολιτισμό. Επιπλέον, δραστηριοποιείται με διάφορους τρόπους για την πόλη Penzlin του Μεκλεμβούργου. Με την ίδρυση του βραβείου αυτού ο von Maltzan επιθυμεί να προωθήσει τον πολιτιστικό διάλογο μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας.

Η απονομή του βραβείου θα πραγματοποιηθεί στις 29 Μαρτίου 2026 στο πλαίσιο εορταστικής εκδήλωσης στη λογοτεχνική στέγη Johann-Heinrich-Voß-Literaturhaus στο Penzlin. Την ημέρα αυτή απεβίωσε πριν από ακριβώς 200 χρόνια ο ποιητής και μεταφραστής Johann Heinrich Voß, ο οποίος μεγάλωσε στο Penzlin.

[στο λογότυπο επάνω δεξιά:]
ΟΙΚΙΑ VOß PENZLIN
Ένας Έλληνας από το Μεκλεμβούργο
[αριστερά:]
προσωπογραφία του Johann Heinrich Voß

[1] ελληνικός τίτλος: Καλή και ανάποδη. Ο πολιτισμός του πλεκτού
Ο γερμανικός τίτλος κατά λέξη: Οι βελόνες της εξέγερσης. Μια πολιτιστική ιστορία του πλεκτού

Η μεταφράστρια
Η Doris Wille γεννήθηκε στη γερμανική κωμόπολη Warburg και ζει στην Κεφαλονιά. Σπούδασε γερμανική φιλολογία και ιστορία της τέχνης στο Μύνστερ της Βεστφαλίας, στη Βιέννη και στο Βερολίνο (Ελεύθερο Πανεπιστήμιο) και ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στη δημοσιογραφία και στο δημόσιο δίκαιο στο Πανεπιστήμιο Μάιντς.

Πώς ήρθε σε επαφή με την ελληνική γλώσσα; Στο diablog.eu διηγείται:

«Βρέθηκα στην Ελλάδα το 1985 για να διδάξω γερμανικά σε φροντιστήριο ξένων γλωσσών. Ουσιαστικά τυχαία, καθώς η Ελλάδα ήταν η πρώτη χώρα όπου μου προσφέρθηκε μια τέτοια θέση εκτός Γερμανίας. Όταν μετακόμισα από το Βερολίνο, τα Ιωάννινα ήταν για μένα ένα πολιτισμικό σοκ. Η γλώσσα, αντίθετα, ήταν άλλου είδους σοκ – κεραυνοβόλος έρωτας! Αρχικά, ίσα που μπορούσα να πω ένα „καλημέρα“, αλλά αμέσως μετά εκμεταλλευόμουν κάθε ευκαιρία για να μάθω ελληνικά. Διάβαζα ό,τι έπεφτε στα χέρια μου, μιλούσα με όποιον συναντούσα, και μέσα στον πρώτο μήνα παρακολούθησα ευθαρσώς στο Πανεπιστήμιο μια διάλεξη για τον Καβάφη, έχοντας την ελπίδα ότι κάτι θα πιάσω. Η στρατηγική αυτή δεν ήταν και τόσο άστοχη.

Στα Ιωάννινα ήταν και όταν πριν 40 χρόνια αποκρυπτογράφησα μια επιγραφή σε ένα ασανσέρ που έλεγε „4 ΑΤΟΜΑ“. Συνέδεσα τη λέξη – που ήξερα μόνο από τη χημεία ως τη μικρότερη αδιαίρετη μονάδα – με τους ανθρώπους που χωρούσαν στο ασανσέρ. Άρα στην Ελλάδα άτομα είναι και οι ανθρώπινες μονάδες. Καταγοητεύτηκα. Άλλο τόσο με γοήτευσε και το γεγονός ότι η λέξη „μεταφορά“ πέρα από το σχήμα του λόγου αναφέρεται και σε οτιδήποτε έχει σχέση με μετακίνηση αντικειμένων και προσώπων. Από τότε ερωτεύτηκα τη γλώσσα αυτή. Αρχικά ήταν ο σημαντικότερος λόγος για να παραμείνω στην Ελλάδα.

Γρήγορα ανακάλυψα ότι η μετάφραση αποτελεί ιδανική ευκαιρία εμβάθυνσης σε λογοτεχνικό κείμενο. Να μην παρακάμψεις κάτι, αλλά να το αντιμετωπίσεις. Να συλλάβεις παλμούς και δονήσεις. Να απολαύσεις την κάθε έκφραση. Να ανοίξεις νέους κόσμους. Να κατανοήσεις. Άρχισα να μεταφράζω, αρχικά για τον εαυτό μου, για να καταλάβω ουσιαστικά τα κείμενα που με ενδιέφεραν. Αυτό είναι και η πιο σημαντική προϋπόθεση ώστε να μην μεταφράζεις λέξη λέξη, αλλά να εκφράσεις κάτι εκ νέου σε μιαν άλλη γλώσσα. Και αυτό είναι συχνά το να λες „Σχεδόν το ίδιο με άλλα λόγια“ – για να χρησιμοποιήσω τον γερμανικό τίτλο του βιβλίου του Ουμπέρτο Έκο με θέμα τη μετάφραση. [παρατήρηση: ο ελληνικός τίτλος του βιβλίου είναι «Τα όρια της ερμηνείας»]

Με αυτό ακριβώς ασχολούμαι εδώ και πολλά χρόνια: μερικές φορές μεταφράζω μυθιστορήματα, παιδικά βιβλία ή ποιήματα, άλλες φορές κείμενα εκθέσεων ή συνεντεύξεις και άλλοτε πάλι σενάρια ή λιμπρέτα, για να μην αναφέρω την πληθώρα πιστοποιητικών γέννησης και αποφάσεων διαζυγίου.

Τα ελληνικά τα έμαθα ουσιαστικά με αυτοδιδασκαλία, πλην λίγων ωρών που παρακολούθησα μαθήματα γλώσσας. Σίγουρα με βοήθησε το γεγονός ότι όλη μου τη ζωή ασχολούμαι με τη γλώσσα, αρχικά ως φοιτήτρια γερμανικής φιλολογίας, και αργότερα ως καθηγήτρια γλώσσας και δημοσιογράφος. Για να επικυρώσω τις γνώσεις μου στα ελληνικά έλαβα μέρος σε γερμανικές κρατικές εξετάσεις για πιστοποιημένους μεταφραστές και διορίστηκα επίσης ως ορκωτή μεταφράστρια.

Ξεκίνησα λοιπόν να μεταφράζω λογοτεχνία „εμμέσως“, από σπόντα: βρέθηκα στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, όπου κάποιος εκδοτικός οίκος μού ανέθεσε την πρώτη μου μετάφραση· ήταν ένα σύντομο κείμενο από κάποια ανθολογία. Στρώθηκα στη δουλειά με τη σκέψη „να δούμε εάν θα πετύχει“. Τελικά μετέφρασα σχεδόν ολόκληρη την ανθολογία. Η μια ανάθεση φέρνει την άλλη κι έτσι με τα χρόνια τα κείμενα πλήθυναν.

Σύμφωνα με τον Νίκο Καζαντζάκη „η γλώσσα είναι πατρίδα“· αυτό σημαίνει κατ΄ επέκταση, ότι ζώντας σε μια ξένη χώρα η μετάφραση μεταξύ της νέας και της μητρικής γλώσσας μπορεί να αποτελέσει θαυμαστό τρόπο να μην γίνεις άπατρις.»

Από το 1998 η Doris Wille είναι ανεξάρτητη μεταφράστρια. Για αρκετά χρόνια εργάστηκε στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Βερολίνου ως σύμβουλος για την Ελλάδα στο τμήμα παιδικής και νεανικής λογοτεχνίας. Για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες υπήρξε εμπειρογνώμονας για τα «Λογοτεχνικά μεταφραστικά έργα». Επίσης δίδαξε στο EKEMEΛ (Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης Λογοτεχνίας και Επιστημών) στην Αθήνα.

Πρεσβεύει την ενεργή κατανόηση της λογοτεχνίας και την κοινωνική ευθύνη. Το ευρύ φάσμα των έργων της είναι ιδανικό για να απολαύσεις σύνθετες ιστορικές και προσωπικές αφηγήσεις. Με τον τρόπο αυτό προωθεί την προσωπική ενσυναίσθηση και τον διάλογο, καθώς οι μεταφράσεις της διακρίνονται για τη λογοτεχνική τους ευαισθησία. Η ικανότητά διαχείρισης γλωσσικών και πολιτισμικών χώρων, η διατήρηση της ατμόσφαιρας και του πλαισίου του πρωτότυπου, καθώς και η διαμεσολάβηση δύσκολων θεμάτων, όπως είναι ο πόλεμος και η κουλτούρα της μνήμης, αποτελούν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τού έργου της. Οι μεταφράσεις της Doris Wille αποτελούν γέφυρες αλληλοκατανόησης των πολιτισμών και σημαντικούς συνδέσμους στον ελληνογερμανικό πολιτισμικό διάλογο.

Η Μεραρχία  Άκουι
Ως μεταφράστρια και δημοσιογράφος η Doris Wille ασχολείται επίσης με τη γερμανική κατοχή της Ελλάδας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στην προφορική ιστορία. Το ενδιαφέρον της εστιάζεται στην Κεφαλονιά, όπου ζει. Εκεί, τον Σεπτέμβριο του 1943, δολοφονήθηκαν από τη Βέρμαχτ σε μαζικές εκτελέσεις μερικών χιλιάδων στρατιωτών της ιταλικής μεραρχίας Άκουι. Αυτό το λουτρό αίματος θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Doris Wille ασχολείται μέσα από διάφορους τρόπους προσέγγισης με την εξιχνίαση των συμβάντων για πάνω από είκοσι χρόνια. Γι αυτήν της την προσφορά τής απονεμήθηκε το 2018 τιμητικό μετάλλιο από την ιταλική ένωση Associazone Nazionale Divisione Acqui.[1]

[1]  Η ένωση ιδρύθηκε το 1945 από επιζώντες και συγγενείς των πεσόντων της μεραρχίας Άκουι με στόχο να τιμήσει τη μνήμη των θυμάτων αυτών των τραγικών γεγονότων.

Το τέλος μιας εποχής;
Γνώρισα προσωπικά την Doris τον Ιούνιο του 2024 στο 3ο ViceVersa Ελληνογερμανικό εργαστήρι μετάφρασης στα Χανιά ως μια εξαιρετικά φιλική και ευχάριστη συνάδελφο, άνθρωπο με περίσκεψη και έντονη προθυμία συνδρομής. Στην Κρήτη μοιράστηκε γενναιόδωρα την τεράστια εμπειρία της με όλες τις και όλους τους συναδέλφους της.

Το βραβείο Johann Heinrich Voß θα απονεμηθεί στις 29 Μαρτίου 2026. Η ίδια κρίνει την τιμή αυτή ως αναγνώριση και σεβασμό της εργασίας της, κάτι που, κατά τη γνώμη της, σπανίζει στον μεταφραστικό κλάδο. Ίσως το βραβείο αυτό να αποτελέσει την κορύφωση της σταδιοδρομίας της ως λογοτεχνική μεταφράστρια.

σύνδεσμοι
Η Doris Wille στο diablog.eu diablog.eu εδώ // Ανθή Βηδενμάιερ, Συνέντευξη με την Doris Wille, σειρά Πορτρέτα μεταφραστών, Freie Universität Berlin/CeMoG, Βερολίνο, 2016, εδώ (με επιλογή μεταφράσεών της και συνδέσμους βιβλιοκριτικής). Μεταγραφή της συνέντευξης εδώ // η Doris Wille στις εκδόσεις Verlag Romiosini εδώ (στα DE)

Πεζογραφία, επιλογή (σε παρένθεση το έτος έκδοσης στα γερμανικά)
Έρση Σωτηροπούλου, Τι μένει από τη νύχτα (2025 και 2021) καθώς και Ζιγκ-ζαγκ στις νεραντζιές (2001) – και τα δύο μυθιστορήματα αποτελούν σημαντικά έργα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας // Χρήστος Αστερίου, Η θεραπεία των αναμνήσεων που θίγει θέματα μνήμης και ταυτότητας (2023, μετάφραση στα γερμανικά από κοινού με τη Sigrid Willer. Μπορείτε να διαβάσετε τη μετάφραση αυτή ως Die Therapie der Erinnerungen online στις εκδόσεις Edition Romiosini, εδώ. Για τον σκοπό αυτό πρέπει να εγγραφείτε, δωρεάν και με εξαιρετική φιλικότητα προς τον χρήστη. Ο οίκος δημοσιεύει ελληνική ή σχετική με την Ελλάδα λογοτεχνία στα γερμανικά, όλα τα έργα διατίθενται  δωρεάν για online ανάγνωση). Το μυθιστόρημα Ίσλα Μπόα του συγγραφέα περιμένει ακόμα τον εκδότη του. Το Ίσλα Μπόα στο diablog.eu εδώ // Μαρία Τοπάλη, Die Wurzeln lang ziehen («Τραβώντας τη ρίζα», ανέκδοτο στα ελληνικά. 2023, μετάφραση στα γερμανικά από κοινού με τη Birgit Hildebrand) – μια σύνθεση ποίησης και δοκιμίου, θεματικά συνδεδεμένη με τη μετανάστευση και τη διαδικασία της θύμησης. Στο diablog.eu εδώ // Κατερίνα Σχινά, Καλή και ανάποδη. Ο πολιτισμός του πλεκτού (2021) – μη μυθοπλαστικό βιβλίο που συνδυάζει πολύ ψυχαγωγικά ιστορική έρευνα και λογοτεχνική αντανάκλαση. Στο diablog.eu εδώ // Γιώργος Κουκουλάς, Το βυθισμένο βασίλειο (2015, μετάφραση στα γερμανικά από κοινού με τη Sigrid Willer) // Κώστας Κοντοδήμος, Ο γιος που δεν θα θέλατε να ‘χετε (2001) // Νίκος Θάνος (εκδότης), Wohin ich auch reise… Literarische Beschreibung Griechenlands («Όπου κι αν ταξιδεύω… λογοτεχνική περιγραφή της Ελλάδας», ανέκδοτο στα ελληνικά, 1998)

Ιδιαίτερα θέματα
Εξέχουσα σημασία για τη Doris Wille έχει η έκθεση Διαιρεμένες Μνήμες 1940-1950. Ανάμεσα στην Ιστορία και το βίωμα, που μπορείτε να την επισκεφθείτε ψηφιακά, εδώ
Το ίδιο ισχύει και για το πρόγραμμα Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα, για το οποίο μετέφρασε τους υπότιτλους εκτενών εξιστορήσεων αυτόπτων μαρτύρων της εποχής και πήρε και η ίδια συνεντεύξεις, εδώ

Επιλογή άλλων έργων
Ερμής Περιστέρης,  Ίσως να είναι η Ηλέκτρα (2022, θεατρικό) // Affinities. Greek and German Art Songs (2019, μουσικό CD) – μελοποιημένα ποιήματα του Κωστή Παλαμά και του Άγγελου Σικελιανού // Γιάννης Λάμπρου και Κωνσταντίνος Μπλάθρας, Ρυθμοί του Αιγαίου. Η Λύρα (2016) – υποτιτλισμός ντοκιμαντέρ από κοινού με τη Sigrid Willer // Brigitte Weninger/Eve Tharlet, Καλή ανάρρωση Παυλή (2015) – δίγλωσση έκδοση μεταφρασμένη στα EL από κοινού με τον Νικόλα Χαλιώτη // Φραντζέσκα Αλεξοπούλου–Πετράκη, Φίλοι … φως φανάρι  (2013) // Τίτος Πατρίκιος, Σε βρίσκει η ποίηση (2013) // Βαγγέλης Ηλιόπουλος/Λουτσάνο Κομίντα, Από: Μικέλε, Προς: Φώτη (2009) // Ευγένιος Τριβιζάς, Η Δέσποινα και το περιστέρι (2004) και  Ένα χελιδόνι για την Ευρώπη (2003) // Ελένη Τορόση, Kleine Worte – Große Worte («Μικρά λόγια – μεγάλα λόγια», ανέκδοτο στα ελληνικά, 2001) // Δημοσθένης Κούρτοβικ, Έλληνες Μεταπολεμικοί Συγγραφείς. Ένας κριτικός οδηγός (2000)

Φωτογραφίες: Johann-Heinrich-Voß-Literaturhaus της πόλης Penzlin, εκδόσεις Edition Converso και μέλη του 3ου ViceVersa Ελληνογερμανικού εργαστηρίου μετάφρασης. Σύνταξη και παρουσίαση: Α. Τσίγκας.

Η συγγραφέας
Η Μαριλένα Παπαϊωάννου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1982. Σπούδασε Μοριακή Βιολογία και Γενετική στην Αλεξανδρούπολη, εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή στη Γενεύη και αργότερα εργάστηκε ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια στη Νέα Υόρκη. Ζει πλέον μόνιμα στην Αθήνα και ασχολείται επαγγελματικά με την επιμέλεια και τη μετάφραση βιοεπιστημονικών εκδόσεων.

Από τις Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας κυκλοφορούν τα βιβλία της «Νικήτας Δέλτα» (2013) και «Κατεβαίνει ο Καμουζάς στους φούρνους» (2016) και από τις Εκδόσεις Καστανιώτη το μυθιστόρημα «Ένα πιάτο λιγότερο» (2020). Φέτος εκδόθηκε το Ιούνιο η συλλογή διηγημάτων της «Δέκα εκατοστά».

Διακρίσεις
Το 2014 το μυθιστόρημα «Νικήτας Δέλτα» ήταν υποψήφιο για τα Κρατικά Βραβεία και τα βραβεία των λογοτεχνικών περιοδικών ο αναγνώστης και Κλεψύδρα. Η Κλεψύδρα της απένειμε το Βραβείο Νέου Λογοτέχνη από κοινού µε τον Γιάννη Αστερή (για το «Νουθεσία ηµιόνου»).
Το 2017 η νουβέλα «Κατεβαίνει ο Καµουζάς στους φούρνους» ήταν υποψήφια για τα βραβεία των λογοτεχνικών περιοδικών ο αναγνώστης και Κλεψύδρα.
Το 2021 το μυθιστόρημα «Ένα πιάτο λιγότερο» ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Πεζογραφίας (βραχεία λίστα) του περιοδικού Κλεψύδρα.

Παρουσίαση
Τα «Δέκα εκατοστά» εκδόθηκαν φέτος στα μέσα Ιουλίου με εξαιρετική θεματολογική ποικιλία. Το πρώτο και το τελευταίο διήγημα («αγόρι, κορίτσι» και «Καραμέλες») είναι πεζά με ποιητικά στοιχεία έρωτα και θανάτου, τα άλλα έντονα ρεαλιστικά, που αφήνουν μια γλυκόπικρη αίσθηση. Η Παπαϊωάννου περιδινίζει το κοινό της και δημιουργεί χωρίς φλυαρία έναν κόσμο που θα μπορούσε δίχως άλλο να είναι πραγματικός. Τόσο, ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να ταυτιστεί σχεδόν με τους πρωταγωνιστές της, είτε αυτοί είναι άνδρας, γυναίκα ή και παιδί.
Χαρακτηριστικά είναι τα μοιραία περιστατικά, που η Παπαϊωάννου παρουσιάζει χωρίς περιστροφές και σασπένς, μερικές φορές τόσο ωμά, που προξενούν φρίκη – που την μετριάζει κατόπιν με τη διήγησή της. Αυτά τα μοιραία τα ξεδιπλώνει όπως συμβαίνουν στην καθημερινότητα, συνήθως χωρίς προειδοποίηση. Θέμα της είναι, πώς τα διαχειρίζονται τα πρόσωπα που περιγράφει.
Σκληρά, αλλά και τρυφερά συγχρόνως –αν και μη παρεμβατικά– είναι τα διηγήματα «Κιντσούγκι» και «Πεπόνι και Βιξ», που σχεδόν παρεμπιπτόντως είναι και βιογραφικά συμπερίληψης. Αυτό ισχύει και για το «Αλκιβιάδης», που διηγείται ωστόσο μια πορεία ζωής.
Τα διηγήματα της Παπαϊωάννου δεν ωραιοποιούν, τείνουν όμως σε μια συμφιλιωτική κατάληξη, που μειώνει την πικράδα που μαζεύεται κατά την ανάγνωση. Το ομώνυμο και λακωνικό διήγημα «Δέκα εκατοστά» με θέμα τη δουλεμπορία είναι κλειστοφοβικό και με ανοιχτή έκβαση.
Με ενθουσίασε και με συγκίνησε το «Θεία Δόμνα», όπου η Παπαϊωάννου βάσει φωτογραφιών αναπαριστά απόλυτα ζωντανά φάσεις βίου και πολιτείας μιας ανάπηρης Ελληνίδας στις ΗΠΑ. Δεν είναι το μόνο που έχει θέμα τη μετανάστευση. «Η Όλγα και το σπουργίτι» μιλά για εσωτερική μετανάστευση, «Τα παπούτσια» για την περηφάνια του ανθρώπου που αναγκάζεται να μετοικήσει στη χώρα μας.
Πώς επηρεάζει η μοριακή βιολόγος τη συγγραφέα, ερωτήθηκε πριν από χρόνια. Απάντησε ότι η βιολόγος έμαθε στη συγγραφέα να αφαιρεί από τις ιστορίες της το περιττό και ασαφές και η συγγραφέας τη βιολόγο ότι και τα επιστημονικά κείμενα οφείλουν να είναι γραμμένα σε σωστή και ωραία γλώσσα.
Το diablog.eu παρουσιάζει το διήγημα «Βαθιά κατάψυξη» που διαδραματίζεται στους πανεπιστημιακούς ερευνητικούς κύκλους. Διαχειρίζεται το πανανθρώπινο θέμα της απώλειας σε πολλά και διάφορα επίπεδα.

Το διήγημα
Βαθιά κατάψυξη
Το πρωινό μου τα τελευταία δώδεκα χρόνια ήταν δύο φρυγανιές σκέτες κι ένα φλιτζάνι καφέ, και το κυρίως γεύμα μου ήταν ένα ελαφρύ δείπνο νωρίς το βράδυ. Δούλευα δεκαεφτά ώρες τη μέρα. Κοιμόμουν καθημερινά τρεις με τέσσερις ώρες το πολύ. Αν με ρωτούσες, δεν θα ‘ξερα να σου πω τι μέρα είναι ή τι ώρα. Τον μήνα συνήθως τον συμπέραινα βάσει καιρού. Μόνο την αλλαγή στις εποχές αντιλαμβανόμουν ως μέτρο του χρόνου. Ντυνόμουν συστηματικά με την ίδια στολή – μπλε τζιν, μαύρο πουκάμισο και αθλητικά παπούτσια. Είχα χρόνια ν’ αγοράσω καινούργια ρούχα. Είχα επίσης χρόνια να συναναστραφώ ανθρώπους εκτός δουλειάς, να δω θέατρο ή κινηματογράφο, να πάω μια βόλτα. Τα ενδιαφέροντα μου περιορίζονταν αποκλειστικά και μόνο σε ό,τι είχε να κάνει με την ερευνά μου. Όλη μου η ενέργεια και όλη μου η σκέψη ήταν δοσμένες σε αυτόν τον σκοπό. Ευτυχώς που ο Τιτού με είχε απειλήσει κάποια στιγμή ότι, αν δεν πήγαινα έστω μία φορά τον μήνα μαζί του για μια μπίρα, θα σταματούσε να με βοηθάει, κι έτσι έκανα έστω αυτό. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ήμουν σαν ένα πλοίο που η πυξίδα του έδειχνε μόνο προς μία κατεύθυνση – η βελόνα μου είχε κολλήσει.
Γι’ αυτό και, όταν μέσα σ’ ένα βράδυ καταστράφηκαν όλα όσα έχτιζα για χρόνια, κατέρρευσα σε μια στιγμή. Έπεσα όπως ένας κούφιος κορμός δέντρου χτυπημένος από τυφώνα.
Αλλά δεν χάθηκα.

Τις σημάνσεις τις είχα κολλήσει εγώ την Τετάρτη με τα χέρια μου. Τριάντα δύο στο σύνολο. Είχα σκεφτεί να βάλω ακόμα περισσότερες, αλλά τα παιδιά μού είχαν πει ότι αυτό ίσως θα ήταν υπερβολικό. Δύο κόλλησα στην κεντρική πόρτα του εργαστηρίου (μία απ’ την εσωτερική πλευρά και μία απ’ την εξωτερική), μία στην άκρη κάθε πάγκου (δώδεκα συνολικά), μία σε κάθε ψυγείο (άλλες τέσσερις, δηλαδή), μία στον κάθε καταψύκτη (ακόμα τέσσερις), μία στην πόρτα της αίθουσας μικροσκοπίας, μία έξω απ’ την πόρτα του γραφείου του καθηγητή και μία πάνω από κάθε νεροχύτη (συνολικά πέντε, δηλαδή). Τις άλλες τρεις τις είχα κολλήσει στην τραπεζαρία που μοιραζόμασταν με το διπλανό εργαστήριο (μία πάνω στο κέντρο του τραπεζιού, μία στο ντουλάπι πάνω απ’ τον νεροχύτη και μία στον πίνακα ανακοινώσεων).

CAUTION!
ALARM ΟΝ FREEZER #2 HAS GONE OFF
DUE ΤΟ Α TECHNICAL PROBLEM.
PLEASE DO NOT UNPLUG.
CAUTION! *

Είχα γράψει το μήνυμα με κόκκινα κεφαλαία γράμματα και το είχα εκτυπώσει σε κόλλες χαρτιού A4. Κάθε κόλλα την είχα βάλει μέσα σε μια ζελατίνα, και τις ζελατίνες τις είχα κολλήσει με αδιάβροχη ταινία στα διάφορα σημεία. Επειδή δε πολλοί από τους υπαλλήλους στο Τμήμα Καθαριότητας του πανεπιστημίου ήταν ισπανόφωνοι, κάτω απ’ το μήνυμα στα αγγλικά ο Τιτού με είχε βοηθήσει να γράψω ακριβώς την ίδια φράση και στα ισπανικά.
Το πρώτο εικοσιτετράωρο κύλησε χωρίς πρόβλημα. Όλοι ήμασταν απλώς πολύ προσεχτικοί. Κάθε φορά που έπρεπε να μπούμε ή να βγούμε από την αίθουσα με τους καταψύκτες και τα ψυγεία, φροντίζαμε να κλείνουμε γρήγορα την πόρτα, έτσι ώστε ο ήχος του συναγερμού να μην ενοχλεί τους υπολοίπους στον όροφο.
Η συνθήκη αυτή στάθηκε μάλιστα αφορμή για ν’ αναπτύξουμε καλύτερη σχέση με τους διδακτορικούς και τους μεταδιδακτορικούς ερευνητές του διπλανού εργαστηρίου, με τους οποίους, παρότι μας χώριζε μονάχα ένας διάδρομος, ποτέ δεν είχαμε φιλική σχέση, για τον απλούστατο λόγο ότι τα αφεντικά μας έτρεφαν αμοιβαία αντιπάθεια που τη μετέφεραν τυφλά και σ’ εμάς επί χρόνια. Το απόγευμα που πήγα να τους μιλήσω για να εξηγήσω το πρόβλημα το οποίο είχε προκύψει και να ζητήσω την κατανόηση τους, όχι απλώς δεν αντιμετώπισα καμία δυσφορία, αλλά αντιθέτως εισέπραξα ενσυναίσθηση, συμπάθεια και έμπρακτη στήριξη. Ένας από τους διδακτορικούς, ο Ίαν, προσφέρθηκε να μου παραχωρήσει δύο από τα ράφια του στον δικό τους καταψύκτη, τα οποία, εξαιτίας αλλεπάλληλων ανεπιτυχών προσπαθειών στα πειράματα του, παρέμεναν ακόμα κενά. Του εξήγησα ότι δεν τα χρειαζόμουν – ο καταψύκτης μας δεν είχε πρόβλημα θερμοκρασίας, απλώς, ο συναγερμός του είχε χαλάσει κι έπρεπε να περιμένουμε μέχρι την Παρασκευή το πρωί που θα ερχόταν ο τεχνικός για να τον φτιάξει.

Την Πέμπτη το βράδυ όλοι φύγαμε απ’ το εργαστήριο νωρίς, γύρω στις εφτά, ακόμα και ο καθηγητής. Είχαμε κανονίσει ένα αποχαιρετιστήριο δείπνο για τη Νίνα που θα επέστρεφε στη Γερμανία στα τέλη του μήνα.
Η Τζο μπήκε στο εργαστήριο στις εννιάμισι. Αυτό επιβεβαιώθηκε εκ των υστέρων, αφενός, απ’ την κάρτα που χτύπησε στην είσοδο του κτηρίου στις εννιά και είκοσι, και αφετέρου, απ’ τις κάμερες που υπήρχαν έξω απ’ το ασανσέρ του ορόφου μας.
Ξεκίνησε απ’ τα γραφεία μας. Άδειασε τους κάδους των απορριμμάτων και τους κάδους της ανακύκλωσης, έπλυνε τους νεροχύτες στην άκρη κάθε πάγκου, πήγε τις λερωμένες φιάλες για πλύσιμο, ξεσκόνισε στο γραφείο του καθηγητή, έβαλε ηλεκτρική και, κατά τις δέκα και κάτι, λίγο προτού αρχίσει το σφουγγάρισμα, τράβηξε απ’ την πρίζα το καλώδιο του καταψύκτη.
Γύρω στις δώδεκα και τέταρτο, ο Ίαν, ο οποίος εκείνες τις μέρες φωτογράφιζε τις καλλιέργειες του κάθε τέσσερις ώρες μήπως και καταφέρει να προσδιορίσει τον λόγο της αποτυχίας των πειραμάτων του, επέστρεψε στο εργαστήριο των δίπλα. Κάποια στιγμή χρειάστηκε να πάρει κάτι από την αίθουσα των καταψυκτών και μπαίνοντας είδε ότι στον δικό μας καταψύκτη με τον χαλασμένο συναγερμό η θερμοκρασία είχε ανέβει από τους -80 βαθμούς Κελσίου στους -10.
Με πήρε τηλέφωνο αμέσως.
Τη στιγμή εκείνη, όλοι ήμασταν ακόμα στο εστιατόριο, εκτός από τον καθηγητή· πίναμε στην υγειά της Νίνας. Μόλις άκουσα τη φράση μάινους τεν τινάχτηκα πάνω κι έφυγα σαν κυνηγημένος.
Βγήκα στον δρόμο, πήρα ένα ταξί, και σε δέκα λεπτά ήμουν στο εργαστήριο.
Ο Ίαν με περίμενε έξω απ’ το ασανσέρ. Ήρθε μαζί μου μέσα στο εργαστήριο, κι έμεινε κοντά μου όση ώρα προσπαθούσα να ειδοποιήσω κάποιον απ’ το προσωπικό ασφαλείας του πανεπιστημίου, μέχρι που κατέρρευσα μπρος στον καταψύκτη. Δουλειά δώδεκα ετών δική μου και άλλων δέκα ετών προηγούμενων συναδέλφων είχε καταστραφεί μέσα σε λίγες ώρες.
Είκοσι λεπτά αργότερα έφτασαν στο εργαστήριο και οι υπόλοιποι. Τους είχε τηλεφωνήσει ο Ίαν. Τον καθηγητή τον ειδοποίησε ο Τιτού, όταν πια αντιληφθήκαμε το μέγεθος της καταστροφής και το ανεπανόρθωτο της κατάστασης.
Μόλις συνήλθα, άρχισα να κλαίω με λυγμούς. Το ίδιο και οι άλλοι. Ακόμα και ο Ίαν είχε βουρκώσει.
Και ο καθηγητής έκλαψε, απλώς όχι μπροστά μας. Μπήκε στο γραφείο του, έκλεισε την πόρτα, κι όταν βγήκε, μας είπε με μάτια κατακόκκινα ότι θα έκανε ό,τι χρειαζόταν για να βρεθεί ο ένοχος.
Όλοι μας, βέβαια, ξέραμε ότι αυτό δεν είχε καμία απολύτως σημασία. Το πρόβλημα δεν θα λυνόταν έτσι. Βασικά, το πρόβλημα δεν μπορούσε να λυθεί με κανέναν τρόπο. Για να ξαναφτιαχτούν όλες οι καλλιέργειες που διατηρούσαμε επί χρόνια στους καταψύκτες μας –όσες μπορούσαν να ξαναφτιαχτούν–, θα χρειαζόμασταν τουλάχιστον μία πενταετία και ίσως εκατομμύρια δολάρια, εκτός από τεράστια υπομονή. Τα δε δείγματα των ασθενών, τα οποία τα συνέλεγα εγώ προσωπικά τα τελευταία οχτώ χρόνια, ήταν προφανώς αδύνατον ν’ αναπληρωθούν.

Το πρωί ο καθηγητής κατήγγειλε το συμβάν στο Τμήμα Ανθρώπινου Δυναμικού και ζήτησε τη συμβουλή των νομικών συμβούλων του πανεπιστημίου. Μάθαμε αμέσως ότι τη χτεσινή βάρδια στον όροφο μας την είχε κάνει η Τζο. Και από τις κάμερες φαινόταν ότι εκείνη είχε τραβήξει την πρίζα.
Το συνδικάτο των καθαριστών, που ήταν ανέκαθεν πανίσχυρο, αμέσως την κάλυψε λέγοντας ότι επρόκειτο για ανθρώπινο λάθος οφειλόμενο σε μεγάλη κούραση. Είπαν, μάλιστα, ότι απλώς δεν είχε δει τις σημάνσεις. Στα βίντεο, ωστόσο, απ’ τις κάμερες φάνηκε ξεκάθαρα ότι η Τζο είχε δει τη σήμανση και έξω απ’ το ασανσέρ και μέσα στο εργαστήριο. Οπτικό υλικό από μέσα απ’ το δωμάτιο των καταψυκτών δεν είχαμε, υπήρχαν όμως αρκετά καθαρές εικόνες στα βίντεο που έδειχναν ότι είχε κοντοσταθεί μπρος σε τουλάχιστον δύο σημάνσεις προτού μπει στο δωμάτιο. Και, συν τοις άλλοις, επιβεβαιώθηκε ότι ήξερε να διαβάζει και αγγλικά και ισπανικά.
Ο καθηγητής μού πρότεινε να πάρω μερικές μέρες άδεια μέχρι να ηρεμήσω και ν’ ανασυντάξω τις δυνάμεις μου. Συμφώνησα παθητικά. Δεν ήμουν, άλλωστε, σε θέση ν’ ασχοληθώ με τα διαδικαστικά.
Όμως, δεν άντεξα να μείνω πάνω από μία μέρα στο σπίτι. Το μυαλό μου όχι μόνο δεν ηρεμούσε, αλλά φούντωνε με απίθανα σενάρια. Απ’ τη μια, έψαχνε να βρει λύσεις σ’ ένα πρόβλημα που, προφανώς, δεν μπορούσε να διορθωθεί άμεσα (μόνο με κάποιο μαγικό θα μπορούσαν ν’ ανακτηθούν τρεις χιλιάδες δείγματα αίματος ασθενών και τετρακόσιες ογδόντα κυτταρικές σειρές), κι απ’ την άλλη, γέμιζε με θυμό, με οργή, με αληθινό μίσος για αυτή τη γυναίκα που (άθελα της, όπως ισχυριζόταν) είχε καταστρέψει όχι μόνο τους κόπους ενός ολόκληρου εργαστηρίου, αλλά και την ίδια τη ζωή μου.
Διότι το εργαστήριο ήταν η ζωή μου.
Αποφάσισα έτσι ότι το μόνο που μπορούσε να δώσει νόημα και σκοπό στη διάτρητη πλέον ύπαρξη μου ήταν το να καταστρέψω τη ζωή της Τζο.

Άρχισα να περνώ ατελείωτες ώρες ψάχνοντας να βρω τρόπους για να την εκδικηθώ. Έβαλα σκοπό να μάθω πού μένει, με ποιον, πού αλλού δουλεύει, με ποιους μιλάει, πού ψωνίζει, τι χόμπι έχει, ποιοι είναι οι δικοί της και πού δουλεύουν αυτοί, τα πάντα· μέχρι και τον αριθμό της κοινωνικής της ασφάλισης.
Τα πρωινά στο εργαστήριο προσπαθούσα πελαγοδρομώντας να ξαναστήσω τη δουλειά μου, και τα βράδια στο σπίτι κατέστρωνα σχέδια για την εξόντωση της Τζο. Σκέφτηκα πολλά σενάρια – σενάρια για τον πραγματικό αφανισμό της, τον οικονομικό αφανισμό της, τον ψυχικό αφανισμό της. Περνούσα ώρες ξάγρυπνος δαπανώντας ενέργεια σε σκέψεις φριχτές για πράξεις ακόμα φριχτότερες. Σκέφτηκα να δηλητηριάσω τον σκύλο της, να τη ρίξω στις ράγες του Μετρό, ν’ ανάψω ένα σπίρτο και να το πετάξω μες στο σπίτι της, να φυτέψω ένα κόσμημα στην τσάντα της και να την καταγγείλω στην αστυνομία για κλοπή, ν’ απειλήσω κάποιον δικό της. Πάρα πολλά. Και απεχθή. Πονούσα τόσο πολύ ώστε το μυαλό μου είχε θολώσει. Κάποια στιγμή, μάλιστα, μου καρφώθηκε στο μυαλό μια σκέψη, για την υποχθόνια ευφυΐα της οποίας τότε ένιωσα τρομερά υπερήφανος, αλλά τώρα ντρέπομαι βαθύτατα. Σκέφτηκα να την καταγγείλω στην Υπηρεσία Μετανάστευσης. Παρόλο που δεν είχε όψη Λατινοαμερικάνας, για κάποιο λόγο ήμουν πεπεισμένος ότι ήταν Μεξικανή, και οπωσδήποτε παράνομα εργαζόμενη. Ήμουν δε σίγουρος ότι, αν την κατήγγελλα, θα την απήλαυναν – ήταν η πρώτη χρονιά διακυβέρνησης του Τραμπ, και θεωρούσα βέβαιη την επιτυχία του σχεδίου μου.
Βρήκα, παρ’ όλα αυτά, έναν ιδιωτικό ερευνητή και τον πλήρωσα ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσό για να ψάξει το θέμα, προτού κάνω κάποια κίνηση που θα έβαζε εμένα, τελικά, σε περιπέτειες.

Δύο μήνες μετά το περιστατικό, μου τηλεφώνησε ένα απόγευμα ο ερευνητής που του είχα αναθέσει την υπόθεση, λέγοντας μου ότι ήθελε να μιλήσουμε διά ζώσης.
Συναντηθήκαμε στο γραφείο του στο Χάρλεμ, κι εκεί έμαθα την ιστορία της Τζο – της Γιασμίνας, όπως ήταν, εντέλει, το πραγματικό της όνομα.
Η Γιασμίνα ήταν τριάντα δύο ετών. Εγώ από το παρουσιαστικό της είχα συμπεράνει ότι ήταν πενήντα δύο. Είχε έρθει στη Νέα Υόρκη μόλις πριν από έναν χρόνο, με πλαστά χαρτιά όντως, αλλά όχι από κάποια χώρα της Λατινικής Αμερικής. Είχε έρθει από τη Συρία, όπου επί χρόνια ζούσε στο υπόγειο του σπιτιού της μαζί με την Ισπανίδα μητέρα και τον Σύρο πατέρα της. Ήταν δασκάλα. Ο άντρας της είχε σκοτωθεί από ρουκέτα στον πόλεμο. Απ’ τον συνεχή ήχο των σειρήνων που ακούγονταν καθημερινά στην πόλη της για χρόνια, η Γιασμίνα είχε αναπτύξει μια υπερβολική ευαισθησία στ’ αυτιά της, μια γενικότερη απέχθεια για οτιδήποτε θορυβώδες ή ηχητικά διαπεραστικό. Γι’ αυτό και στη Νέα Υόρκη όχι μόνο δεν κατέβαινε στο Μετρό, αλλά απέφευγε και να περνάει πάνω από τις σχάρες του στον δρόμο – ο ήχος τής τρυπούσε τ’ αυτιά.
Όλα αυτά τ’ άκουσα παγωμένος. Δεν μπόρεσα ν’ αρθρώσω ούτε μία λέξη. Χαιρέτησα βιαστικά τον άνθρωπο κι έφυγα απ’ το γραφείο του με μια αίσθηση ντροπής.

Την επομένη το πρωί, ξύπνησα λουσμένος στον ιδρώτα. Πα μια στιγμή μού πέρασε απ’ το μυαλό το ενδεχόμενο να ζητήσω απ’ τον καθηγητή ν’ αποσύρουμε την καταγγελία, αλλά δεν κάθισα να το σκεφτώ και πολύ. Δεν είχε νόημα. Στην πραγματικότητα, το μόνο που μ’ ενδιέφερε ήταν να βρω τη Γιασμίνα και να της μιλήσω. Δεν ήξερα τι θα της έλεγα. Ήθελα μάλλον απλώς να τη δω και να την ακούσω με τα ίδια μου τ’ αυτιά. Σαν να μην πίστευα όσα είχα μάθει και να ήθελα να μου τα επιβεβαιώσει η ίδια. Ή σαν να μην ήθελα να τα πιστέψω.

Με πολύ κόπο κατάφερα να την πείσω να βρεθούμε. Απ’ το συνδικάτο της είχαν πει να μην έρθει σε καμία επαφή με τα μέλη του εργαστηρίου για όσο διάστημα ήμασταν αντίδικοι. Αλλά, τελικά, την έπεισα ότι είχα καλές προθέσεις, και δέχτηκε να συναντηθούμε.
Μέσα σ’ ένα απόγευμα έμαθα έτσι και την υπόλοιπη ιστορία της.
Μου είπε ότι, εκτός από τον άντρα της, και η καλύτερη της φίλη είχε σκοτωθεί κατά τη διάρκεια μιας αεροπορικής επιδρομής στο σχολείο στο οποίο δούλευαν. Ύστερα από αυτό, οι γονείς της αποφάσισαν να φύγουν για την Τουρκία. Έπειτα από τέσσερις απόπειρες διαφυγής κατάφεραν να φτάσουν στην Άγκυρα και να εγκατασταθούν στο σπίτι κάτι μακρινών συγγενών. Η Γιασμίνα δεν τους ακολούθησε· είχε αποφάσισε να φύγει μόνη της για την Αμερική. Ήταν πεπεισμένη ότι εδώ θα έβρισκε τη δική της Γη της Επαγγελίας που από μικρή άκουγε να διαφημίζουν στην τηλεόραση. Στόχος της ήταν να μαζέψει λεφτά και να κάνει μεταπτυχιακό στην ειδική αγωγή. Στο πανεπιστήμιο μας βρήκε δουλειά με τη βοήθεια κάποιου καθηγητή. Κέρδιζε τόσα όσα χρειαζόταν για να ζει σ’ ένα υπόγειο στο Χάρλεμ και να στέλνει λίγα χρήματα στους γονείς της. Αλλά όχι τόσα ώστε να μπορεί να πληρώσει δίδακτρα στο πανεπιστήμιο. Προς το παρόν, παρακολουθούσε μαθήματα σ’ ένα δημόσιο κολέγιο, προσφέροντας σε αντάλλαγμα δεκαοχτώ ώρες δουλειά τη βδομάδα στην τραπεζαρία του ιδρύματος και άλλες δέκα στη βιβλιοθήκη. Στο δικό μας πανεπιστήμιο δούλευε δύο φορές τη βδομάδα, στη βραδινή βάρδια.
Όταν τη ρώτησα για την ευαισθησία στ’ αυτιά της, με κοίταξε μαγκωμένη.
Ξεροκατάπιε και μου ζήτησε λίγο νερό.
Στην αρχή, μου μίλησε για τον ήχο από τις σειρήνες της πόλης. Ύστερα έκανε ξανά μια παύση πίνοντας κι άλλο νερό, και μου μίλησε για έναν άλλο ήχο. Μου είπε ότι στη Συρία δεν έμεναν στο υπόγειο του σπιτιού τους, αλλά στο υπόγειο του μαγαζιού του θείου της. Στο ισόγειο ήταν το καφενείο του και στο υπόγειο η αποθήκη με τα αναλώσιμα και τα ψυγεία. Οι δύο οικογένειες –η δική της και η δική του– κοιμόνταν τα βράδια ανάμεσα στα ψυγεία. Κάποια στιγμή ο θείος της αγόρασε έναν μεγάλο μεταχειρισμένο καταψύκτη. Δύο βδομάδες αφότου τον εγκατέστησε πλάι απ’ τη σκάλα του υπογείου, ο καταψύκτης εξερράγη· το καπάκι του εκτοξεύτηκε πάνω στη νεογέννητη κόρη της και της έλιωσε το κρανίο.
Την άκουγα και τα μάτια μου γέμιζαν δάκρυα. Ξέχασα αμέσως το εργαστήριο, τις καλλιέργειες μου, τα δείγματα, την καταστροφή της μελέτης μου, τις χαμένες ώρες δουλειάς, όλα. Ξέχασα τ’ όνομα μου, την ιδιότητα μου, την ιστορία μου. Κατά κάποιον τρόπο αισθάνθηκα ξένος μες στο ίδιο μου το σώμα.
Αλλά δεν είπα τίποτα.
Έσκυψα για λίγο το κεφάλι μου, κι όταν το ξανασήκωσα, ο ήλιος περνούσε πίσω απ’ τα μαλλιά της κι έφτανε ως το πρόσωπο μου με μια από καιρό ξεχασμένη τρυφερότητα. Σήκωσα ασυναίσθητα το σακίδιο μου κι έβγαλα από μέσα το τηλέφωνο μου. Της έδειξα μια φωτογραφία με τη γυναίκα και την αδερφή μου και της είπα ότι τις είχα χάσει από καρκίνο του μαστού αμφότερες – τη μία πριν από δεκατρία και την άλλη πριν από δώδεκα χρόνια.
Με κοίταξε και προσπάθησε να χαμογελάσει, μα δεν τα κατάφερε.
Μου είπε απλώς, Συγγνώμη, πρέπει να φύγω τώρα, έχω μάθημα.

Δύο χρόνια αργότερα, έμαθα ότι πήρε το πτυχίο της με «άριστα». Την επομένη το πρωί πήγα στο γραφείο του καθηγητή και, εντελώς αυθόρμητα, του πρότεινα να ονομάσουμε μία από τις νέες κυτταρικές σειρές που είχα καταφέρει να φτιάξω «YaRe» – από το «Γιασμίνα Ρέντα». Εκείνος με κοίταξε σηκώνοντας τα μάτια του πάνω απ’ τα γυαλιά του, ανακάθισε στην καρέκλα του και μου είπε διπλωματικά ότι χρειαζόμουν ξεκούραση. Ύστερα μου συνέστησε, ακόμα πιο διπλωματικά, να δω έναν φίλο του ψυχολόγο.
Δεν ακολούθησα ούτε τη μία ούτε την άλλη συμβουλή του. Αντιθέτως, μείωσα κι άλλο τις ώρες του ύπνου μου και τις πολλές κουβέντες. Και μέσα στα επόμενα τρία χρόνια συγκέντρωσα τρεις χιλιάδες διακόσια είκοσι πέντε δείγματα από γυναίκες με καρκίνο του μαστού.

* ΠΡΟΣΟΧΗ!
Ο ΣΥΝΑΓΕΡΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΑΤΑΨΥΚΤΗ #2
ΧΤΥΠΑΕΙ ΛΟΓΩ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ.
ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΜΗΝ ΤΟΝ ΑΠΟΣΥΝΔΕΣΕΤΕ ΑΠΟ ΤΟ ΡΕΥΜΑ.
ΠΡΟΣΟΧΗ!

Η Μαριλένα Παπαϊωάννου είπε σε συνέντευξη για το διήγημα αυτό:
«Η Βαθιά κατάψυξη βασίζεται σε πραγματικό γεγονός που συνέβη σε κάποιο πανεπιστήμιο της Αμερικής πριν από μερικά χρόνια, αλλά εμπεριέχει και πολλά στοιχεία από τη δική μου πρότερη ζωή ως ερευνήτριας.»
(βλ. σύνδεσμο 2)

Το βιβλίο
Μαριλένα Παπαϊωάννου: Δέκα εκατοστά
Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2025
Σκληρόδετη έκδοση, 224 σελίδες, 16,00 €
ISBN 978-960-03-7390-5

Σύνδεσμοι
1_Η Μαριλένα Παπαϊωάννου στο biblionet εδώ
Οι τίτλοι χωρίζονται σε «συγγραφέας» (5 έργα) και «μετάφραση» (14 έργα).
2_Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου στο Διάστιχο 02/10/2025 εδώ
3_Η Μαριλένα Παπαϊωάννου στο Literature Across Frontiers εδώ (στα EN)
 
Κείμενο και φωτογραφίες: Μαριλένα Παπαϊωάννου. Κείμενο με την ευγενική άδεια των εκδόσεων Καστανιώτη. Παρουσίαση και σύνταξη: Α. Τσίγκας. Ευχαριστούμε την Κατερίνα Φράγκου που έκανε δυνατή αυτή την βιβλιοπαρουσίαση.

Γνώρισα τον Μαλανδράκη στο 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων τον Ιούνιο του 2024, όταν η λογοτεχνική ατζέντισσα Κατερίνα Φράγκου συνομίλησε στη σκηνή του φεστιβάλ με τους Κρητικούς συγγραφείς Μιχάλη Μαλανδράκη και Μιχάλη Αλμπάτη για τα νέα τους βιβλία.
Στον πάγκο των βιβλίων ενδιαφέρθηκα για το πρώτο του βιβλίο (2019), τη νουβέλα Patriot, αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο με αναδρομές και εσωτερικούς μονολόγους.

Το βιβλίο
Μιχάλης Μαλανδράκης, Patriot
Νουβέλα, Αθήνα 2019, εκδόσεις Πόλις
ISBN: 978-960-435-693-5, περ. 10 €

Περίληψη
Ο νέος και ταλαντούχος Αγκίμ παίζει τακτικά κλαρινέτο στους δρόμους της Αθήνας για να συμπληρώσει το πενιχρό εισόδημά του ως σερβιτόρος. Τον πλησιάζει κάποιος άγνωστος που του προτείνει να αναζητήσει εργασία ως μουσικός σε ένα γνωστό νυχτερινό κέντρο. Toυ συνιστά ωστόσο, να αποκρύψει την αλβανική του καταγωγή και να παρουσιαστεί ως Έλληνας στην οντισιόν, μιας και το αφεντικό του μαγαζιού, ο Μαρτίνος, δεν θέλει να έχει Αλβανούς γύρω του.
Ο Αγκίμ είναι καχύποπτος, δοκιμάζει ωστόσο την τύχη του και παίρνει τη δουλειά.
Στο μαγαζί ο Αγκίμ συστήνεται ως «Γιάννης από τα Γιάννενα». Ο Αγκίμ εξελίσσεται σε αναγνωρισμένο μουσικό, αλλά σύντομα βρίσκεται μπλεγμένος σε δολιότητα. Παράλληλα, αναπτύσσει αισθήματα για τη συνάδελφό του Ντίνα, και αυτή Αλβανή που επίσης απέκρυβε την καταγωγή της. Όταν αυτή κακοποιείται λόγω της καταγωγής της, ο Αγκίμ έρχεται σε βαθειά ηθική σύγκρουση.

Το κείμενο
Η γλώσσα του Μαλανδράκη είναι απλή, χωρίς να διαφοροποιεί τον άμεσο λόγο από τον εσωτερικό μονόλογο του αφηγητή. Ο γρήγορος, συχνά δίχως ανάσα ρυθμός της γλώσσας του δημιουργεί εικόνες που θυμίζουν κινηματογραφικές σεκάνς. Περιγράφει με ρεαλισμό και ευαισθησία την καθημερινότητα των μεταναστών στην Ελλάδα: ζουν συχνά πολλά χρόνια ανάμεσα σε δύο πατρίδες, αλλά δεν ανήκουν σε καμία. Αισθάνονται ξένοι και μετέωροι, λαχταρώντας την πραγματοποίηση των επιδιώξεών τους για μια καλύτερη ζωή.  Γνωρίζουν καλά, ότι όποιος αποτύχει θα καταποντιστεί. Το ότι ο Αγκίμ πρέπει να υποκρίνεται τον Γιάννη για να γίνει αποδεκτός, αποτελεί πικρό σχόλιο για την ξενοφοβία και την επικρατούσα πολιτική ένταξης στην Ελλάδα.

Το απόσπασμα
Την Πέμπτη φτάνω στο μαγαζί δύο ώρες νωρίτερα. Πρέπει ν’ αρχίσω τα πάρε-δώσε με κάποιον από κει μέ­σα. Μπαίνω με χαμόγελο και χαιρετάω όποιον βλέπω μπροστά μου. Ακούω κάποιον να μου λέει να σωπάσω. Ο Αντρίκος με τρεις μαυροντυμένους αγριοφατσάδες κάθονται σ’ ένα τραπέζι και κάνουν κουβέντα. Μου ρί­χνει ένα αυστηρό βλέμμα και παίρνω το μήνυμα. Ησυ­χία. Στον πάγκο έξω από την κουζίνα βλέπω τη Μαρία τη λούλουδου με άλλη μία κοπέλα. Ντρέπομαι και κά­θομαι στο σκαμπό δίπλα τους μέχρι να μου μιλήσουν.
-Γιάννη, μίλα μας, δεν δαγκώνουμε!
Με τη Μαρία είχα μιλήσει άλλες δυο τρεις φορές. Μία να συστηθούμε και δύο να χαιρετηθούμε. Από εκεί ήξε­ρε πώς με λένε. Τις πρώτες μέρες περνούσαν λίγα δευ­τερόλεπτα μέχρι να ακούω στο Γιάννης, αλλά πλέον το είχα συνηθίσει.
-Νωρίς νωρίς σήμερα, Γιάννη. Πρόβες;
-Είχα μια δουλειά εδώ κοντά και για να μην ξαναγυρίζω και ξαναέρχομαι…
-Την Ντίνα την ξέρεις; Ντίνα, ο Γιάννης. Γιάννη, η Ντίνα. Η Ντίνα είναι φίλη από παλιά. Θα δουλεύει εδώ, μαζί μας, από σήμερα.
Η Ντίνα έσπρωχνε συνεχώς τα μαλλιά της, κατάμαυρα και ολόισια, πίσω απ’ τ’ αυτί. Φαίνεται πως δεν έχει ξαναδούλεψει νύχτα, έχει μια ντροπαλότητα που δεν τη βλέπεις στα κορίτσια που μετράνε χρόνια σε τέτοια μαγαζιά. Όχι πως κι εγώ δεν φαίνομαι πρωτάρης.
-Γεια σου, Ντίνα, χάρηκα, κρατήθηκα τελευταία στιγμή και δεν άπλωσα το χέρι μου για χειραψία.
Μιλούσαμε για το μαγαζί και το πόσο δύσκολη είναι η νύχτα. Η Ντίνα δεν έλεγε πολλά, άφηνε τη Μαρία να μιλάει. Μόνο όταν συμφωνούσε, κουνούσε το κεφάλι.
-Ντίνα, εσύ από πού είσαι; τη ρωτάω, αφού η Μαρία έχει φλυαρήσει αρκετά για την Τρίπολη, όπου μεγάλωσε.
-Από τις Σέρρες. Μέχρι τα δεκαπέντε δηλαδή. Μετά Καβάλα και τώρα Αθήνα.
-Και τι ζητάς εδώ; τη ρωτάω χαμογελώντας.
-Ε, Αθήνα ζητάω… τι ζητάω, δεν ξέρω. Μια δουλειά, μια παρέα, ένα σπίτι… όχι πολλά.
Όσο την παρατηρώ, τόσο το σιγουρεύω στο μυαλό μου. Ο τρόπος που μιλάει, το πρόσωπο της, θυμίζει κάτι απ’ τα κορίτσια στην Αλβανία. Μπορεί όντως να μεγάλωσε στις Σέρρες. Άλλωστε τα ελληνικά της είναι μια χαρά. Ίσως απλώς φοβάμαι για μένα και βλέπω παντού φαντάσματα. Μπορεί να θέλω να υπάρχουν κι άλλοι εδώ με ίδια καταγωγή, για να μη νιώθω μόνος. Η φωνή του Αντρίκου διακόπτει την κουβέντα μας.
-Γιάννη! Πάνω, μαζί μου. Σε θέλει τ’ αφεντικό. Τώρα!

Με περιμένει να περάσω μπροστά, για ν’ ανεβούμε τις σκάλες. Πάντα περπατάει πίσω από όποιον πηγαίνει στο γραφείο του Μαρτίνου. Το βήμα του, όπως και η φωνή του, είναι τώρα περισσότερο νευρικό απ’ το κανονικό. Κάτι έγινε, σίγουρα. Στα τελευταία σκαλιά είμαι σίγουρος πως έμαθαν για την καταγωγή μου. Κάποιος θα το κατάλαβε και θα με κάρφωσε. Προετοιμάζω τον εαυτό μου να βρεθώ ξανά εκεί που ήμουν κι ελπίζω μόνο να μην αμολήσει πάνω μου τον Αντρίκο. Χτυπάει δύο φορές την πόρτα. Οι παλάμες μου έχουν ιδρώσει. Μπαίνουμε μέσα και βλέπω τον Μαρτίνο στην καρέκλα. Δίπλα του φαίνεται η πλάτη ενός άντρα.
-Καλώς τους! λέει το αφεντικό.
Ο άντρας δίπλα του γυρίζει προς το μέρος μας. Έχει το δεξί χέρι μπανταρισμένο, κρεμασμένο απ’ τον λαιμό. Οι επίδεσμοι καλύπτουν ολόκληρο το χέρι, μέχρι τον ώμο. Ο άγνωστος άντρας με ψειρίζει με το βλέμμα για αρκετή ώρα.
-Για γύρνα στο πλάι, μου λέει Αντρίκος, που στέκεται πίσω μου.
-Τι; Εγώ; Τι να γυρίσω;
-Ρε, γύρνα στο πλάι, λέμε, να σε δει προφίλ. Γύρνα!
Γυρίζω αμέσως. Έχω γίνει κατακόκκινος και νιώθω πως ο αέρας δεν βγαίνει από μέσα μου.
-Όχι, λέει ο άντρας στον Μαρτίνο, όχι, δεν μου λέει κάτι.
Ο Μαρτίνος ακούει προσεκτικά τον άντρα με τον επίδεσμο, ενώ γεμίζει το ποτήρι του με ουίσκι.
-Κάθισε, μου λέει και μου δείχνει την καρέκλα δίπλα. Θύμισε μου τ’ όνομα σου.
-Γιάννης. Γιάννη με λένε.
-Λοιπόν, Γιάννη, με τον κύριο εδώ είστε συνάδελφοι. Θυμάσαι που λέγαμε για έναν παπάρα που ήταν στο κλαρίνο και σταμάτησε να έρχεται χωρίς προειδοποίηση; Να τος. Τελικά, γύρισε. Αλλά βλέπεις κάποιοι δεν τον συμπαθούν εκεί έξω και δεν γύρισε όπως ήταν.
Ο Μαρτίνος κάνει νόημα και ο Αντρίκος πλησιάζει προς τον άντρα και τον βοηθάει να βγάλει τον επίδεσμο.
-Όχι όλο, σας παρακαλώ. Όχι όλο, μη, όχι, πονάω!
-Σκάσε, ρε! φωνάζει ο Αντρίκος και του ξετυλίγει αργά και σταθερά όλο τον επίδεσμο, φανερώνοντας το γυμνό δεξί χέρι του άντρα.
Είναι όλο μοβ και κρέμεται σαν κομμένο, σαν ξένο απ’ το υπόλοιπο σώμα. Νομίζω θα ξεράσω. Προσπαθεί να το κουνήσει και εκείνο πάει πέρα-δώθε σαν εκκρεμές. Ο άντρας προσπαθεί να συγκρατήσει τον πόνο του.
-Εντάξει, φτάνει. Βοήθησέ τον, Αντρίκο.
Ο Μαρτίνος γνέφει προς την πόρτα και ο Αντρίκος βγάζει έξω τον άντρα, που βάζει αμέσως τα κλάματα. Έπειτα ο Μαρτίνος με κοιτάζει κατάματα και μου λέει:
-Κάποιοι του τη στήσανε πριν από λίγο καιρό, έξω απ’ το σπίτι του. Τέσσερις του ρίχτηκαν. Αλλά είδες πως ήταν στοχευμένη η δουλειά. Δεν τον πειράξανε στο πρόσωπο. Και στα πόδια μόνο λίγες κλωτσιές έφαγε. Το δεξί χέρι, όμως, ε; Του το σπάσανε σε τέσσερα σημεία. Όλα αυτά τα ωραία έγιναν τρεις μέρες πριν έρθεις εσύ εδώ, Γιάννη. Σου ‘κατσε καλά η τύχη. Φαίνεται είσαι τυχερός. Γιάννης, έτσι;
Έχω καταπιεί τη γλώσσα μου. Μόνο ακούω και κοιτάζω τον Μαρτίνο όσο μπορώ στα μάτια.
-Έπρεπε να τον ρωτήσουμε άμα του έλεγε κάτι η φάτσα σου. Λογικό δεν είναι;
-Λογικό, απαντάω ψύχραιμα.
-Τέλος πάντων. Δεν μας νοιάζει και ιδιαίτερα. Άλλωστε ο Νώντας λέει πως παίζεις καλύτερα. Οπότε δεκάρα δεν δίνω γι’ αυτό το αρχίδι. Μπορεί να έχει μπλέξει με χίλιους δυο καριόληδες, γυφταλβανούς, μπορεί να τους χρώσταγε, να πήδηξε καμιά δικιά τους. Στ’ αρχίδια μου! Η νύχτα είναι για δουλευταράδες κι εσύ δουλεύεις καλά βλέπω. Λοιπόν, στρίβε τώρα. Σε δύο ώρες βγαίνετε.
Κατεβαίνω τη σκάλα και νιώθω τον ιδρώτα να τρέχει μέσα απ’ το πουκάμισο.
-Γιάννη, είσαι καλά; Έχεις σουρώσει, παρατήρησε η Μαρία.
Εγώ δεν βγάζω κουβέντα, μόνο κουνάω το κεφάλι.
-Περίμενε, περίμενε, μου φωνάζει. Έρχεται φορτσάτη μ’ ένα βρεγμένο πανί απ’ την κουζίνα και στέκεται δίπλα μου. Ο Αντρίκος όμως τη στέλνει να φέρει κάτι από την αποθήκη. Η Μαρία δίνει την πετσέτα στην Ντίνα. Νιώθω το χέρι της να με ακουμπάει στην πλάτη, λίγο κάτω απ’ τον σβέρκο και ανατριχιάζω ευχάριστα.
-Για γύρνα λίγο.
Μου παίρνει όλο τον ιδρώτα με το πανί και περνάει τα δάχτυλα της ανάμεσα στα μαλλιά μου και τα χτενίζει στα δεξιά. Έχει βαμμένα χείλη και έντονο άρωμα.

Ο συγγραφέας
Ο Μιχάλης Μαλανδράκης γεννήθηκε το 1996 στα Χανιά και ζει στην Αθήνα. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου και της Σχολής Κινηματογράφου και Τηλεόρασης Σταυράκου. Εργάζεται στο τμήμα μυθοπλασίας της ΕΡΤ.

Στα Χανιά, όπου μεγάλωσε, του έλειπαν τα ερεθίσματα. Οι πολλές ώρες της μοναξιάς τον οδήγησαν στο γράψιμο. Όταν ωστόσο τον ρωτούσαν τι ήθελε να γίνει όταν μεγαλώσει, απαντούσε ζαχαροπλάστης, μια του άρεσαν πολύ τα γλυκά. Ως έφηβος ανακάλυψε τον κινηματογράφο και έβαλε άλλους στόχους. Οι σπουδές του τον οδήγησαν στην Αθήνα: η πόλη έχει φασαρία, κίνηση και ερεθίσματα, που ο Μαλανδράκης συνεχίζει να εκτιμά.
Υπέβαλε πέντε διηγήματα σε διάφορους εκδότες. Οι πρωταγωνιστές του είναι μεταξύ 20 και 30 ετών, βιοπαλαιστές από διάφορες αθηναϊκές γειτονιές, τα κείμενά του έχουν άφθονο ρεαλισμό, διάλογο και δράση.  Το Patriot εκδόθηκε το 2019 και τιμήθηκε το 2021 από την Ακαδημία Αθηνών με το Κρατικό βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφές (εξ ημισείας). Όταν εκδόθηκε, ο Μαλανδράκης και ο πρωταγωνιστής του Γιάννης είχαν την ίδια ηλικία, 23 ετών.
Ως σχετικά νέος συγγραφέας καταβάλει προσπάθεια για να τον διαβάσουν οι συνομήλικοί του, το κοινό στις παρουσιάσεις βιβλίων είναι πάνω των 50 ετών. Επιπλέον, οι πιο δημοφιλείς Έλληνες συγγραφείς είναι οι κατ΄εξοχήν δραστήριοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τον εκπλήσσει πώς μπορούν να αυτοπαρουσιάζονται όλη μέρα και ταυτόχρονα να γράφουν βιβλία.

Συνέντευξη για το Patriot 2019 εδώ
Το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων στο diablog.eu 2024 εδώ
Νεότερα πρότζεκτ :
Η εποχή της άρνησης του θανάτου, ντοκιμαντέρ των Χρήστου Δανιηλίδη και Μιχάλη Μαλανδράκη για την άνθιση του ροκ στην Ελλάδα από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 μέχρι σήμερα, σχετικό άρθρο του 2021 εδώ.
Tο μυθιστόρημά Δυναμώστε τη μουσική, παρακαλώ, εκδόσεις Πόλις, 2023.
Tο θεατρικό του Όνειρα Γλυκά ανέβηκε στη σκηνή το 2024 και παίζεται στην Αθήνα για δεύτερη χρονιά.

Κείμενο: Μιχάλης Μαλανδράκης. Παρουσίαση και σύνταξη: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: εκδόσεις Πόλις, Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, αρχείο Α. Τσίγκα.

Ακόμα και μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής από την Ελλάδα το φθινόπωρο του 1944, η χώρα δεν ησύχασε, καθώς τον Μάρτιο του 1946 ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος. Προέκυψε από τη σύγκρουση μεταξύ των αντάρτικων δυνάμεων του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και του κυβερνητικού εθνικού στρατού, έληξε δε τον Αύγουστο του 1949 με την ήττα των ανταρτών. Δεκάδες χιλιάδες αριστεροί εγκατέλειψαν την Ελλάδα ή διώχθηκαν, συλλήφθηκαν, κλείστηκαν σε στρατόπεδα αναμόρφωσης ή και εκτελέστηκαν. Όσοι μπόρεσαν να φύγουν βρήκαν ως επί το πλείστον νέα πατρίδα στις σοσιαλιστικές χώρες. Περίπου 1.300 πρόσφυγες, στην πλειονότητά τους παιδιά και νέοι, έφτασαν στην τότε Σοβιετική ζώνη κατοχής, την μετέπειτα ΛΔΓ.

Στο βιβλίο τους, ο Κώστας Κηπουρός και η Susanne Grütz ρίχνουν φως σε αυτό το ελάχιστα γνωστό κεφάλαιο ελληνογερμανικής ιστορίας, τη ζωή των Ελλήνων προσφύγων στη ΛΔΓ και συγκεκριμένα στη Λειψία. Η διγλωσσία (γερμανικά-ελληνικά) του βιβλίου τονίζει τον διαπολιτισμικό του χαρακτήρα και το καθιστά προσιτό σε ένα ευρύ κοινό.
Για τη μετανάστευση και το πολιτικό της υπόβαθρο πολλά έχουν γραφτεί και συζητηθεί με παντός είδους επιχειρηματολογία. Το βιβλίο αυτό αναφέρεται πολύ συγκεκριμένα στη ζωή των μεταναστών εκείνης της εποχής ανάμεσα σε πατρίδα και ξενιτιά. Αν και ασχολείται με ιστορικά γεγονότα, προσφέρει σημεία αναφοράς στις επίκαιρες συζητήσεις σχετικά με μετανάστευση, ένταξη και πολιτιστική ταυτότητα, καθώς τον λόγο τον έχουν οι ίδιοι οι πρόσφυγες. Συχνά έφυγαν ολομόναχοι, χωρίς την οικογένειά τους, καταλήγοντας – μέσω Αλβανίας, Βουλγαρίας και Ουγγαρίας – στη Σοβιετική ζώνη κατοχής. Πρώτος σταθμός εκεί ήταν συχνά το Μπαντ Σάνταου της Σαξονίας και τελευταίος η Λειψία. Είκοσι επτά άτομα μιλούν για τη φυγή τους, τις τελευταίες μέρες στην Ελλάδα, τις πρώτες μέρες στον νέο τόπο και τη μετέπειτα ζωή τους εκεί.

Αυτά τα λεγόμενα παιδιά του Μάρκου (Βαφειάδη) αφηγούνται τις πολύ προσωπικές τους ιστορίες, τις εντυπώσεις και τα συναισθήματά τους, αναβιώνοντας το παρελθόν. Έλαβαν σχολική παιδεία και επαγγελματική κατάρτιση στη ΛΔΓ, πολλά έγιναν επιστήμονες, μηχανικοί, γιατροί και δάσκαλοι. Οι διηγήσεις μοιάζουν μεταξύ τους, μια και οι Έλληνες μετανάστες έζησαν υπό τις ίδιες συνθήκες. Οι λεπτομέρειες ωστόσο διαφέρουν από άτομο σε άτομο, αρχίζοντας από τις πρώτες εμπειρίες μετά την αναχώρησή τους από την Ελλάδα, τις δυνατότητας παιδείας και κατάρτισης που τους προσέφερε η ΛΔΓ και φτάνοντας στο ερώτημα που καθένας αργά ή γρήγορα έθεσε στον εαυτό του: Θα υπάρξει άραγε παλιννόστηση;

Απόσπασμα από το βιβλίο, σελίδα 47 κ.ε.
Η οικογένειά μας σκορπίστηκε στους τέσσερις ανέμους 
Διηγείται η Ευφροσύνη Χατζή, μηχανικός-οικονομολόγος, γεννημένη στις 25 Ιουλίου 1937 στο Αερομίνι

Δεν θυμάμαι λεπτομερώς τις τελευταίες μέρες μου στην Ελλάδα, άλλωστε ήμουν ακόμα ένα παιδί έντεκα ετών, που έβοσκε κατσίκες. Θυμάμαι, όμως, ότι ένα βράδυ του Ιουλίου ή του Αυγούστου του 1948 φύγαμε από το χωριό μας, γιατί οι μάχες μεταξύ των ανταρτών και του βασιλικού στρατού πλησίαζαν όλο και περισσότερο και γίνονταν όλο και πιο έντονες. Ήταν μια φυγή μέσα από λόφους και κοιλάδες. Με συνόδευαν ο πατέρας μου και μια αδελφή μου. Η μητέρα μου έμεινε στο χωριό, γιατί έπρεπε ακόμα να φροντίζει τη χήρα αδελφή μου και τα δύο μικρά παιδιά της. Ο σύζυγός της είχε σκοτωθεί από στρατιώτες της Βέρμαχτ. Στη φυγή μας προς την Αλβανία, δεχτήκαμε αρκετές φορές πυρά από αεροπλάνα. Δεν υπήρχε χρόνος για μακροσκελείς συζητήσεις και εξηγήσεις σχετικά με το γιατί έπρεπε να φύγουμε από το χωριό. Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορώ να θυμηθώ τέτοιες συζητήσεις. Ήταν ξεκάθαρο για εμάς ότι έπρεπε να φύγουμε το συντομότερο δυνατό. Ο πατέρας μου είχε μόλις ξυλοκοπηθεί τόσο βάναυσα από κυβερνητικούς στρατιώτες, που δεν μπορούσε να κουνηθεί σχεδόν καθόλου για μια ολόκληρη εβδομάδα. Αν έπεφτε ξανά στα χέρια τους, θα τον είχαν συλλάβει αμέσως. Τη στιγμή της απόδρασής μας δεν μας απασχολούσε το θέμα της επιστροφής. Πιστεύαμε ότι θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε στο χωριό μετά το τέλος των εχθροπραξιών. Μόνο όταν είχαμε ήδη φτάσει στην περιοχή γύρω από τη Σαμαρίνα, αντιλήφθηκα ότι δε θα υπήρχε γρήγορη επιστροφή.

Φυσικά λυπήθηκα, αλλά κατά κάποιο τρόπο αποδέχτηκα την κατάσταση ως αναπόφευκτη. Η αδερφή μου ήταν εκείνη που συνειδητοποίησε πιο έγκαιρα τι σήμαινε η απόδρασή μας. Σ’ ένα από τα στρατόπεδα προσφύγων στην Αλβανία, αρρώστησα για πάνω από ένα μήνα. Δεν είναι περίεργο, άλλωστε ήμασταν υποσιτισμένοι, γεμάτοι ψείρες και είχαμε μόνο τα ρούχα που φορούσαμε. Ο πατέρας μου δεν μπορούσε να μου δώσει τίποτα άλλο παρά μόνο μια κουβέρτα. Μόνο οι γυναίκες που είχαν επιφορτιστεί με τη φροντίδα μας είχαν καταφέρει να πάρουν τα πράγματά τους μαζί. Τουλάχιστον πίναμε ένα φλιτζάνι γάλα την ημέρα.

Μια μέρα, χωρίς συνεννόηση μάς πήγαν στα Τίρανα και μετά στη Βουδαπέστη. Εκεί είδα τον πατέρα μου για τελευταία φορά. Μ’ αγκάλιασε και μου έδωσε ένα καρπούζι. Αργότερα έμαθα ότι τον έστειλαν στη Ρουμανία, όπου το 1954 πέθανε στο Βουκουρέστι. Μια από τις αδελφές μου στάλθηκε στην Πολωνία, η μεγαλύτερη στη Σοβιετική Ένωση, στην Τασκένδη. Η μητέρα μου έμεινε στην Ελλάδα, όπως και η μεγαλύτερη αδελφή μου και ο αδελφός μου, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε δεκαετή φυλάκιση για πολεμική δράση με τους αντάρτες. Η οικογένειά μας, πέντε παιδιά και οι γονείς μας, σκορπίστηκε στους τέσσερις ανέμους. Αυτό ήταν ιδιαίτερα δύσκολο για τη μητέρα μου. Καθώς ήταν αναλφάβητη, δεν υπήρχε τρόπος να μάθει για εμάς ή να κατορθώσει οτιδήποτε μέσω οποιουδήποτε επίσημου τρόπου για να επανενωθεί η οικογένεια.

Στη Βουδαπέστη, το 1949, έμαθα ότι θα μεταφερόμουν στην τότε Σοβιετική Ζώνη Κατοχής, δηλαδή στη Γερμανία. Ναι, φυσικά και φοβήθηκα. Εξάλλου, θα πήγαινα σε μια χώρα που είχε εισβάλει στην πατρίδα μου. Ωστόσο, αυτό το συναίσθημα υποχωρούσε όλο και περισσότερο με τις θετικές εμπειρίες που είχα καθημερινά στη μελλοντική μου νέα πατρίδα. Το διαμετακομιστικό κέντρο στο οποίο μείναμε για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, περίπου για ένα χρόνο, ήταν το κάστρο Ντέλκαου κοντά στο Μέρσεμπουργκ. Εκεί υπήρχαν περίπου 300 με 350 Ελληνόπουλα. Εγώ ήμουν ένα από τα μικρότερα. Το 1950 ήρθα στην Λειψία. Τότε είχα πια ξεπεράσει τον φόβο μου για τη Γερμανία.

Καθώς δεν ήθελα να ενταχθώ στους αρχάριους «πιονιέρους», δήλωσα δυο χρόνια μεγαλύτερη, με σκοπό να μπω πιο γρήγορα στην επαγγελματική σχολή. Συνήθισα στις νέες συνθήκες σχετικά γρήγορα, πιθανώς επειδή ως παιδί είσαι πιο ικανός ν’ αντιμετωπίσεις τις αλλαγές. Φυσικά υπήρχε στενοχώρια, αλλά οι καλές συνθήκες διαβίωσης μάς έκαναν να ξεχνάμε πολλές αντιξοότητες, όπως ότι με δυσκολία χορταίναμε. Επιπλέον, νιώθαμε μέρος μιας οικογένειας, οπότε η θλίψη δεν μετριαζόταν. Επιπρόσθετα, η εκμάθηση της γερμανικής γλώσσας απέκτησε κυρίαρχο ρόλο στη ζωή μας. Είχαμε έναν Έλληνα δάσκαλο ο οποίος έγραφε τις γερμανικές λέξεις, που έπρεπε να μάθουμε να προφέρουμε, με ελληνικά γράμματα στον πίνακα. Αλλά στην πραγματικότητα έπρεπε να μάθω παράλληλα και ελληνικά, γιατί είχα παρακολουθήσει μόνο την πρώτη τάξη στο σχολείο του χωριού και είχα ξεχάσει πολλά πράγματα. Όταν ήμουν ακόμα στην Αλβανία, ήθελα να γράψω ένα γράμμα στην αδελφή μου και διαπίστωσα, ότι μπορούσα να ζωγραφίσω με δυσκολία μόνο μεμονωμένα γράμματα.

Αυτό που με κράτησε ήταν η ακλόνητη πεποίθηση ότι μια μέρα θα μπορούσα να επιστρέψω στην Ελλάδα. Γι’ αυτό δεν αμφιβάλλαμε καθόλου. Ωστόσο, δεν σκεφτόμασταν μια συγκεκριμένη ημερομηνία. Η επιστροφή ήταν τόσο αυτονόητη για μένα που δεν τη σκεφτόμασταν κάθε μέρα. Άλλωστε, οι μέρες μας ήταν γεμάτες με πράγματα που μας κρατούσαν απασχολημένους πέρα από το σχολείο, κι αυτά σχετίζονταν κυρίως με τον πολιτισμό. Νομίζω ότι η πολιτιστική ζωή των Ελλήνων μεταναστών στη Λειψία ήταν πιο έντονη από εκείνη στη Δρέσδη και στο Καρλ-Μαρξ-Στατ. Σε κάθε περίπτωση, σ’ αυτό το πλαίσιο γνώρισα τον μελλοντικό σύντροφο της ζωής μου και πλέον αποθανόντα σύζυγό μου Γιώργο. Μου είχε τραβήξει την προσοχή γιατί ήταν ο μόνος ανάμεσά μας που μπορούσε να παίξει πολλά μουσικά όργανα. Συνόδευε τη χορωδία μας με το ακορντεόν του. Είχε μάθει μόνος του να παίζει. Το 1958 γίναμε ζευγάρι.

Στο μεταξύ είχα αποφοιτήσει ως μηχανικός από την επαγγελματική σχολή της Βιομηχανίας Ραδιοφωνικών και Τηλεπικοινωνιακών Συσκευών RTF. Από εκεί μου είχε ανατεθεί να σπουδάσω στη Λειψία βαριά μηχανολογία και ηλεκτρολογία. Αυτή η περίοδος δεν ήταν εύκολη, αλλά ό,τι έγινε, έγινε.

Τώρα είμαι συνταξιούχος και σκέφτομαι πολύ την Ελλάδα. Η Ελλάδα εξακολουθεί να σημαίνει πολλά πράγματα για μένα. Πρώτα απ’ όλα, φυσικά, την οικογένεια. Τα παιδιά των αδελφών μου επέστρεψαν στην πατρίδα από την Πολωνία και τη Σοβιετική Ένωση. Ειδικά μετά τον θάνατο των αδελφών μου έχω στενή σχέση μαζί τους. Όταν ταξιδεύαμε στην Ελλάδα, μέναμε πάντα με τις ανιψιές και τα ανίψια μου. Ωστόσο, έχει περάσει ο καιρός που θα μπορούσα να μείνω για πάντα στην Ελλάδα. Οι συνθήκες ζωής και οι συνήθειες εκεί είναι πολύ διαφορετικές από τις συνήθειές μας εδώ. Εξάλλου, μου αρέσει η Λειψία περισσότερο από τη Δρέσδη ή άλλες πόλεις. Το Βερολίνο είναι τουναντίον για μένα πολύ θορυβώδες, γι’ αυτό δεν μπορώ να συνδεθώ με αυτή την πόλη.

Το ίδιο νιώθω και για την ενωμένη Γερμανία μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Δεν καλωσόρισα αυτή την εξέλιξη. Όχι μόνο λόγω της ανατροφής μας, αλλά και λόγω των συγκεκριμένων εμπειριών που είχα. Έχασα τη δουλειά μου και αναγκάστηκα να εγκαταλείψω το σπίτι μου λόγω γήρατος. Αυτό ήταν πικρό και για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν μπορούσα να ξεπεράσω τη θλίψη. Δεν υπήρχαν συγκρίσιμα προβλήματα στη ΛΔΓ. Γνωρίζω από προσωπικές συζητήσεις ότι όλα τα Ελληνόπουλα που ήρθαν στη ΛΔΓ ευγνωμονούν ακόμα και σήμερα αυτή τη χώρα για την εκπαίδευση, τις επαγγελματικές ευκαιρίες και γενικά για τη ζωή που ζήσαμε. Γι’ αυτό, όταν συναντιόμαστε στον κύκλο των πρώην πολιτικών προσφύγων, είμαστε χαρούμενοι ακόμα και σήμερα. Τι θα γινόταν με εμάς, αν είχαμε μείνει στην Ελλάδα; Ο Γιώργος, ο σύζυγός μου για παράδειγμα, θα βοσκούσε πρόβατα και δεν θα είχε γίνει χημικός.

Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι εύκολο να συνοψίσω τη ζωή μου. Ιδιαιτέρως όταν ως πρώην πρόσφυγας διαπιστώνω ότι σήμερα υπάρχουν ακόμα άνθρωποι που πρέπει να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, όπως π.χ. οι Ουκρανοί. Λυπάμαι πολύ για όσα συμβαίνουν εκεί, αυτό με συγκινεί. Εκ των υστέρων, μπορώ να πω ότι το χειρότερο για μένα είναι το γεγονός ότι στον ελληνικό Εμφύλιο πολέμησαν μεταξύ τους μέλη της ίδιας οικογένειας. Ακόμα αναρωτιέμαι αν όντως έπρεπε να γίνει έτσι. Αυτό μου προκαλεί μεγάλη λύπη.

Το βιβλίο
Kostas Kipuros, Susanne Grütz: Ανάμεσα σε πατρίδα και ξενιτιά, Η ιστορία των προσφύγων του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου (1946-1949) στη Λειψία/Σαξονία (εξ ολοκλήρου δίγλωσσα γερμανικά και ελληνικά).
Εκδόσεις Verlag der Griechenland Zeitung, Αθήνα 2024, 311 σελίδες, 53 απεικ., ISBN: 978-3-99021-054-3, ευρώ 24,80.
Εκδόσεις Griechenland Zeitung (στα DE) εδώ

Με εισαγωγή του Κ. Κηπουρού, σύντομη ιστορική αναδρομή και λεπτομερή ανάλυση από επιστημονική ομάδα ιστορικών του Ιονίου Πανεπιστημίου Κέρκυρας υπό την εποπτεία του καθηγητή Κ. Αγγελάκου (με 120 υποσημειώσεις και παραπομπές).

Κώστας Κηπουρός
Δημοσιογράφος και μουσικός, γιος Ελλήνων προσφύγων. Μεγάλωσε στη ΛΔΓ τη δεκαετία του 1960 και αποτελεί σύνδεσμο μεταξύ ελληνικής και γερμανικής κουλτούρας. Η οικογενειακή του ιστορία αντανακλά πολλές από τις εμπειρίες που περιγράφονται στο βιβλίο.

Susanne Grütz
Μουσικός και εικαστικός που στο παρελθόν έχει οργανώσει εκθέσεις με θέμα τις ελληνογερμανικές σχέσεις. Ο σχεδιασμός του βιβλίου οφείλεται στη δημιουργικότητά της.

Με την προσωπική τους σκοπιά οι δύο συγγραφείς συνέβαλλαν στην αρτιότητα του βιβλίου. Ο συνδυασμός καλλιτεχνικού και επιστημονικού ενδιαφέροντος προσδίδει στο βιβλίο βάθος και αυθεντικότητα. Από κοινού φωτίζουν τόσο την ιστορική διάσταση όσο και τις ανθρώπινες μοίρες που κρύβονται πίσω από την ιστορία της μετανάστευσης αυτής στη Λειψία και τη Σαξονία.

Οι μεταφραστές
Από τα γερμανικά στα ελληνικά και αντίστροφα:
Panos Terz (Πάνος Τερζόπουλος) εδώ. Θεόδωρος (Τέο) Βότσος εδώ και στο diablog.eu εδώ

Το ντοκιμαντέρ
Susanne Grütz και Κ. Κηπουρός «Zwischen Heimat und Fremde» (Ανάμεσα σε πατρίδα και ξενιτιά. 47:44 στα DE, με γερμανική μεταγραφή και ελληνικούς υπότιτλους) εδώ. Η τεκμηρίωση του εμφυλίου πολέμου στο Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών (στα DE) εδώ.
Το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει το ιστορικό υπόβαθρο του εμφυλίου πολέμου και περιλαμβάνει πολυάριθμες συνεντεύξεις αυτόπτων μαρτύρων και απογόνων τους.

::: Η ταινία χρηματοδοτήθηκε από το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Εξω-
   τερικών με κονδύλια του Γερμανοελληνικού Ταμείου Μέλλοντος :::

άλλοι σύνδεσμοι
Κώστας Κηπουρός (στα EN) εδώ
Susanne Grütz (με επιλογή μουσικών τίτλων, στα DE) εδώ
Παράδειγμα μουσικού βίντεο των δύο μουσικών εδώ
Μάρκος Βαφειάδης εδώ
Ο εμφύλιος πόλεμος λογοτεχνικά στο diablog.eu εδώ, εδώ και εδώ

Απόσπασμα: Κώστας Κηπουρός και Susanne Grütz. Με φιλική παραχώρηση του εκδοτικού οίκου. Παρουσίαση και σύνταξη: Α. Τσίγκας. Απεικονίσεις: εκδόσεις Verlag der Griechenland Zeitung, S. Grütz. Πορτρέτο Κώστα Κηπουρού: Andre Kempner. Πορτρέτο Susanne Grütz: Norbert Wagenbrett, λεπτομέρεια από την ελαιογραφία «Kabarettisten» (Αρτίστες του καμπαρέ).

Στο βιβλίο της η Ζενεβιέβ Λύσερ περιγράφει τους παράλληλους βίους δύο έντονα διαφορετικών γυναικών, της Γερμανίδας Αμαλίας, βασίλισσας της Ελλάδας, και της Δανέζας Κριστιάνε Λυτ, συζύγου του Γερμανού πάστορα της βασιλικής αυλής. Με τη βοήθεια αυθεντικών πηγών, όπως επιστολές, ημερολόγια και οδοιπορικά, ζωντανεύει την πολύχρωμη εικόνα μιας περασμένης εποχής. Το εγχείρημά της αποκτά μια απροσδόκητη δυναμικότητα και ταξιδεύει τον αναγνώστη στη (σκληρή) ελληνική πραγματικότητα των μέσων του 19ου αιώνα. Η καθημερινότητα των δύο γυναικών αποκαλύπτει απίστευτες πτυχές της επίπονης πορείας που διένυσε η Αθήνα για να μεταβληθεί από ληθαργική κωμόπολη σε πρωτεύουσα του νεοσύστατου Βασιλείου της Ελλάδας. Θεμελιώδη ρόλο έπαιζαν οι κοινωνικοί παράγοντες. Για παράδειγμα μαθαίνουμε τόσο για το φιλόδοξο έργο της βασίλισσας, τον (τέως) Βασιλικό (και νυν Εθνικό) Κήπο, τον οποίο σχεδίασε, ενάντια στις σφοδρές και πολύπλευρες αντιδράσεις του περιβάλλοντός της, εν μέρει προσωπικά (και για τον οποίο θα έπρεπε να την ευγνωμονούν σήμερα όλοι οι Αθηναίοι) όσο και για τους επισκέπτες της οικογένειας Λυτ, συμπεριλαμβανομένου και του «παραμυθά» Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, του πλέον διάσημου ποιητή και συγγραφέα της Δανίας. Αποδεικνύεται –ποιος θα το περίμενε;– πολύ ιδιόρρυθμος. Η Λύσερ δεν αφήνει τους αναγνώστες της ανενημέρωτους και παρεμβάλλει έξυπνα στο τρέχον κείμενο σύντομες βιογραφίες πολυάριθμων ατόμων με τους οποίους διασταυρώθηκαν οι δρόμοι των δύο γυναικών. Πίνακες ζωγραφικής, γκραβούρες και γραφικά σχέδια εικονογραφούν τα δρώμενα. Το βιβλίο συναρπάζει, είναι όμως και ευτράπελο. Γνωρίζουμε θαρρείς από κοντά τις αντιξοότητες των πρωταγωνιστριών και του περίγυρού τους. Το παράρτημα του βιβλίου περιλαμβάνει εκτενή βιβλιογραφία (παρ΄ όλο που μας συστήνεται ως «επιλογή») και ένα τεκμηριωμένο ευρετήριο εικόνων. Τελειώνοντας το βιβλίο έχουμε μια διαφορετική αντίληψη για αυτούς που ζούσαν εκείνη την ταραγμένη εποχή.

Το βιβλίο (μόνο στα DE)
Geneviève Lüscher: Neue Heimat Griechenland. Königin Amalie und Pastorsgattin Christiane in Athen.

35 x 25 cm, σκληρόδετο, 204 σελίδες με 41 απεικονίσεις
Εκδόσεις Verlag der Griechenland Zeitung, Αθήνα 2024, 24,80 ευρώ
ISBN 978-3-99021-052-9
Ο εκδοτικός οίκος εδώ

Ο πρόλογος του βιβλίου
που αναφέρεται στο περιεχόμενο και στις προθέσεις της Ζενεβιέβ Λύσερ:

Στα μέσα του 19ου αιώνα βρέθηκαν δύο νεαρές γυναίκες στην Αθήνα, η μία γεννημένη στη Γερμανία και η άλλη στη Δανία. Έφτασαν στην πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού Βασιλείου που μόλις είχε αναδυθεί από τα ερείπια του απελευθερωτικού αγώνα. Είχαν την ίδια ηλικία, προέρχονταν ωστόσο από πολύ διαφορετικά κοινωνικά στρώματα. Ως μετανάστριες έζησαν στην Αθήνα για πολλά χρόνια όπου έπρεπε να αντιμετωπίσουν ένα πρωτόγνωρο περιβάλλον και να συμβιβαστούν μαζί του. Πώς διαχειρίστηκαν την πρόκληση αυτή;

Και οι δύο εκπροσωπούσαν χαρακτηριστικά την κοινωνική τους θέση. Δεν ήταν πρωτοπόρες σε κάτι και δεν πρωτοστάτησαν καλλιτεχνικά ή πνευματικά. Τις διακρίνει μια μεγάλη διαφορά: Η ζωή της βασίλισσας Αμαλίας –ως εκπροσώπου της υψηλής αριστοκρατίας– έχει τεκμηριωθεί επαρκώς από τη γέννησή της. Οι πηγές είναι άφθονες, μεταξύ αυτών και η αλληλογραφία της, που διασώθηκε ως τις μέρες μας. Γνωρίζουμε την τελευταία της κατοικία: η Αμαλία αναπαύεται στη βασιλική κρύπτη της οικογένειας Βίττελσμπαχ στην εκκλησία των Θεατίνων του Μονάχου.

Η Κριστιάνε (Χριστιάνα) Λυτ ωστόσο, κόρη αρχιδασάρχη και σύζυγος Γερμανού διαμαρτυρόμενου πάστορα, ανήκε στην αστική τάξη. Αν δεν είχε καταγράψει τις εμπειρίες της στο ημερολόγιο της Αθήνας και σε οδοιπορικά, δεν θα γνωρίζαμε τίποτα γι’ αυτήν, θα είχε καταποντιστεί ως ανώνυμη στους ωκεανούς της ιστορίας. Η Αμαλία ούτε καν ανέφερε ποτέ στις επιστολές της ονομαστικά τη σύζυγο του πάστορα. Δεν γνωρίζουμε πού βρίσκεται ο τάφος της Κριστιάνε, ίσως στο Κόλντιγκ της νότιας Δανίας.

Χρησιμοποιώντας τις πηγές που έχουμε στη διάθεσή μας θέλησα να αντιπαραβάλω τις ζωές των δύο αυτών γυναικών, να τις συνοδεύσω στα χρόνια που έζησαν στην Αθήνα και να περιγράψω πώς οργάνωσαν την ζωή τους στο νέο περιβάλλον, πώς αντιμετώπισαν τον ξένο πολιτισμό και επίσης κατά πόσο θέλησαν και σε τι βαθμό κατόρθωσαν εντέλει να προσαρμοστούν.

Ελπίζω να συνεισφέρω έτσι στην ιστορία των γυναικών και ταυτόχρονα να σκιαγραφήσω τη ζωή μιας χώρας που –εξουθενωμένη από τον μακρύ απελευθερωτικό αγώνα– αναζητούσε στον 19ο αιώνα ακόμα την ταυτότητά της.

Το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί επιστημονική ιστορική μελέτη, γι’ αυτό και παρέλειψα, χάρη της καλύτερης αναγνωσιμότητας, υποσημειώσεις και παραπομπές. Απευθύνεται στους ιστορικά ενδιαφερόμενους.

Οι δύο κύριες πηγές που αναφέρθηκαν παραπάνω είχαν διαφορετικά κίνητρα και είναι για τον λόγο αυτό ουσιαστικά ελάχιστα συγκρίσιμες. Και οι δυο μαζί παρέχουν ωστόσο μια συνεκτική εικόνα της ζωής στην Αθήνα στα μέσα του 19ου αιώνα, αν και  γράφηκαν κάτω από εντελώς διαφορετική σκοπιά.

Η Αμαλία δεν αλληλογραφούσε με σκοπό να δημοσιεύσει αργότερα τις επιστολές της, παρόλο που αυτές εκείνη την εποχή ήταν λιγότερο ιδιωτικές απ’ ό,τι είναι σήμερα. Η Κριστιάνε όμως ίσως να απέβλεπε στη δημοσίευση τουλάχιστον των ταξιδιωτικών της περιγραφών. Είναι απρόσωπες και θα αποτελούσαν ενδιαφέρον υλικό για τις εφημερίδες της εποχής, αλλά η επιδίωξη αυτή δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Το ημερολόγιο της Κριστιάνε είναι τελείως διαφορετικό, πολύ προσωπικό. Περιέχει καθαρά προσωπικές σημειώσεις που καταγράφηκαν ως προσωπική ανάμνηση.

Τεράστια πηγή αποτελούν οι 570 επιστολές της Αμαλίας. Αρχίζουν το 1836, όταν έφτασε στην Ελλάδα, περιλαμβάνουν πολλές χιλιάδες σελίδες και τελειώνουν το 1853, όταν πέθανε ο πατέρας της στο Ολδεμβούργο της Γερμανίας. Τα πρωτότυπα φυλάσσονται στα Κρατικά Αρχεία της Κάτω Σαξονίας στο Ολδεμβούργο και μπορούν να μελετηθούν μόνο με την άδεια των απογόνων του αδελφού τής Αμαλίας Πέτερ φον Όλντενμπουργκ. Μέχρι τώρα έχουν μεταγραφεί από τα χειρόγραφα πολύ λίγα αποσπάσματα. Άρα στα γερμανικά έχουμε πολύ περιορισμένο αριθμό επιστολών. Έχουν ωστόσο μεταφραστεί όλες στα ελληνικά και εκδόθηκαν το 2011 στην Αθήνα. Για να γίνει η μετάφραση αυτή χρειάστηκε, καλώς η κακώς, να μηχανογραφηθούν όλες τους. Είναι ακατανόητο, γιατί αυτό το τεράστιο έργο δεν έχει γίνει προσβάσιμο στο γερμανόφωνο κοινό.

Οι επιστολές της Αμαλίας αποτελούν μια μοναδική ιστορική μαρτυρία της εξέλιξης του νεότερου ελληνικού κράτους. Ο γερμανόφωνος χώρος δεν έχει ακόμα κατανοήσει την αξία τους, ίσως επειδή πρόκειται «μόνο» για τις επιστολές μιας γυναίκας. Αρχικό θέμα της αλληλογραφίας αυτής ήταν πράγματι κυρίως το κουτσομπολιό της αυλής και οι ασήμαντοι προβληματισμοί μιας μοναχικής βασίλισσας σε έναν ξένο τόπο. Ωστόσο μετά τα γεγονότα του 1843 το ενδιαφέρον της Αμαλίας στράφηκε στην πολιτική και οι επιστολές της περιγράφουν τα συμβάντα και αντανακλούν τις σκέψεις του ενδότερου κύκλου της εξουσίας. Εκείνη την εποχή οι Έλληνες επέβαλαν –ενάντια στη θέληση του βασιλιά– τη μετατροπή της απόλυτης μοναρχίας σε συνταγματική. Ως βασίλισσα η Αμαλία βρισκόταν στο επίκεντρο των γεγονότων και παρατηρούσε άγρυπνα, παρότι αφελώς και προκατειλημμένα, τις πολιτικές διεργασίες. Εκφράζει στον πατέρα της ελεύθερα και ανέμελα τις σκέψεις και κρίσεις της.

Παραδόξως, δεν έχει γραφτεί μέχρι τώρα ούτε επιστημονική ούτε μυθιστορηματική βιογραφία της πρώτης βασίλισσας της νεότερης Ελλάδας. Το πρόβλημα μπορεί να έγκειται στο πολύγλωσσο αρχειακό υλικό, αλλά και σε παλιές εμπάθειες, οι οποίες –

ιδιαίτερα από ελληνικής πλευράς– παρεμποδίζουν μέχρι σήμερα μια εμπεριστατωμένη, επιστημονική επανεκτίμηση.

Η δεύτερη κύρια πηγή είναι το ημερολόγιο της Κριστιάνε Λυτ. Η σύζυγος του πάστορα έγραφε στα δανέζικα, οι σημειώσεις της μεταφράστηκαν στα ελληνικά και εκδόθηκαν στην Αθήνα σε τρεις τόμους τα έτη 1981, 1991 και 1999. Περιλαμβάνουν ημερολογιακές σημειώσεις των περιόδων 1838-1843 και 1843-1845, οι οποίες σκιαγραφούν κυρίως την οικογενειακή ζωή, καθώς και διάφορα οδοιπορικά μεταξύ 1839 και 1851. Αυτά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα από λαογραφική άποψη, καθώς αφορούν λιγότερο την οικογένεια Λυτ και περισσότερο τη χώρα και τους ανθρώπους στην Ελλάδα την εποχή της Κριστιάνε.

Αποκαλυπτικές είναι επίσης οι επιστολές της Μεγάλης Κυρίας (δηλ. της επικεφαλής Κυρίας επί των τιμών) Γιούλι φον Νόρντενφλυχτ, τις οποίες έγραφε στα γερμανικά σε φίλη της στην αυλή του Ολδεμβούργου. Δημοσιεύτηκαν ήδη το 1845 στη Λειψία. Η κυρία φον Νόρντενφλυχτ αλληλογραφούσε από το 1837 μέχρι τον θάνατό της το 1842. Το ίδιο έκανε και η διάδοχός της στην ελληνική αυλή Βιλχελμίνε φον Πλύσκο. Το ημερολόγιό της στα γερμανικά είναι ψηφιακά προσβάσιμο – αν και μόνο στην ελληνική του μετάφραση. Οι σημειώσεις της είναι πολύ σύντομες και διακριτικές και καλύπτουν επιγραμματικά τα έτη 1846 με 1854.

Επίσης ήταν χρήσιμες για το βιβλίο μου οι εκδόσεις του οθωνικού βασιλικού μουσείου König-Otto-Museum στο Όττομπρουν της Βαυαρίας, ένας κατάλογος έκθεσης του 2004 στο Ολδεμβούργο σχετικά με τη βασίλισσα Αμαλία καθώς και πολλές άλλες μικρότερες εκδόσεις, τις οποίες με ευγνωμοσύνη διαγούμισα.

Αποσπάσματα από γράμματα ή σημειώσεις που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά τα απέδωσα στα γερμανικά χωρίς να τα μεταφράσω κατά λέξη. Το ύφος, η γραμματική και η ορθογραφία έχουν προσαρμοστεί στον 21ο αιώνα, προκειμένου να διευκολυνθεί η ανάγνωσή τους. Πέρα από την ελεύθερη μετάφραση πήρα την πρωτοβουλία να συντομεύσω, να συνοψίσω ή να ανασυνδυάσω τις καταχωρήσεις. Αποσιωπήσεις δεν σημείωσα. Ωστόσο ουδέποτε αλλοίωσα το περιεχόμενο των παραθεμάτων σε εισαγωγικά, οι δηλώσεις παραμένουν αυθεντικές.

Θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον να αντιπαραβάλω τις γερμανικές και δανέζικες σημειώσεις με εκείνες κάποιας Ελληνίδας. Πώς να ήταν άραγε η ζωή μιας Ελληνίδας στην Αθήνα του 19ου αιώνα; Από την απαρχή του νεοελληνικού κράτους δεν υπάρχουν δυστυχώς δημοσιευμένα ημερολόγια, επιστολές, απομνημονεύματα ή άλλα παρόμοια Ελληνίδων που θα μπορούσα να αξιοποιήσω εδώ. Ενώ οι νέοι στέλνονταν ακόμα και προεπαναστατικά για σπουδές στην Ευρώπη –στη Βιέννη, το Μόναχο, το Παρίσι ή την Πάδοβα– οι Ελληνίδες λάμβαναν μόνο μια στοιχειώδη παιδεία και έμεναν στο σπίτι. Μέχρι και τη δεκαετία του 1860 η φιλέλληνας Ρουμάνα συγγραφέας και περιηγήτρια Ντόρα Ντ’Ίστρια εξέφραζε παράπονα για την έλλειψη παιδείας των κοριτσιών. Τότε υπήρχαν ακόμα μόνο λίγα σχολεία θηλέων. Οι Ελληνίδες εντάχθηκαν ωστόσο ευκολότερα και ταχύτερα στη γερμανική παροικία από ό,τι οι αδελφοί τους, μια και οι «μικτοί γάμοι» βρέθηκαν πολύ σύντομα στην ημερήσια διάταξη: αρκετά γερμανικά μέλη της καλύτερης αθηναϊκής κοινωνίας παντρεύτηκαν κόρες ευυπόληπτων ελληνικών οικογενειών.

Περιπτώσεις γάμου Έλληνα με Γερμανίδα φαίνεται να ήταν πολύ πιο σπάνιες και απαντώνται μάλλον στις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Η Πρωσίδα Μπετίνα φον Σαβινί παντρεύτηκε τον νομικό και μετέπειτα πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνο Σχινά. Μεταξύ του γάμου της το 1834 και του θανάτου της το 1835 η Μπετίνα Σχινά έζησε σχεδόν δύο χρόνια στην Αθήνα, όπου ο σύζυγός της ήλπιζε να διοριστεί σε διοικητική θέση του Βασιλείου. Στην περίοδο αυτή, προτού ακόμα η Αμαλία και η Κριστιάνε φτάσουν στην ελληνική πρωτεύουσα, η Μπετίνα Σχινά περιέγραφε στους γονείς της αναλυτικά και –σε αντίθεση με την Αμαλία– με κριτική ματιά τη νέα της ζωή και τις δυσκολίες της. Υπέφερε από το ασυνήθιστο κλίμα, τις ανθυγιεινές συνθήκες, τη στενότητα του καταλύματος και την επισφαλή οικονομική κατάσταση, η οποία επέτρεπε στο ζεύγος να έχει μόνο ένα περιορισμένο προσωπικό. Η Μετίνα πέθανε το 1835 πιθανότατα από τυφοειδή πυρετό.

Η αλληλογραφία της Αμαλίας προς το Ολδεμβούργο ήταν περίπου τρεις εβδομάδες καθ΄ οδόν, κατά καιρούς και υπό ιδανικές συνθήκες ένα δεκαπενθήμερο. Όταν στέλλονταν μέσω Τεργέστης ή Μασσαλίας ή σπανιότερα μέσω Κωνσταντινούπολης, τα γράμματά της θα ανοίγονταν. Στην περίπτωση αυτή ήταν απαγορευτικό να στέλνει εμπιστευτικά μηνύματα. Τότε έστελνε εντεταλμένο ταχυδρόμο ή έδινε τα γράμματά της σε έμπιστο πρόσωπο που ταξίδευε προς τον ευρωπαϊκό βορρά.

Αλληλογραφούσε πολύ τακτικά με το Ολδεμβούργο. Η Αμαλία έγραφε στον πατέρα της κατά το δυνατόν πάντα τις Κυριακές, αλλά όχι δια μιάς, αλλά συμπλήρωνε την επιστολή κατά τη διάρκεια της εβδομάδας. Μετά περίμενε με ανυπομονησία τα ποστάλια, δηλ. τα ταχυδρομικά πλοία, που έφερναν νέα από την πατρίδα της. Αυτό σήμαινε ότι ήταν –με κάποια καθυστέρηση– πάντα ενήμερη για τα δρώμενα στο Μεγάλο Δουκάτο του Ολδεμβούργου και στους κύκλους της γερμανικής αριστοκρατίας.

Ο τόνος με τον οποίο η Αμαλία απευθυνόταν στον πατέρα της, τον «αγγελικό της μπαμπά», σήμερα μας ξενίζει. Τον αγαπούσε σχεδόν παράφορα – αυτός ήταν το άτομο αναφοράς της και όχι ο σύζυγός της Όθων. Όταν κάποτε ευχήθηκε τον πατέρα της στα γενέθλιά του, προσέθεσε ότι εκείνη τη νύχτα στην Αθήνα υπήρξαν «πυροτεχνήματα»! Άφησε να εννοηθεί ότι η φωτιά είχε μάλλον ανάψει προς τιμήν του. Στην πραγματικότητα είχε ξεσπάσει πυρκαγιά και ένα σπίτι κάηκε ολοσχερώς. Η βασίλισσα δεν νοιάστηκε αν κάποιος έπαθε κακό – το χιούμορ της ήταν κάπως περίεργο.

Η υπερβολική της προσκόλληση στον πατέρα της, αλλά και η εξάρτησή της από αυτόν, σίγουρα δυσκόλεψε τον αποχωρισμό από την πατρίδα της, την εξοικείωση με το νέο της περιβάλλον και την επικέντρωση στον σύζυγό της. Η Αμαλία δεν αποδεσμεύτηκε πραγματικά από το Ολδεμβούργο, τουλάχιστον όχι μέχρι το θάνατο του πατέρα της το 1853, παρόλο που τόνιζε επανειλημμένα πόσο πολύ αγαπούσε την Ελλάδα. Οι πολυσέλιδες επιστολές και η απέραντη θλίψη όταν οι απαντήσεις του πατέρα της αργούσαν να έρθουν, μαρτυρούν την ανάγκη της να μη «χάσει» τον πατέρα της, να τον έχει συνεχώς «μαζί της». Ένα επεισόδιο που περιγράφει η Μεγάλη κυρία επί των τιμών είναι πολύ χαρακτηριστικό: φτάνουν δύο πορτραίτα των γονέων της στην Αθήνα και η Αμαλία τα ξεπακετάρει. Η κυρία φον Νόρντενφλυχτ γράφει: «Η βασίλισσα βρισκόταν σε πραγματική φρενίτιδα χαράς. „Ο αγγελικός μου μπαμπάς! Η αγγελική μου μαμά!“ Και πάντα στα γόνατα, ευτυχισμένη και σαν παιδί άκρως ενθουσιασμένη, γλιστρούσε από τον έναν στον άλλο». Η βασίλισσα ήταν τότε 21 ετών και τρία χρόνια παντρεμένη.

Η Αμαλία ήταν ωστόσο και πολύ αφοσιωμένη στον σύζυγό της. Στάθηκε πιστά πλάι του ακόμα και σε δύσκολες στιγμές· τον προστάτευε, παραβλέποντας μεγαλόψυχα τις αδυναμίες του, μετατρέποντας το πείσμα και την αναποφασιστικότητά του σε επιμονή. Σχεδόν ποτέ δεν ανέφερε στον πατέρα της την ασθενική του κράση, την έλλειψη αποφασιστικότητας και την αδυναμία του να θέσει προτεραιότητες. Όταν το 1843 η πολιτική κατάσταση κορυφώθηκε, η Αμαλία παρενέβη χωρίς δισταγμό και από τότε κατεύθυνε παρασκηνιακά τις αποφάσεις του συζύγου της.

Η σχέση της Κριστιάνε Λυτ με τους γονείς της ήταν διαφορετική. Αυτοί ή το πατρικό της σπίτι στη Δανία δεν αναφέρονται σχεδόν ποτέ στο ημερολόγιό της. Περιστασιακά αναφέρονται σε συντομία γενέθλια ή επιστολές από τη μητέρα της, μια αδελφή της ή άλλους συγγενείς, αλλά τίποτα παραπάνω. Ωστόσο δεν σώθηκαν τα γράμματα που έστελνε η Κριστιάνε στο σπίτι της. Με την αναχώρησή της από τη Δανία φαίνεται ότι αποστασιοποιήθηκε από την οικογένειά της και τον τόπο καταγωγής της και έστρεψε την προσοχή της στη νέα της ζωή στην Αθήνα. Στο ημερολόγιό της εκδηλώνει κατά καιρούς μόνο τα πατριωτικά της αισθήματα για τη Δανία. Αγαπά την πατρίδα της, αλλά η αγάπη αυτή δεν φαίνεται να συνδέεται με συγκεκριμένα άτομα. Αν και σύζυγος πάστορα, η Κριστιάνε –όπως και η Αμαλία– είχε ελάχιστη ενσυναίσθηση για το περιβάλλον της.

Με τσουχτερή γλώσσα σχολιάζει και επικρίνει τους ανθρώπους, σπάνια είναι ικανοποιημένη μαζί τους. Σε αντίθεση με την Αμαλία είχε ωστόσο αίσθηση του χιούμορ, καταγράφει διασκεδαστικές ιστορίες και περιστασιακά μπορούσε να γελάσει με τον εαυτό της, γεγονός αδιανόητο για τη βασίλισσα.

Παρόλο που και οι δύο γυναίκες έμαθαν αμέσως ελληνικά, καμία τους δεν προσπάθησε πραγματικά να ενταχθεί στη χώρα υποδοχής της. Για την Κριστιάνε η παραμονή της στην Ελλάδα είχε πάντα προσωρινό χαρακτήρα. Ήξερε ότι αργά ή γρήγορα θα επέστρεφε στον βορρά. Οι προσπάθειές της να κατανοήσει την Ελλάδα και να συναναστραφεί με τους κατοίκους της ήταν επομένως περιορισμένες, αλλά παρ’ όλ΄ αυτά υπαρκτές. Τι τελικά «πήρε» η Κριστιάνε μαζί της από τη ζωή της στην Ελλάδα επιστρέφοντας με τον σύζυγό της στη Γερμανία δεν μας είναι γνωστό. Σίγουρα όμως επηρέασε –ασυνείδητα– τους Έλληνες γείτονές της στην  Αθήνα, με την πιο ελεύθερη συμπεριφορά της, με τον τρόπο που ντυνόταν, με τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών της ή με τον τρόπο που συναναστρεφόταν τον σύζυγό της. Όμως οι επαφές αυτές δεν ήταν στενές. Οι Ελληνίδες μεσοαστές νοικοκυρές ζούσαν πολύ απομονωμένα και δεν μάθαιναν ξένες γλώσσες.

Στην Ελλάδα αντιμετωπίστηκαν αρνητικά οι «αποικιοκρατικές» προσπάθειες των Βαυαρών, αλλά η επιρροή τους στον εξευρωπαϊσμό της από πολλές απόψεις υποβαθμισμένης χώρας ήταν αδιαμφισβήτητη – τουλάχιστον προς τα έξω. Για παράδειγμα: πολλοί ταξιδιώτες παρατήρησαν τη έντονη μείωση της παραδοσιακής ενδυμασίας ανδρών και γυναικών και την εντελώς νέα αρχιτεκτονική στην πρωτεύουσα.

Η θέση της Αμαλίας διέφερε. Παρόλο που σκόπευε να περάσει όλη της τη ζωή στην Ελλάδα και συχνά τόνιζε πόσο αγαπούσε την χώρα «της», ζούσε μακριά από την ελληνική πραγματικότητα. Δεν προσπάθησε να δημιουργήσει επαφές με γυναίκες της αθηναϊκής ανώτερης τάξης, αλλά συναναστρεφόταν κυρίως Γερμανούς και διπλωμάτες, όπως άρμοζε στην κοινωνική της θέση. Οι Ελληνίδες κυρίες επί των τιμών, με τις οποίες διάνθιζε τη συνοδεία της, δεν έγιναν έμπιστες ή φίλες, και δεν απετέλεσαν παρά κάποια παραχώρηση προς τους υπηκόους της. Δεν είχε καμία πρόθεση να υιοθετήσει τα ελληνικά ήθη και έθιμα, ίσχυε μάλλον το ακριβώς αντίθετο: θεωρούσε καθήκον της τον εξευρωπαϊσμό Ελλήνων και Ελληνίδων και επιδίωξε κυρίως την προσαγωγή των ελληνικών ανώτερων τάξεων στα γερμανικά έθιμα που συνηθίζονταν στους αριστοκρατικούς κύκλους. Έτσι η Αμαλία, αν και ήθελε να είναι, δεν έγινε ποτέ της Ελληνίδα.

::: Η Κριστιάνε Λυτ και επώνυμες σύγχρονές της εδώ, εδώ και εδώ (στα EN)
Η Αμαλία της Ελλάδος εδώ

Η συγγραφέας
Η Ζενεβιέβ Λύσερ σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας Προϊστορία και εργάστηκε μετά τη διδακτορική της διατριβή ως ερευνήτρια, εκδότρια, συντάκτρια και δημοσιογράφος επιστημονικών άρθρων στην ελβετική γερμανόφωνη ημερήσια εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung (ΝΖΖ). Ζει στη Βέρνη.

::: Η Ζενεβιέβ Λύσερ εδώ (στα DE) και στο diablog.eu εδώ

Κείμενο: Geneviève Lüscher· απόσπασμα και εικονογραφήσεις με την ευγενική άδεια των εκδόσεων Verlag der Griechenland Zeitung. Σύνταξη και παρουσίαση: Α. Τσίγκας.

Το σχολείο αλληλεγγύης στεγάζεται στο Στέκι Μεταναστών, ένα χαρακτηριστικό νεοκλασικό κτήριο σε άμεση γειτνίαση με την πλατεία Εξαρχείων, την καρδιά της συνοικίας.

Πώς γεννήθηκαν τα Πίσω Θρανία;
Προέκυψαν το 1998-1999 μέσα από το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών. Το Στέκι, όπου στεγάζεται το Δίκτυο, ήταν από την αρχή αντιρατσιστικός χώρος για οποιονδήποτε είχε διαφορετική πολιτισμική-προσωπική ταυτότητα. Ήδη από το 1990 έγινε σημείο συνάντησης για πρόσφυγες, μετανάστες και Έλληνες και των δυο φύλων για να συζητήσουν, να διασκεδάσουν και να αναπτύξουν δράσεις κατά της ξενοφοβίας και των διακρίσεων απέναντι σε κάθε τι «διαφορετικό». Στα μέσα της δεκαετίας μια ομάδα προσφύγων από το Μπαγκλαντές θέλησε να μάθει ελληνικά. Μια ομάδα δραστήριων ντόπιων πήρε στα σοβαρά την επιθυμία αυτή και ξεκίνησε μαθήματα γλώσσας: η αναζήτηση γλωσσικής έκφραση της μιας πλευράς ξύπνησε μια πράξη αλληλεγγύης της άλλης. Έτσι το 1998 τα Πίσω Θρανία συγκροτήθηκαν στην οργανωμένη μορφή που έχουν μέχρι σήμερα.

Φλιπ τσαρτς διδασκαλίας

Μάθημα στα Πίσω Θρανία

Αυτή η δυνατότητα μαθημάτων γλώσσας μεταδόθηκε στις μεταναστευτικές κοινότητες, αλλά και από στόμα σε στόμα. Η πλειονότητα των μαθητών ήταν αρχικά Κούρδοι από τη Συρία. Γρήγορα ενσωματώθηκαν στο Στέκι, συμμετείχαν στις ολομέλειες της πρωτοβουλίας και ανέλαβαν το σερβίρισμα ποτών και αναψυκτικών. Αισθάνθηκαν οικεία. Αυτό ήταν και το έναυσμα σύστασης της κοινωνικής κουζίνας El Chef, η οποία συνεχίζει και σήμερα να είναι ενεργή. Γεννήθηκε από την ανάγκη του φαγητού μέσα από την παρέα, αποφεύγοντας την εξωτερική παραγγελία (δαπανηρών) γευμάτων. Οι χώροι στο Στέκι δεν χρησιμοποιούνταν επομένως μόνο για διδασκαλία, αλλά και για κοινωνική συναναστροφή, όπως ήταν άλλωστε από παλιά. Όσοι σύχναζαν εκεί ήξεραν, πως ό,τι κι αν τους συμβεί, είχαν μια πόρτα να χτυπήσουν. Αυτό οδήγησε επίσης σε προσπάθειες παροχής νομικής υποστήριξης στους πρόσφυγες.

Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν η διδασκαλία γλωσσικών δεξιοτήτων, αλλά και η κοινωνική τους ένταξη, η δημιουργία ενός ασφαλούς χώρου για τους μαθητές (δεν απαιτούνταν και δεν απαιτούνται «χαρτιά» για την εγγραφή στα μαθήματα γλώσσας), η προσέγγιση διαφορετικών πολιτισμών και ο αμοιβαίος κοινωνικός εμπλουτισμός. Η αποδοχή επεκτάθηκε στη γλώσσα, την εθνική ταυτότητα, τη θρησκεία, τον προσωπικό αυτοπροσδιορισμό – κάτι που δεν είναι εύκολο για όλους. Μερικές φορές προέκυπταν τριβές μεταξύ αλλόγλωσσων που ήταν δύσκολο να αντιμετωπιστούν. Αλλά υπήρξε παράλληλα και ριζική επανεξέταση της προσωπικής στάσης, για παράδειγμα όσον αφορά τις φιλικές σχέσεις με queer άτομα.

αριστερά: εκδρομή στην Ακρόπολη 2006 // δεξιά: στο θέατρο 2007

αριστερά: η χορωδία επί σκηνής 2011 // δεξιά: εκδρομή στη θάλασσα 2011

Τότε οι συνθήκες δεν ήταν τόσο ακραίες όσο σήμερα. Ωστόσο, υπήρχε πάντα ο φόβος ελέγχου στον δρόμο από την αστυνομία, καθώς πολλοί από τους μαθητές δεν είχαν επίσημα χαρτιά ή άδεια παραμονής. Η παρουσία της αστυνομίας στα Εξάρχεια ήταν διαχειρίσιμη, σε αντίθεση με σήμερα, που, για παράδειγμα, κατασκευάζεται σταθμός του μετρό στην πλατεία και το εργοτάξιο φρουρείται στενά.

Η Ελλάδα ήταν για τους περισσότερους πρόσφυγες χώρα διέλευσης. Για πολλούς έγινε ωστόσο δεύτερη πατρίδα. Βρήκαν δουλειά και έκαναν κοινωνικές επαφές. Πολλοί από τους μαθητές των Πίσω Θρανίων ενηλικιώθηκαν εδώ. Ήρθαν ως έφηβοι με βάρκες από την Τουρκία ή με τα πόδια διασχίζοντας την πράσινη γραμμή των ελληνοτουρκικών συνόρων στον Έβρο. Παρόλο που πολλοί έχουν μετακομίσει προ πολλού σε άλλες χώρες, επιστρέφουν εδώ με τις οικογένειές τους για διακοπές. Είναι οι αναμνήσεις των νεανικών τους χρόνων, το συγκεκριμένο σκηνικό με ήλιο, θάλασσα, τα Εξάρχεια, τον λόφο του Λυκαβηττού, αλλά και οι άνθρωποι με τους οποίους τους συνδέουν ισχυροί δεσμοί που τους ωθούν σε αυτές τις επισκέψεις.

Η κασετίνα
Το 2009 τα Πίσω Θρανία δημοσίευσαν τις εμπειρίες και τις όμορφες στιγμές 10 ετών συνεργασίας με τους πρόσφυγες σε μια τετράγωνη κασετίνα περίπου 17 x 16 x 3 εκατοστών με περιεχόμενο πέντε τεύχη του ίδιου μεγέθους:

• Μνήμες γεύσεων: συνταγές και φαγητά από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Παίζω. Παίζεις; Παίζουμε!: παιχνίδια κίνησης από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Ας γίνει ο κόσμος μαγικός: παραμύθια από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Ένας κόσμος που χωράει πολλούς κόσμους: εκθέσεις και αποφθέγματα των μαθητευόμενων

• Δέκα χρόνια, ταξιδεύοντας με τους μαθητές μας: σχετικά με τις μεθόδους διδασκαλίας των Πίσω Θρανίων και το διδακτικό υλικό που αναπτύχθηκε

Οικονομική κρίση και πόλεμοι
Σύντομα ακολούθησε το 2010/11 η οικονομική κρίση και ο πόλεμος στη Συρία. Λιγόστεψαν οι εργασίες και η καθημερινή ζωή δυσκόλεψε, με αποτέλεσμα, πολλοί από τους πρώτους πρόσφυγες να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Επανήλθαν στο αρχικό τους σχέδιο και τράβηξαν σε συγγενείς στη Γερμανία, την Αγγλία, τη Σουηδία και τον Καναδά, όπου ήλπιζαν να έχουν καλύτερες προοπτικές. Επιπλέον, ισχυροποιήθηκε στο εσωτερικό η φασιστική Χρυσή Αυγή.
Τώρα έρχονταν πολλοί περισσότεροι πρόσφυγες στα μαθήματα. Αρχή των Πίσω Θρανίων ήταν ωστόσο να μην διώχνουν κανέναν. Προκειμένου να υποστηριχθούν οι μαθητές σε όλα τα επίπεδα, έπρεπε να βρεθούν λύσεις για την ένταξή τους στα μαθήματα, όποτε και να άρχιζαν με τη γλώσσα. Στα πλαίσια του μεγάλου πηγαινέλα αυτό ήταν βέβαια ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα: υπήρχαν περίοδοι που διδάσκονταν 400-500 άτομα την εβδομάδα. Οι χώροι στο Στέκι, το γηραιό νεοκλασικό κτήριο, δεν επέτρεπαν την άρτια διδασκαλία. Οι περισσότεροι πήγαιναν στα μαθήματα για 2-3 μήνες και μετά σταματούσαν: έβρισκαν δουλειά, κουράζονταν, έφευγαν. Όμως άλλοι έρχονταν στη θέση τους, η ροή των μαθητών δεν στέρευε. Μια ανάσα έπαιρναν οι εκπαιδευτικοί μόνο στις μεγάλες σχολικές διακοπές του καλοκαιριού.
Τότε υπήρξαν στην Αθήνα μεγάλης κλίμακας διαδηλώσεις κατά των μνημονίων της ΕΕ. Η αυξημένη αστυνομική παρουσία έκανε τους μετανάστες να αποφεύγουν την κίνηση στον δημόσιο χώρο. Ο αριθμός των μαθητών από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική μειώθηκε.

Οι γυναίκες στα Πίσω Θρανία
Στο σημείο αυτό μερικά λόγια για τις γυναίκες: οι μετανάστριες που πήγαιναν στα μαθήματα προέρχονταν από τη Γεωργία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία, τη Μολδαβία κ.λπ., δηλαδή από χώρες του πρώην «ανατολικού μπλοκ» και από ορισμένες αφρικανικές χώρες. Γενικά ωστόσο ήταν πάντα λίγες. Πέρα από το γεγονός ότι οι περισσότεροι μετανάστες είναι ούτως ή άλλως άνδρες, δεν έφεραν «τις γυναίκες τους» στο μάθημα: η θέση της είναι γι αυτούς στο σπίτι και με τα παιδιά.

Μάθημα γλώσσας 2012

Αυτό προξένησε μια ενδιαφέρουσα τροπή των πραγμάτων. Αφού δεν έρχονταν οι γυναίκες στο Στέκι, πήγαν τα Πίσω Θρανία να τις βρουν. Γύρω στο 2001, όταν υπήρχε μεγάλος αριθμός ενδιαφερομένων για την εκμάθηση της γλώσσας, μια ομάδα εκπαιδευτικών πήγε σε ένα δημοτικό σχολείο της Κυψέλης και παρέδιδε ελληνικά στους μετανάστες γονείς των παιδιών, κυρίως μητέρες, στις σχολικές αίθουσες. Οι ενήλικες ήλπιζαν με τον τρόπο αυτό κάποια στιγμή να είναι σε θέση να υποστηρίξουν τα παιδιά στα μαθήματά τους. Η κίνηση αυτή κράτησε περίπου δύο χρόνια. Στη συνέχεια οι σχολικές αίθουσες διατίθεντο όλο και πιο σπάνια για τα μαθήματα αυτά. Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, οι συνθήκες ήταν –και εξακολουθούν να είναι– άρρηκτα συνδεδεμένες με την επικρατούσα πολιτική. Σε όλα τα επίπεδα.

Το επόμενο κεφάλαιο
Τότε ήρθε η ώρα των πολιτών της ΕΕ. Πρώτα ήταν οι υπότροφοι/ες Erasmus. Νοίκιαζαν κατάλυμα στην hip συνοικία των Εξαρχείων και μάθαιναν ελληνικά στα Πίσω Θρανία. Η πρωτοβουλία αναρωτήθηκε: Μα επιτρέπεται; Έγινε μεγάλο θέμα στην ολομέλεια. Τελικά, η παρουσία τους αποδείχθηκε θετική, καθώς έφεραν μαζί τους τον δικό τους τρόπο ζωής, εμπλουτίζοντας το πολιτισμικό τοπίο και βοηθώντας τους μετανάστες στη μάθηση. Οι μαθητές/τριες ξένων γλωσσών έρχονταν τώρα από το Μαρόκο, την Αίγυπτο, τη Συρία, τη Γερμανία, την Αυστραλία, την Κούβα, τη Μεγάλη Βρετανία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία, την Ιταλία, τη Γαλλία, το Ιράν, το Αφγανιστάν και, και, και, και … Φυσικά, υπήρχαν μεγάλες διαφορές στο μορφωτικό υπόβαθρο και στην ικανότητα μάθησης – αλλά η μίξη αποτέλεσε πολύ σημαντικό στοιχείο.
Οι μετανάστες θέλησαν επίσης να μάθουν και άλλες γλώσσες, ιδίως αγγλικά. Τους έλειπε αυτή η γλώσσα ως εργαλείο επικοινωνίας στο ταξίδι τους προς τη Δύση. Και πάλι υπήρξαν ατέλειωτες συζητήσεις για τα υπέρ και τα κατά. Τελικά διδάχτηκαν και αγγλικά, τα μαθήματα αυτά συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Ανάλογα με τη σύνθεση των μαθητ(ρι)ών και των εκπαιδευτικών προστέθηκαν και άλλες γλώσσες. Εκτός από ελληνικά και αγγλικά παραδίδονται σήμερα επίσης γαλλικά και αραβικά.

Χρηματοδότηση
Τα Πίσω Θρανία δεν είναι κάποιο συμβατικό σχολείο ξένων γλωσσών που επικεντρώνεται σε επιδόσεις, αλλά μια πολιτική συλλογικότητα στην οποία οι αποφάσεις λαμβάνονται στις ολομέλειες της ομάδας χωρίς ιεραρχική, «κάθετη» σχέση των μελών της. Συμμετέχει σε διάφορες κινηματικές-αντιρατσιστικές δράσεις και δεν χρηματοδοτείται από κανέναν κρατικό ή άλλο επίσημο φορέα, διασφαλίζοντας έτσι την ανεξαρτησία της ιδεολογικής της ταυτότητας. Οι απαραίτητοι πόροι εξασφαλίζονται με πάρτι-γιορτές οικονομικής ενίσχυσης, όπου κάθε άτομο δίνει ό,τι μπορεί· οι άνθρωποι που πρόσκεινται φιλικά στην πρωτοβουλία και γενικά στον χώρο της είναι γενναιόδωροι.

Η πανδημία ως οριοθετική γραμμή
Ο αριθμός των μαθητ(ρι)ών μειώθηκε και οι μέρες της μαζικού ενδιαφέροντος παρήλθαν. Η σύνθεση των εκπαιδευτικών άλλαξε, δίχως να μειωθούν όμως διόλου η δυναμικότητα και η ζωτικότητα. Κατά την πανδημία η κυβέρνηση διέταξε καραντίνα και θέσπισε αυστηρά αστυνομικά μέτρα.
Η πίεση της κατ΄ οίκον απομόνωσης την περίοδο εκείνη ήταν βαρύτατη. Παγίδευσε τους ανθρώπους στα σπίτια τους και τους αποσύνδεσε πλήρως από την προηγούμενη ζωή τους. Ακόμα περισσότερο πλήγηκαν οι μετανάστ(ρι)ες. Στην καραντίνα όσοι ήταν προχωρημένοι διδάσκονταν διαδικτυακά, αλλά συνολικά υπήρχαν μόνο δύο, τρεις ομάδες. Επιπρόσθετα πολλοί δεν είχαν υπολογιστή και συμμετείχαν χρησιμοποιώντας τα κινητά τους. Οι συνθήκες δεν ήταν λοιπόν οι καλύτερες. Αλλά τα Πίσω Θρανία και το Στέκι δεν τα έβαλαν κάτω. Πρώτιστο δεν ήταν η εκμάθηση της γλώσσας αλλά η αντιμετώπιση της αίσθησης του εγκλωβισμού. Τα μαθήματα αντιπροσώπευαν μια αχτίδα ελπίδας για διδάσκοντες και διδασκόμενους.
Όταν τέλειωσε αυτός ο εφιάλτης έρχονταν μόνο λίγοι πια στα δια ζώσης μαθήματα, γιατί τα Εξάρχεια παρέμειναν σε καταστολή. Αντίθετα με τις επιθυμίες των κατοίκων, κατασκευάζεται πάνω στην πλατεία Εξαρχείων σταθμός του μετρό και η συνοικία αστυνομοκρατείται. Οι μετανάστες κρατούν αποστάσεις. Ταυτόχρονα οι απωθήσεις στα ελληνικά σύνορα περιορίζουν τον αριθμό των μεταναστ(ρι)ών.
Στο αποκορύφωμα της μετανάστευσης οι μαθητές επιτρεπόταν να παρακολουθήσουν μαθήματα γλώσσας μόνο μία φορά την εβδομάδα, έτσι ώστε να μπορούν να εξυπηρετηθούν όσο γίνεται περισσότεροι. Σήμερα οι τάξεις λειτουργούν έως και τρεις φορές την εβδομάδα. Ο αριθμός των μαθητ(ρι)ών-μεταναστ(ρι)ών έχει μειωθεί και τη θέση τους καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο πολίτες της ΕΕ.

Η επόμενη γενιά των εκπαιδευτικών
Υπήρξε και μια «αλλαγή φρουράς» στο διδακτικό προσωπικό. Τώρα στα Πίσω Θρανία διδάσκουν νεότερες γυναίκες και άνδρες. Φέρνοντας νέες ιδέες και μεγάλη δυναμικότητα, δημιούργησαν και νέο διδακτικό υλικό.
Αριστερά ένα παράδειγμα σελίδας ασκήσεων:

Με επιμονή, επιμέλεια και ταλέντο των μαθητ(ρι)ών βγαίνουν τελικά κείμενα όπως το παραπάνω (δεξιά).

Θετικά και αρνητικά
Τί είδους θετικές και αρνητικές εμπειρίες συγκινούν ιδιαίτερα την τωρινή ομάδα των Πίσω Θρανίων;
Δύο παραδείγματα:

• Το θεατρικό
  Το 2021 άρχισαν πρόβες για μια θεατρική παράσταση. Μια δασκάλα έγραψε ένα μικρό σενάριο. Η υπόθεση τού «Ένα μιούζικαλ για 500 ευρώ»: Μια πολυπολιτισμική παρέα διασκεδάζει σε μια ταβέρνα. Όταν φτάνει ο λογαριασμός, όλοι βρίσκουν τραγελαφικές δικαιολογίες για να πληρώσουν μόνο λίγα ή να μην πληρώσουν καθόλου. Οι ηθοποιοί μιλούν ελληνικά, τραγουδούν όμως στη μητρική τους γλώσσα και χορεύουν. Το δρώμενο μαζί με τα τραγούδια είχε διάρκεια περίπου μισής ώρας.
  Γιατί ένα θεατρικό έργο; Επειδή η συχνή άσκηση προάγει τη χρήση της γλώσσας, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και ενώνει την ομάδα. Τα άτομα που συμμετείχαν ίσως να μην είχαν πάει ποτέ τους σε θέατρο. Τώρα είχαν την ευκαιρία να ξεχάσουν την καθημερινότητά τους και να μπουν στον ρόλο κάποιου άλλου. Όχι μόνο έμαθαν απέξω ένα ελληνικό κείμενο, αλλά και πολλά άλλα, για παράδειγμα το πώς αντιμετωπίζεται το κοινό.
  Οι πρόβες δεν ήταν απαραίτητα δομημένες. Οι συμμετέχοντες έρχονταν και έφευγαν, γιατί, λόγου χάριν, είχαν βρει δουλειά και το ωράριό τους δεν ταίριαζε πια. Σημαντικό ήταν ωστόσο ότι η ομάδα κατάφερνε να βρεθεί και να προχωρήσει στον αυτοσχεδιασμό, στην κίνηση και, μια και επρόκειτο για μιούζικαλ, στο τραγούδι.
  Η πρώτη παράσταση έγινε μετά την πανδημία, αρχές Ιουλίου 2022, στο ετήσιο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ της Αθήνας, το οποίο στις τρείς μέρες της εκδήλωσης προσελκύει τριάντα χιλιάδες επισκέπτες. Η παράσταση σημείωσε μεγάλη επιτυχία και τα Πίσω Θρανία έδειξαν τις δυνατότητες των μαθητ(ρι)ών τους. Τον Οκτώβριο το έργο παρουσιάστηκε και στο Στέκι.
  Τα παιδιά της ομάδας ενώθηκαν πολύ μεταξύ τους – και βέβαια λύθηκε και η γλώσσα τους!
• Οι συλλήψεις
  Το ίδιο έτος (2022) συλλήφθηκαν απανωτά τρεις μαθητές των Πίσω Θρανίων, ένας τους πηγαίνοντας στο μάθημα. Ένας άλλος, μόλις 20 ετών, φοιτούσε τρία χρόνια στο Στέκι και ήταν μέλος της θεατρικής ομάδας.  Τηλεφώνησε ένας φίλος του λέγοντας ότι έχασε τα ίχνη του. Χρειάστηκαν τρεις μέρες για να εντοπιστεί, ήταν σε κράτηση. Του ήταν αφιερωμένη η θεατρική παράσταση του Οκτωβρίου, όπου δεν μπόρεσε να συμμετάσχει.
  Οι «σκούπες», οι συλλήψεις και οι απελάσεις αποτελούν πάντα μια τεράστια συναισθηματική επιβάρυνση και για τον περίγυρο του κρατούμενου. Βοήθεια σε προσωπικό επίπεδο και βέβαια υπάρχει, αλλά τα Πίσω Θρανία ως συλλογικότητα δεν θέλουν να σηκώνει μόνο ένα άτομο το βάρος της πρακτικής και συναισθηματικής στήριξης των κρατούμενων. Αντιμετωπίζεται από όλη την ομάδα, που λαμβάνει από κοινού αποφάσεις συμπαράστασης και βοήθειας. Στους κρατούμενους προτείνονται νομικοί σύμβουλοι και οικονομική υποστήριξη για δικαστικά έξοδα και τα συναφή. Ορισμένοι δέχονται αυτή τη βοήθεια, άλλοι όχι: οι μετανάστ(ρι)ες έχουν συχνά τα δικά τους δίκτυα, μερικές φορές πιο αποτελεσματικά από εκείνα των Πίσω Θρανίων.

Οι εφημερίδες
Η πρώτη ψηφιακή εφημερίδα των Πίσω Θρανίων εκδόθηκε τον Ιανουάριο 2022 (στα EL και EN, εδώ). Ακολούθησαν οι έντυπες εκδόσεις, όπου δημοσιεύονται μ.τ.α. και κείμενα των μαθητ(ρι)ών.
Το εξώφυλλο της έντυπης έκδοσης 2023:

Από τα περιεχόμενα:
Κείμενα σχετικά με τα αγαπημένα σημεία των μαθητών

Το πρώτο κείμενο αριστερά είναι γραμμένο στα ισπανικά:
Μου αρέσει πολύ να σκαρφαλώνω στο όρος [εννοεί: στον λόφο] Λυκαβηττός. Είναι το ψηλότερο βουνό [και εδώ εννοεί: ο υψηλότερος λόφος] της πόλης, από όπου μπορείτε να δείτε μια πλήρη θέα της πόλης και της μητροπολιτικής περιοχής της Αθήνας. Είναι απίστευτο να μπορείς να βρεις έναν τέτοιο λόφο στη μέση της πόλης. Επίσης αν ανεβείτε την ώρα του ηλιοβασιλέματος μπορείτε να επιλέξετε ένα καλό σημείο για να παρακολουθήσετε τη δύση του ήλιου από ψηλά και να θαυμάσετε τα χρώματα του ουρανού.
Estefanía

Παρόν και μέλλον
Τα Πίσω Θρανία ήταν και είναι μια πολύ γνωστή πρωτοβουλία στον εκπαιδευτικό χώρο, ειδικά στους εκπαιδευτικούς που ασχολούνται με ζητήματα ισότητας και δικαιωμάτων παιδιών και ενηλίκων προσφύγων και μεταναστ(ρι)ών. Στους κύκλους αυτούς έχει μεγάλο κύρος.
Ευχόμαστε στα Πίσω Θρανία και στο μέλλον καλή δύναμη και ευρεία οικονομική υποστήριξη για την παροχή γλωσσικών δεξιοτήτων και εκπαιδευτικών ευκαιριών σε μετανάστες και μετανάστριες, αλλόγλωσσους σπουδαστές και σπουδάστριες, και για την προώθηση πρακτικών σχέσεων αλληλεγγύης – τόσο μεταξύ ντόπιων και μεταναστών όσο και μεταξύ μεταναστών από διαφορετικές χώρες προέλευσης!

::: περαιτέρω σύνδεσμοι:
Τα Εξάρχεια στη Βικιπαίδεια εδώ
Η ιστοσελίδα των Πίσω Θρανίων εδώ (στα ελληνικά, αγγλικά, αραβικά, περσικά, γαλλικά και κουρδικά) με χάρτη της περιοχής
Οι δραστηριότητές της πρωτοβουλίας εδώ (στις παραπάνω γλώσσες). Ιδανικός ιστότοπος για ξεφύλλισμα, μ.τ.α. με υλικό εκμάθησης γλώσσας για κατέβασμα εδώ
Πρόσφατο άρθρο για την Αρλέτα εδώ

Κείμενο: Α. Τσίγκας. Ευχαριστώ τις Η.Μ. και Χ.Κ. για τα στοιχεία, το υλικό και τον κατατοπισμό. Φωτογραφίες: Πίσω Θρανία.

Παράρτημα
Η αυτοεικόνα της πρωτοβουλίας στο επίκαιρο φυλλάδιο που διανέμει:

Ο Σωτήρης Δημητρίου γεννήθηκε το 1955 και είναι καταξιωμένος λογοτέχνης, τα έργα του έχουν διακριθεί επανειλημμένα. Η νέα ανθολογία διηγημάτων του «Μια Μαρία Τζάφου» κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2023 και περιέχει στις 420 σελίδες της ένα ευρύ φάσμα σύντομων ιστοριών της καθημερινότητας. Είναι απρόσμενες και μερικές φορές ξενίζουν, εκτείνονται από το ακραίο αστείο μέχρι τη δραματική όψη της ζωής, από τη δυτική μεθόριο της χώρας μέχρι την καρδιά της μεγαλούπολης.  Οι πρωταγωνιστές του είναι κοινοί άνθρωποι, συνήθως ηττημένοι από τον ίδιο τους τον εαυτό ή από τις συνθήκες. «Γίνεται όμως άνθρωπος να θεωρήσει εαυτόν νικητή;» αναρωτιέται ο συγγραφέας.

Το βιβλίο
Σωτήρης Δημητρίου: Μια Μαρίνα Τζάφου
Εκδόσεις Πατάκη, 2023, 432 Σελίδες
ISBN      9789601662039
Βραχεία λίστα του λογοτεχνικού περιοδικού «Ο αναγνώστης»

Το διήγημα «Δοχεία ζωής» μου άρεσε ιδιαίτερα, καθώς υμνεί το μοτέλ Ξενία στην Ηγουμενίτσα, που είναι το πρώτο λιμάνι στη δυτική Ελλάδα όπου ελλιμενίζονται τα πλοία από την Ιταλία. Το σύνολο σχεδιάστηκε από τον διάσημο (και αμφιλεγόμενο) αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη και κτίστηκε το 1959-1960.

Το ιστορικό πλαίσιο
Ο αρχιτέκτονας Άρης Κωνσταντινίδης υλοποίησε μεταξύ 1957 και 1967 πολλά ξενοδοχειακά συγκροτήματα για τον ΕΟΤ. Στόχος του κρατικού οργανισμού ήταν να χτίσει μοτέλ και ξενοδοχεία σε επιλεγμένες τοποθεσίες για να εξυπηρετήσει τον αναπτυσσόμενο μαζικό τουρισμό. Όλα αυτά τα κτήρια ονομάστηκαν «Ξενία», έντεκα από τα οποία σχεδιάστηκαν από τον Κωνσταντινίδη. Αυτά τα ξενοδοχειακά συγκροτήματα διέθεταν κοινόχρηστους χώρους που μπορούσαν να φιλοξενήσουν πολύ περισσότερα άτομα από τους ενοίκους. Αυτό απέβλεπε στη μεγαλύτερη αποδοχή των κτηρίων από το κοινό και τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής όπου ανεγέρθηκαν.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 το κράτος έχανε όλο και περισότερο τις δεξιότητες της φιλοξενίας. Οι απαιτήσεις της τουριστικής αγοράς μεταβάλλονταν, τα Ξενία παραμελήθηκαν και τελικά εγκαταλείφθηκαν. Το τελευταίο κρατικό Ξενία στο Παλιούρι της Χαλκιδικής σταμάτησε τη λειτουργία του το 1997.

Στα πολυάριθμα κείμενά του ο Κωνσταντινίδης ορίζει τα κτίσματά του ως «δοχεία ζωής», παροδικά σκεύη χωρίς αξίωση στην αιωνιότητα. Η πορεία του χρόνου τον δικαίωσε στο σημείο αυτό. Εκτός χρήσης ορισμένα Ξενία κατεδαφίστηκαν ή είναι σήμερα βανδαλισμένα ερείπια κυριευμένα από τη φύση.

Όψη του Ξενία στην Ηγουμενίτσα το 1960, πηγή εδώ

Το διήγημα:

Δοχεία ζωής

Κάθε κτίσμα –ιδίως τα δημόσια– λειτουργεί και παιδευ­τικά. Σιωπηλός ταξιδευτής στον χρόνο φέρει στο μέτωπο την ουσία του δημιουργού του.
Τα σχολιαρόπαιδα του ’70 είχαμε σιωπηλό μα τόσο εύ­γλωττο δάσκαλο το Ξενία της πόλης μας. Έργο ενός θρύλου της αρχιτεκτονικής –και όχι μόνο στην χώρα μας– του Άρη Κωνσταντινίδη. Δειλή τότε πολίχνη η Ηγουμενίτσα, ήταν φτωχότερη οικιστικά από την φύση – που έτσι πρέπει. Αυτό δε ήταν και το πρώτιστο μέλημα του Κωνσταντινίδη. Το κτί­σμα να μην επισκιάζει την φύση, αλλά να εναρμονίζεται, κα­λύτερα να χωνεύεται εντός της – έστω με ευφάνταστο τρόπο.
Φαντάζομαι τον αρχιτέκτονα στην πρώτη επαφή του με την πολίχνη μαγεμένο. Πώς να επιστρέψει αυτό το δώρο; 11 Ηγουμενίτσα τότε ήταν –και είναι– χάρμα ιδέσθαι. Μι­κρός κόλπος –σχεδόν λιμνούλα–, φιλικά βουνά, ακρογιά­λια με συνεχείς ορμίσκους. Ούτε ορεινή ούτε θαλασσινή – ανάμεσα. Ο κόλπος της σχεδόν ακύμαντος ακόμα και τον χειμώνα, λόγω του αναχώματος της Κέρκυρας, ήπιοι σχε­δόν γλυκείς οι χειμώνες της απ’ το ανάχωμα της Πίνδου. Πόλις δε και φύση ήταν απολύτως στην ανθρώπινη κλίμακα. Προσιτή, περιπατούμενη, κεντρομόλος – λίγο να άνοιγες το βήμα σου πήγαινες παντού.

Η είσοδος του Ξενία Ηγουμενίτσας, 1960. Πηγή εδώ, Architectural Press Archive / RIBA Library Photographs Collection

Ο Κωνσταντινίδης αντιδώρισε σ’ αυτήν την φυσική ζωγραφιά το Ξενία. Και είδαμε στο δυτικό άκρο της αυτά τα υπέροχα ισόγεια και μονώροφα κτίσματα. Δοχεία ζωής, όπως τα ονόμαζε ο ίδιος ο αρχιτέκτων. Σε μοντέρνα γραμμή, με ζεστά χρώματα, κόκκινο, μπλε, κίτρινο.

Τα χρώματα του Κωνσταντινίδη στο Ξενία Άνδρου, 1958, πηγή εδώ

Εξ ολοκλήρου από εμφανές επιχρωματισμένο μπετόν, υλικό που αγαπούσε πολύ ο αρχιτέκτων. Τσιμέντο που ευτυχώς διέθετε εν αφθονία η χώρα μας και που τόσο την στήριξε στην ανάγκη της.
Αίφνης είδαμε το σπίτι που θα θέλαμε να ζούμε. Ανάλαφρα κτίσματα, δεν βάραινε καθόλου η υλική υπόσταση τους. Αντιθέτως, ήταν σχεδόν ενάερα. Διαπότιζαν δε τον αντικριστή τους, ήπια σχεδόν ανεπαίσθητα, με διαυγή ομορφιά. Τα οικήματα τα περιτριγύριζαν ροζασπροκόκκινες πικροδάφνες. Μοσχομυριστές οι κόκκινες, οι ροζ λιγότερο, οι άσπρες άοσμες. Ίσως είναι το φυτό που εκλύει τις πιο μύχιες καλοκαιρινές νοσταλγίες.
Ανιχνεύω στους συμμαθητές μου και σήμερα την ευεργετική επαφή τους με την πόλη, την φύση και το Ξενία στα πρώτα τους χρόνια. Και όμως η πόλις δεν ήταν πάντα τράνζιτο. Για κάμποσα καλοκαίρια το Ξενία ήταν γεμάτο τουρίστες. Τους έφερναν τα δυο μεγάλα πλοία της γραμμής, το Αππία και το Εγνατία, που τι παράξενη σύμπτωση, τα χρώματα τους ήταν σαν του Ξενία.
Εύκολα έκανες την αντιμετάθεση. Το Ξενία, καραβάκια που μόλις τα έφερε το κύμα και τα δυο πλοία, πανέμορφα, ταξιδεύοντα οικήματα.
Τα πλοία μέσω του θαλάσσιου δυτικού ανοίγματος μας έκαναν νοερά πολίτες του κόσμου. Το δε Ξενία τόνωνε την αυτοπεποίθησή μας, προέβαλλε ένα ενδιαφέρον και ευφάνταστο μέλλον.
Πάντα αναρωτιόμουν τι εντύπωση άραγε να κάνει η πόλη μας στον θαλάσσιο ταξιδιώτη που την πρωτοβλέπει.
Μετά από χρόνια στην Αθήνα μια Γερμανίδα μού είπε πως την κοιτούσε συγκεντρωμένη, μαγεμένη, και τι λέτε αιχμαλώτισε το βλέμμα της; Το 2^ο Δημοτικό Σχολείο στο λιμάνι και τα παιδιά που έπαιζαν στον αυλόγυρο του. Εικόνα που έγινε μόνιμη ανάμνηση της. Αυτό το σχολείο επίσης είναι πολύ απλό αρχιτεκτονικά, χωρίς καμιά φιοριτούρα, στα χρώματα του Ξενία. Σκέφτομαι πως αν οι κάτοικοι είχαν ακολουθήσει την χρωματική παλέτα του Κωνσταντινίδη, η πόλη σήμερα θα ήταν μια πανδαισία χρωμάτων.
Η πολίχνη έγινε πια πόλις με πυκνό αστικό ιστό και ετερόκλητα μεγάλα κτίρια στην προκυμαία, που αίρουν την φυσική της θεατρικότητα. Αλλά ποιος μπορεί να πάει κόντρα στην ανάγκη του εκάστοτε καιρού, στην ροή της ζωής; Που τα άναρχα γεννήματα της, εξάλλου, έχουν την δική τους ατακτοποίητη ομορφιά; Αλλά όμως και η ελευθερία επιλογής συναρτάται απόλυτα με την γνώση. Τότε γεννάει ανθούς.

Πηγή εδώ. Φωτό: Δημήτρης Παπαδήμος, 1960, αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ

Το Ξενία πριν λίγα χρόνια ευτυχώς κηρύχθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο διατηρητέο μνημείο. Κατά την γνώμη μου, κακώς κάκιστα χτίστηκε στον περίβολο του το σχολικό συγκρότημα. Συγκρότημα που αμαυρώνει το όλον. Όταν περνάς σου σφίγγεται η καρδιά.
Μα δεν διέθετε η πόλις αλλού δημόσια γη; Καμιά φορά το γκρέμισμα είναι ωφελιμότερο απ’ το χτίσιμο.
Τι ωραία που θα ήταν, σκέφτομαι, να κατεδαφίζαμε αυτά τα άχρωμα, παρείσακτα κτίσματα. Να ξαναβάφαμε κατόπι ακριβώς τα χρώματα που ακόμα υπάρχουν στο Ξενία. Και να μη δοθεί για καμιά χρήση. Η άχρηστη χρήση, για να κάνω ένα παίγνιο λόγου, είναι πολλές φορές πιο δραστική και ωφέλιμη. Να ενωθεί φυσικά ο χώρος με την γειτνιάζουσα πλατιά προκυμαία που τόσο κόσμο μαζεύει. Να αποτελεί την απόληξη του περιπάτου, να γίνει αυτό το στολίδι ανοιχτό σχολείο της ομορφιάς. Αν δε φανερωθεί έστω μέχρι τον παραλιακό δρόμο το ποταμάκι πλάι στο τένις που εκβάλλει στην θάλασσα, ακόμα καλύτερα. Το ποταμάκι της παιδικότητας μας με τους γυρίνους και τις καλαμιές, που ρυάκιζε –κι ακόμα ρέει– και το καλοκαίρι. Και τέλος, αν ενωθεί το μουσείο και το Ξενία με μια πεζογέφυρα θα δημιουργηθεί ένα εξαίσιο τρίγωνο, σχόλης και μαθήσεως.
Πολλούς μήνες τώρα κάτοικος της πόλης λόγω της επιδημίας, παίρνω καθημερινώς τους εξοχικούς δρόμους. Η φύση θάλλει και τον χειμώνα λόγω της υψηλής βροχοπτώσεως. Συχνά βλέπεις λουλουδάκια στα αχνά χρώματα του χειμώνα βέβαια αλλά και χρωματιστούς θύλακες εδώ κι εκεί. Πάντως πρασινάδα –σχεδόν ανοιξιάτικη– απλώνεται παντού. Βρέθηκα στον χωμάτινο δρόμο προς την Νέα Σελεύκεια, ίσως απ’ τα πιο ωραία εξοχικά μέρη. Σ’ ένα μάλλον μονόχωρο σπίτι είδα να παίζουν τρία τέσσερα τσιγγανάκια με τρομερή ορμή και χαρά. Μόλις με είδαν έβαλαν τα γέλια και με κοιτούσαν με καθαρότητα αλλά και με κάποια αυθάδεια. Πάντως τα γέλια τους ήταν καλότροπα.
Συνέχισα το βάδην αλλά αδημονούσα να γυρίσω, να ξαναδώ την σκηνή. Στον γυρισμό χάζευα ολόκαρδα. Εν κινήσει βέβαια, χωρίς να κοντοσταθώ.
Τα παράθυρα ήταν μόνον τζάμια, κάπου υπήρχε και μια παμπάλαιη γκρι γρίλια. Έβγαινε από ένα παράθυρο η σωλήνα μιας σόμπας. Άβαφο σχεδόν το σπίτι, υποψιαζόσουν πως κάποτε ήταν γκρισιέλ, όπως ήταν κάποτε η πανέμορφη Νομαρχία πριν την ατυχέστατη ανακαίνιση που της αφαίρεσε τον χαρακτήρα. Έξω η νοικοκυρά είχε σ’ ένα τραπεζάκι τα πιάτα και τα κουζινικά της. Μύριζε ολούθε ο τόπος κάπνα, υγρασία και πρασινάδα. Τώρα, τι είδους συνειρ¬μούς έκανα, συνέδεσα αυτό το ταπεινό σπίτι με το Ξενία. Κέλυφος αμέριμνης, μέρα την μέρα, ζωής, χωρίς ψυχικό βάρος, χωρίς υπεροπτικότητα. Πώς μας ανακουφίζει η πα¬ρέα μ’ ένα αλητάκι, ένα χαμίνι; Με παρόμοιο τρόπο. Είμαι σίγουρος πως ο Κωνσταντινίδης, αυτός ο λαϊκός εστέτ, δεν θα έκανε την παραμικρή αλλαγή σ’ αυτό το σπίτι. Ίσως ούτε καν θα το έβαφε. Απομακρυνόμενος, πήρε το μάτι μου ένα απ’ τα κοριτσάκια να σκουπίζει με μια σφουγγαρίστρα την λερή, μα όχι βρόμικη, τσιμεντένια αυλή.

Το Ξενία σήμερα πλαισιωμένο από το πρώην ΤΕΙ Ηπείρου.
Αρχείο ΕΦΑ Θεσπρωτίας, πηγή εδώ; PDF με βιβλιογραφία

Πηγή εδώ

Ο συγγραφέας
Ο Σωτήρης Δημητρίου γεννήθηκε το 1955 στην Πόβλα Θεσπρωτίας και μεγάλωσε στην Ηγουμενίτσα. Εμφανίστηκε στη λογοτεχνική σκηνή το 1985 με μια ποιητική συλλογή.
Ο Δημητρίου τιμήθηκε με το βραβείο διηγήματος της εφημερίδας «Τα Νέα» και δύο φορές με το βραβείο διηγήματος του λογοτεχνικού περιοδικού «διαβάζω». Το μυθιστόρημά του «Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου» (βλ. επίσης και παρακάτω) ήταν υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας. Έργα του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γερμανικά και ολλανδικά και έχουν γυριστεί ταινία.

Ο Σωτήρης Δημητρίου στα γερμανικά στις εκδόσεις Edition Romiosini
Το μυθιστόρημά του «Ν’ ακούω καλά τ’ όνομά σου» έχει μεταφραστεί στα γερμανικά από την Birgit Hildebrand με τίτλο Lass es dir gut gehen εδώ
Το πολυπαινεμένο μυθιστόρημα του 1993 αφηγείται ιστορίες που δημιουργούν εικόνες και δίνουν ζωή στο σημερινό προσφυγικό δράμα καθώς και στα βιώματα τριών γενεών σε δύο διαφορετικούς κόσμους.

Οι εκδόσεις Edition Romiosini δημοσιεύουν ελληνική ή σχετική με την Ελλάδα λογοτεχνία στα γερμανικά και προσφέρουν όλα τα βιβλία τους για δωρεάν online ανάγνωση. Για τον σκοπό αυτό πρέπει να εγγραφείτε – δωρεάν και με τρόπο εξαιρετικά φιλικό προς το χρήστη.

::: Ο Σωτήρης Δημητρίου στην biblionet εδώ με όλους τους τίτλους των βιβλίων του και παραπομπές σε κριτικές τους.

Ο αρχιτέκτονας
Ο Άρης Κωνσταντινίδης (1913-1993) σπούδασε 1931-1936 στο Πολυτεχνείο του Μονάχου. Αποφοίτησε και επέστρεψε στην Αθήνα, όπου εργάστηκε στην Πολεοδομική Υπηρεσία και στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων. 1955-1975 ήταν προϊστάμενος του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας και 1957-1967 επικεφαλής του προγράμματος Ξενία του ΕΟΤ. Παράλληλα σχεδίασε και υλοποίησε πολυάριθμα ιδιωτικά έργα.
Το 1951 παντρεύτηκε την αργότερα επώνυμη γλύπτρια Ναταλία Μελά. Ο γιός τους Δημήτρης Κωνσταντινίδης έγινε αρχιτέκτονας, η κόρη τους Αλεξάνδρα Τσουκαλά ασχολήθηκε με το ντιζάιν.
Μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1967 ο Κωνσταντινίδης παραιτήθηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας από τα καθήκοντά του. 1967-1970 δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης και ονομάστηκε μέλος της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών. Μετά την πτώση της δικτατορίας επέστρεψε στην Ελλάδα και διετέλεσε ειδικός σύμβουλος του ΕΟΤ. Το 1978 εκλέχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αυτοκτόνησε στην Αθήνα το 1993, γεγονός που συνήθως αποσιωπάται στις ελληνικές βιογραφίες.

::: Ο Άρης Κωνσταντινίδης στη Βικιπαίδεια εδώ
::: Το τουριστικό πρόγραμμα «Ξενία» στη Βικιπαίδεια εδώ
::: Ο Άρης Κωνσταντινίδης στο YouTube εδώ (13m 47s)
::: 719 αρχιτεκτονικά σχέδια από το αρχείο του Μουσείου Μπενάκη εδώ
::: Φωτογραφίες του Ξενία Ηγουμενίτσας το 2014 εδώ
::: Ναταλία/Νάτα Μελά εδώ

Διήγημα: Σωτήρης Δημητρίου με φιλική παραχώρηση των εκδόσεων Πατάκη. Παρουσίαση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: πηγή βλέπε λεζάντες. Εικονίδιο ανάρτισης: AI.

Το 2021 το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (εδώ) που εδρεύει στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, εξέδωσε σχολικά τετράδια με αυτό το εξώφυλλο:

Απεικονίζονται στιλιζαρισμένοι ήρωες της Επανάστασης του 1821. Ανάμεσα στα 12 άτομα είναι δύο γυναίκες, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα (κάτω σειρά, 2η από δεξιά) και η Μαντώ Μαυρογένους (κεντρική σειρά, 2η από αριστερά). Πρόκειται για τις πλέον αναγνωρίσιμες ηρωίδες του Απελευθερωτικού Αγώνα. Αλλά και αυτές συχνά υποτιμώνται και παραβλέπονται. Γυναίκες σαν κι αυτές της εποχής εκείνης ήταν περιθωριοποιημένες. Οι τολμηρές κι ατρόμητες, οι φλογερές κι ανορθόδοξες – ειδικά γυναίκες σαν την Μαντώ Μαυρογένους, θεωρούνταν αλαφροΐσκιωτες και κοινωνικά αποδιοπομπαίες.

Η οικογένεια Μαυρογένους
Η Μαγδαληνή-Αδαμαντία Μαυρογένους, αποκαλούμενη Μαντώ, γεννήθηκε το 1796 ή το 1797 στην Τεργέστη και ήταν το πέμπτο παιδί μιας εύπορης οικογένειας. Οι πληροφορίες για τη ζωή και το έργο της προέρχονται κυρίως από φιλέλληνες συγγραφείς όπως τον Γάλλο Μαξίμ Ρεμπώ (Jean-François-Maxime Raybaud) και τον Ιρλανδό Εδουάρδο Μπλακιέρ (Edward Blaquiere), οι οποίοι είχαν γοητευτεί από την ομορφιά και την προσωπικότητά της.
Ο πατέρας της Νικόλαος, γόνος της επώνυμης φαναριώτικης οικογένειας Μαυρογένη (σχετικά με το φανάρι και τους Φαναριώτες εδώ), είχε γεννηθεί στην Πάρο. Στο Βουκουρέστι ήταν σπαθάριος (υπασπιστής) του ηγεμόνα (βοεβόδα) της Μολδαβίας. Αργότερα μετακόμισε στην Τεργέστη της Ιταλίας, όπου ασχολήθηκε με το εμπόριο. Η μητέρα της Μαντούς, η Ζαχαράτη Χατζή Μπάτη, καταγόταν από τη Σπάρτη, αλλά γεννήθηκε στη Μύκονο. Κρατούσε τα εμπορικά βιβλία του συζύγου της. Στην Τεργέστη η Μαντώ έτυχε πλούσιας ιδιωτικής εκπαίδευσης στο πνεύμα του Διαφωτισμού (συμπεριλαμβανόμενης της διδασκαλίας της αρχαίας ιστορίας και φιλοσοφίας) και ήταν πολύγλωσση, μιλώντας ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά, ελληνικά και τουρκικά.

Μετά το θάνατο του πατέρα της 1818 η οικογένεια μετοίκησε στην Τήνο. Εκεί η Μαντώ Μαυρογένους μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία που προσέβλεπε στην απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Οθωμανούς και την εγκαθίδρυση μιας σύγχρονης δημοκρατίας. (Φιλική Εταιρεία εδώ) Η μύηση γυναικών στη Φιλική Εταιρεία ήταν σπάνια. Η μύηση της Μαντούς είναι ενδεικτική για την επιρροή τής οικογένειάς της, αλλά και τη ζέση και την ισχυρή θέληση της ίδιας.

αριστερά: Οι δυο υπερηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης στο κάλυμμα του παιδικού βιβλίου «Δυο γυναίκες της Επανάστασης» του Φ. Μανδηλαρά. ISBN: 9789604846412. Η Μαντώ είναι αριστερά.

Μαντώ, η οπλαρχηγός
Η οικογένεια Μαυρογένους σύντομα μετοίκησε από την Τήνο στη Μύκονο.
Στα αγγλικά υπάρχει η ρήση Don´t jugde a book by its cover. Η Μαντώ Μαυρογένους επιβεβαιώνει απόλυτα του λόγου το αληθές. Αυτή η λυγερή κοπέλα δεν σου γεμίζει το μάτι ότι είχε το σωματικό και ψυχικό σθένος καθώς και την αντοχή που σύντομα έμελλε να επιδείξει. Μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης επάνδρωσε και εξόπλισε με δικά της έξοδα πλοία, με τα οποία καταδίωξε τους πειρατές που επιτίθονταν στη Μύκονο και σε άλλα κυκλαδίτικα νησιά. Έστειλε ένα σώμα 50 ανδρών στην Πελοπόννησο, όπου συμμετείχε στην πολιορκία και στην άλωση της Τριπολιτσάς τον Σεπτέμβριο 1821. Χρηματοδότησε μια μοίρα έξι πλοίων και ένα σώμα πεζικού 800 ανδρών, με το οποίο συμμετείχε στην πολιορκία της Καρύστου της Εύβοιας τον Ιανουάριο 1822. Συνεισέφερε οικονομικά στην εκστρατεία της Χίου, αλλά δεν μπόρεσε να αποτρέψει την εκεί σφαγή στις 30 Μαρτίου 1822. Μετά την καταστροφή του νησιού ένας στόλος αλγερινών πλοίων με πλήρωμα 200 ανδρών προσπάθησε να αποβιβαστεί στη Μύκονο, αλλά αναγκάστηκε να αποχωρήσει μετά τη σθεναρή αντίσταση των ντόπιων που είχε οργανώσει η Μαυρογένους. Έστειλε 50 παλληκάρια ως ενίσχυση στη μάχη των Δερβενακίων τον Ιούλιο 1822. Στις 22 Οκτωβρίου 1822, οι Μυκονιάτες απέκρουσαν, υπό την ηγεσία της, και πάλι τους Οθωμανούς που είχαν αποβιβαστεί στο νησί. Εξόπλισε 150 άνδρες για μια εκστρατεία στην Πελοπόννησο και έστειλε άνδρες και οικονομική υποστήριξη στη Σάμο όταν το νησί απειλήθηκε από τους Οθωμανούς. Παράλληλα στήριζε οικονομικά τις οικογένειες των στρατιωτών της και προετοίμασε, με την υποστήριξη Φιλελλήνων, εκστρατεία στη βόρεια Ελλάδα.
Όταν ο οθωμανικός στόλος εμφανίστηκε στις Κυκλάδες, επέστρεψε στην Τήνο και πούλησε τα κοσμήματά της για να χρηματοδοτήσει τον εξοπλισμό και την επιμελητεία 200 μαχητών. Επίσης στήριξε οικονομικά 2.000 ανθρώπους που επέζησαν από την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου στις αρχές του 1823. Οι οπλίτες της έλαβαν μέρος σε διάφορες επιχειρήσεις, μεταξύ των οποίων στο Πήλιο (εναντίον του Σελίμ πασά της Αδριανούπολης, ο οποίος διοικούσε στρατό 12.000 Οθωμανών), στη Φθιώτιδα και στη Λιβαδειά.
Το απαράμιλλο θάρρος της εμψύχωνε τους πολεμιστές της. Λέγεται ότι πολλές φορές την έσωσαν από βέβαιο θάνατο στο πεδίο της μάχης. Μαζί με τη Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα ήταν η μόνη γυναίκα της Επανάστασης που συντηρούσε και διοικούσε δικό της εκστρατευτικό σώμα.

αριστερά: Πορτρέτο της Μαντούς Μαυρογένους, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Αντίγραφο λιθογραφίας του Δανού Adam Friedel, 1827. Πηγή εδώ, όπου και άλλες απεικονίσεις της Μ.Μ. 

Εκκλήσεις για την Ελλάδα
Παράλληλα, η γλωσσομαθής Μαυρογένους έγραφε ανοιχτές επιστολές κάνοντας εκκλήσεις για την οικονομική στήριξη των αγωνιζόμενων Ελλήνων. Οι επιστολές της δημοσιεύονταν από Φιλέλληνες σε δυτικοευρωπαϊκές εφημερίδες προκαλώντας μεγάλη συμπάθεια για τον ελληνικό αγώνα. Σε επιστολή της προς τις «Γυναίκες των Παρισίων», έγραφε, για παράδειγμα, μεταξύ άλλων: «Προσμένω τη μάχη όπως εσείς μια χοροεσπερίδα.» Το εμβληματικό πορτρέτο της από τον Δανό Adam Friedel τον Σεπτέμβριο του 1827 κυκλοφόρησε σε όλη την Ευρώπη και την έκανε διάσημη για την ομορφιά και τη γενναιότητά της.

Τα χρόνια στο Ναύπλιο
Όταν το 1823 ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος, η Μαυρογένους αποσύρθηκε στο Ναύπλιο, τη νέα πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, θέλοντας να έχει άμεση γνώση των πολιτικών γεγονότων. Εκεί γνώρισε τον νεαρό στρατάρχη Δημήτριο Υψηλάντη  (1793–1832, εδώ), με τον οποίο σύντομα αρραβωνιάστηκε. Είχε μακροχρόνια σχέση μαζί του και μάλιστα συνέζησαν περιοδικά χωρίς να έχουν παντρευτεί. Όχι μόνο για εκείνη την εποχή η σχέση αυτή ήταν, λόγω της επιφανούς κοινωνικής θέσης του ζευγαριού, αντισυμβατική και απροκάλυπτη. Ακόμα και η Ζαχαράτη, η μητέρα της Μαντούς, δυσανασχετούσε με αυτόν τον τρόπο ζωής και βέβαια όλο το Ναύπλιο σχολίαζε όλο κακία και χολή.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας (εδώ), ο σοφός πρώτος κυβερνήτης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αναγνωρίζοντας τη γενναιότητα και τις θυσίες της Μαντούς Μαυρογένους, της απένειμε το 1828 τον τιμητικό βαθμό της αντιστράτηγου και της χορήγησε μια μικρή σύνταξη. Παράλληλα τής ανέθεσε την εποπτεία του ορφανοτροφείου που ο ίδιος είχε ιδρύσει στο Ναύπλιο. Τον Οκτώβριο του 1831, ο Ιωάννης Καποδίστριας δολοφονήθηκε καθώς πήγαινε στη θεία λειτουργία.

αριστερά: «Madon. Daughter of Nicolas Mavrogyeny, the distinguished Heroine from Micony an Island in the Grecian Archipelago», 1830. Πηγή εδώ

Απαγωγή και εκδίωξη
Ο πανίσχυρος πολιτικός Ιωάννης Κωλέττης αντιτάχθηκε σθεναρά στον αρραβώνα της Μαυρογένους με τον Υψηλάντη καθώς διέβλεπε την ενοποίηση των δύο επιφανών οικογενειών ως απειλή για την κατάληψη του ελληνικού βασιλικού θρόνου. Έτσι, στους ταραγμένους καιρούς της ίδρυσης του νεοελληνικού κράτους, το σπίτι της Μαντούς Μαυρογένους στο Ναύπλιο πυρπολήθηκε με εντολή του Κωλέττη (ενός ραδιούργου πέρα για πέρα που δεν δίσταζε ούτε μπροστά σε πολιτικές δολοφονίες ηρώων του Απελευθερωτικού Αγώνα) και την έδιωξε από το Ναύπλιο. Απελάθηκε στη Μύκονο με το πρόσχημα ότι ο ίδιος ο Υψηλάντης, ο οποίος ήταν βαριά άρρωστος από πνευμονοπάθεια, είχε υποκινήσει την ενέργεια αυτή. Το 1831-32 ξέσπασε ο επόμενος εμφύλιος πόλεμος. Μέσα στη δίνη του παρεμποδίστηκε κάθε επαφή μεταξύ τους. Ο Υψηλάντης υπέκυψε στην ασθένειά του τον Αύγουστο του 1832. Την ίδια χρονιά, ο  Βαυαρός πρίγκιπας Όθων ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Ελλάδας (εδώ) και κατέπλευσε στο Ναύπλιο τον Φεβρουάριο του 1833.

::: Για την δύσκολη σχέση μεταξύ Υψηλάντη και Μαυρογένους, βλ. εδώ (στα EN)

Δυστυχώς, αυτή η δραματική σχέση απασχόλησε τους σύγχρονούς της και τις ακόλουθες γενιές περισσότερο από τις θυσίες του Μαυρογένους για την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Η Μαντώ Μαυρογένους στη δύσκολη αυτή φάση δεν υποστηρίχθηκε από κανέναν επώνυμο της εποχής. Τελικά μετοίκησε στην Πάρο. Εκεί πέθανε από τυφοειδή πυρετό τον Ιούλιο του 1840 σε ηλικία 44 ετών, απογοητευμένη και άπορη.

Διακρίσεις

Το κέρμα
Η Μαντώ Μαυρογένους απεικονιζόταν στην οπίσθια όψη του κέρματος των δύο δραχμών που κυκλοφόρησε από το 1988 μέχρι την εισαγωγή του ευρώ το 2001.

Η Νικολέτα Καρβαριώτου, 2022. Πηγή εδώ

Το graphic novel
Πρωτότυπο και εντυπωσιακό είναι το γραφιστικό έργο της Νικολέτας Καρβαριώτου, που τη χρονιά της έκδοσής του ήταν 27 ετών. Σχεδίασε τη ζωή του Μαντούς Μαυρογένους με κραγιόνια σε ναΐφ τεχνοτροπία. Ένα σχετικό άρθρο εδώ.
Το 44σέλιδο γραφικό μυθιστόρημα τυπώθηκε μόνο σε μια μικρή σειρά 120 αντιτύπων για συγγενείς και φίλους. Ωστόσο, μπορείτε να δείτε ολόκληρο το έργο ηλεκτρονικά (δωρεάν και χωρίς εγγραφή) εδώ.
Στη σελίδα 41 η Νικολέτα Καρβαριώτου σχεδίασε όλες οι προτομές του Μαυρογένους που έχουν στηθεί στην Ελλάδα. Στην ακόλουθη διπλή σελίδα 42-43 παρατίθενται λεπτομέρειες για τη ζωή της. Στο οπισθόφυλλο βρίσκεται μια σύντομη βιβλιογραφία σχετικά με την ηρωίδα.

Το γούρι
Στο τέλος κάθε έτους πωλούνται στην ελληνική αγορά διάφορα γούρια για την επόμενη χρονιά. Τέτοια «φυλαχτά» διαθέτουν και τα μουσεία. Αυτό το γούρι (βλ. αριστερά) του Μουσείου Μπενάκη για το 2021 (200 χρόνια από την έναρξη τής Επανάστασης) έγινε viral: δείχνει τη Μαντώ Μαυρογένους προσαρμοσμένη στη διάσημη αφίσα του 1943 από τις ΗΠΑ. Το We Can Do It! το είχε σχεδιάσει ο J. Howard Miller για να ενισχύσει το ηθικό των εργατριών στα εργοστάσια των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β’ ΠΠ. «Πατήσαμε στο πόστερ ως διεθνή γλώσσα για να ενισχύσουμε τη σημειολογία του φυλαχτού», δηλώνουν χαρακτηριστικά οι γυναίκες-δημιουργοί του αθηναϊκού στούντιο B612. «Η Μαντώ είναι το σύμβολο του φεμινισμού. Έπεσε θύμα της πατριαρχίας, δεν ήταν η Τουρκοκρατία που την σκότωσε». (Πηγή εδώ)
Το γούρι αυτό έμεινε επίκαιρο μέχρι και τον Μάρτιο του 2021. Τη μεγαλύτερη αναστάτωση προκάλεσε το κεντρικό σύνθημα στην κορδέλα ΥΓΕΙΑ ΚΑΥΛΑ ΕΠΑΝΑCΤΑCΗ (τα «σίγμα» της Επανάστασης γραμμένα ως βυζαντινά «c», δηλαδή ΕΠΑΝΑCΤΑCΗ. Στα κείμενα του Τύπου το ΚΑΥΛΑ γράφτηκε συχνά σε «σεμνυνόμενη» έκδοση με τελίτσες η «παπάκια»: Κ@@ΛΑ.
Μιλάμε για μια έκδοση συνολικά 40 τεμαχίων (που βέβαια είχαν εξαντληθεί εν ριπή οφθαλμού).

Κείμενο: Α. Τσίγκας. Απεικονίσεις: σύμφωνα με την εκάστοτε ένδειξη.

Πολλοί Έλληνες δεν νοιώθουν οικεία στην πόλη όπου ζουν και εργάζονται, αλλά στον τόπο απ΄ όπου κατάγονται, στο χωριό των γονιών ή των παππούδων τους. Εκεί είναι η προσωπική τους πατρίδα, εκεί γιορτάζουν το Πάσχα, εκεί παντρεύονται και εκεί επιστρέφουν στα γηρατειά – ίσως και για πάντα.

Από την ενότητα: Το καφενείο

Το χωριό του Βόλφγκαγκ Μπέρναουερ αποτελεί έναν ιδεώδη χώρο, που τον συνθέτει με φωτογραφικές ψηφίδες. Οι νέοι καιροί έχουν προ πολλού κατακλύσει και την αγροτική Ελλάδα. Αλλά η έλλειψη δυνατοτήτων επαγγελματικής προόδου, ο μόχθος στα χωράφια και το πενιχρό εισόδημα από τις παραδοσιακές βιοτεχνίες δεν αποτελούν καλές μελλοντικές προοπτικές, και αυτό δεν ισχύει μόνο για τους νέους. Πτυχές της αυθεντικής ζωής τού χωριού βρίσκονται ωστόσο παντού, ακόμα και σε μικρές κοινότητες. Συναθροίζοντάς τες ο Μπέρναουερ ανάπλασε αυτή τη μικρή κοινωνία: Το ελληνικό του χωριό.

Από την ενότητα: Το σοκάκι της αγοράς

Πως και ασχολήθηκε ο Μπέρναουερ με αυτό το θέμα; Γράφει στον πρόλογο του λευκώματος:
«Ως νεαρός φοιτητής έπεσε στα χέρια μου ένα ταξιδιωτικό ρεπορτάζ της ελβετικής εφημερίδας Neue Zürcher Zeitung που περιέγραφε το ορθόδοξο Πάσχα σε ένα απομακρυσμένο ορεινό χωριό της Καρπάθου. Λίγους μήνες αργότερα, το 1996, βίωσα ο ίδιος αυτή τη γιορτή ακριβώς εκεί. Η πρωτόγνωρη, συγκλονιστική φιλοξενία, ο βαθύτατη κατάνυξη του εορτασμού της Ανάστασης και, πάνω απ’ όλα, η αυθεντική ατμόσφαιρα του χωριού με ταρακούνησαν στην κυριολεξία. Κοιτάζοντας αργότερα τις φωτογραφίες αυτών των δύο εβδομάδων στο light table, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι είχα βρει ένα θέμα που θα με συνόδευε και μελλοντικά: η ζωή στο ελληνικό χωριό. Μια ζωή που καθορίζεται από τον θεμελιώδη ρυθμό των εποχών, τις αγροτικές εργασίες, το εκκλησιαστικό εορτολόγιο, τις γεννήσεις και τους θανάτους. Μετά από αυτές τις έντονες πασχαλινές εβδομάδες άρχισα να αναζητώ συστηματικά και άλλα παραδοσιακά χωριά και μέρη: καφενεία, καταστήματα και βιοτεχνίες που εδώ και γενιές χαρακτηρίζουν την κοινότητα του χωριού και που υπάρχουν ακόμα και σήμερα. Απόλαυσα την ιδιωτική αυτή έρευνα σχεδόν όσο και την ίδια τη φωτογράφιση.»

Από την ενότητα: Η χώρα

Ο Μπέρναουερ φωτογράφισε τόσο χωριά της Πίνδου όσο και της νότιας Πελοποννήσου, περιέπλευσε τον διαβόητο Καβομαλιά και έζησε τις χαρές της θάλασσας στη νότια Κρήτη κολυμπώντας ακόμα και τον Νοέμβριο. Συνομίλησε με τον μοναχό Ιωάννη στη Νέα Μονή Φιλοσόφου της Δημητσάνας, με τον τσαγκάρη Νίκο στην Κάρπαθο που του έδειξε ιδανικά πατρόν και πολυάριθμα τεχνουργήματα που ανακάλυψε ξηλώνοντας μπότες κατοχικών Γερμανών αξιωματικών. Ο Παναγιώτης τού έδειξε έγγραφο του 1943 που υποχρέωνε τον πατέρα του και άλλους έξι φουρναραίους του ναξιώτικου χωριού να τροφοδοτούν τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής. Συνόδευσε τον Αρίστο και τη Φωτεινή στη συγκομιδή της μαστίχας στη Χίο. Με σύντομα κείμενα που συνοδεύουν τις φωτογραφίες του, ο Μπέρναουερ μοιράζεται τις εμπειρίες του με τον αναγνώστη. Στη σελίδα 141 βρίσκεται εποπτικός χάρτης με τίτλο «Η Ελλάδα μου», όπου σημειώνονται τα μέρη όπου τραβήχτηκαν οι φωτογραφίες. Στις επόμενες σελίδες είναι τυπωμένες όλες οι φωτογραφίες του λευκώματος σε σμίκρυνση, ενώ δίπλα αναγράφεται η σελίδα τού λευκώματος όπου βρίσκονται, καθώς και τόπος και χρόνος της λήψης τους:

Χωρίς περιστροφές: Το φωτογραφικό άλμπουμ δεν είναι μόνο πετυχημένο, αλλά κα-τα-πληκ-τι-κό!
Για να πάρω αμέσως τον αέρα των τυχών «δύσπιστων Θωμάδων»: Της ίδιας άποψης ήταν η επιτροπή του γερμανικού βραβείου φωτογραφικού βιβλίου Deutscher Fotobuchpreis που το συμπεριέλαβε στον βραχύ κατάλογο 2020/21. Επίσης το 2020 τιμήθηκε με το χάλκινο αριστείο τού βραβείου ICMA (International Media Creative Award), εδώ

Από την ενότητα: Η εκκλησία

Το βιβλίο

Εξωτερικά: Το λεύκωμα έχει διαστάσεις 35 x 25 cm, λινόδετο σκληρό εξώφυλλο. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό είναι η ανάγλυφη ελληνική γραφή, με την οποία οι εκδόσεις τονίζουν την υψηλή ποιότητα τού τόμου.

Εσωτερικά: Το χαρτί της έκδοσης ονομάζεται Freelife Vellum 170 gsm (της Fedrigoni) και το αναφέρω, επειδή είναι πολύ ευχάριστο στην αφή, και –αν και ματ– αποδίδει καθαρότατα κάθε λεπτομέρεια των φωτογραφιών. Έμεινα ενθουσιασμένος!

Το τεχνικό μέρος: Το βιβλίο εκτυπώθηκε με τη μέθοδο της άνυδρης όφσετ στο τυπογραφείο Tienkamp στο Groningen (NL). Παρένθεση στο σημείο αυτό: Το μικρό αυτό τυπογραφείο με μόνο τρεις υπαλλήλους είχε ειδικευτεί, όπως έμαθα, σε αυτή τη μέθοδο και ήταν γνωστό στους ανά τον κόσμο λάτρεις της εκτυπωτικής τέχνης. Δυστυχώς έκλεισε κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Θέλω να μοιραστώ λίγες φωτογραφίες από το «making of» του βιβλίου, γιατί αυτή η απώλεια με στενοχωρεί.

Making of· επάνω αριστερά: Martin Breutmann (Edition Bildperlen / fotoforum-Verlag), Wolfgang Bernauer και Christian Beck (Edition Bildperlen / fotoforum-Verlag· από τα αριστερά)· επάνω δεξιά: οπτικός έλεγχος με το φως της ημέρας· κάτω αριστερά: ο Wolfgang Bernauer συνομιλεί με τον τυπογράφο Henk Tienkamp· κάτω δεξιά: ο Henk Tienkamp με τον σκύλο του κάνει τις τελικές χρωματικές ρυθμίσεις.

Οι φωτογραφίες χωρίζονται σε πέντε ενότητες, οι τίτλοι τους είναι δίγλωσσοι (DE και EL), στο δε εξώφυλλο με ανάγλυφα γράμματα, όπως αναφέρω παραπάνω:
Το καφενείο/Das Kaffeehaus * Το σοκάκι της αγοράς/Die Marktgasse * Η χώρα/Das Land *Η εκκλησία/Die Kirche * Η γιορτή/Das Fest

Από την ενότητα: Η γιορτή

Ο Βόλφγκαγκ Μπέρναουερ χρησιμοποιεί για τα μοτίβα του διάφορα μεγέθη και εστιάσεις.  Αποτέλεσμα είναι ένα καλειδοσκόπιο της ελληνικής υπαίθρου και του χωριού. Δημιουργεί πορτρέτα επαγγελμάτων και απεικονίζει χώρους εργασίας γεμάτους αντικείμενα, όπως και τοπία με και δίχως ανθρώπους. Υπερτερούν οι ασπρόμαυρες λήψεις. Ο Μπέρναουερ γράφει: «Χρησιμοποιώ το χρώμα φειδωλά. Χρώμα και η πολυχρωμία τείνουν να αποδώσουν σε αυτό που επιδιώκω κάτι κοινότοπο. Έτσι ο δικός μου τρόπος προσέγγισης μοιάζει με εκείνον του Fred Boissonnas (1858 – 1946). Ήταν φωτογράφος από τη Γενεύη και επισκεπτόταν μεταξύ 1907 και 1913 την Ελλάδα με έντονο ιδεαλισμό και μεγάλο τεχνικό εξοπλισμό, δημιουργώντας εξαιρετικά φωτογραφικά ντοκουμέντα τής εποχής.»
Οι «διπλοσελίδες» –το ανοιχτό βιβλίο έχει ένα πλάτος 70 εκατοστών!– αξιοποιούνται άριστα: Στη μία σελίδα υπάρχει μια μεγαλόσχημη φωτογραφία, στην απέναντι ένα κείμενο με αναφορά στο εικονιζόμενο πρόσωπο (ή μοτίβο) και μερικές φορές μια μικρότερη, συμπληρωματική λήψη.

Το λεύκωμα
35 x 25 εκ., λινόδετο σκληρό εξώφυλλο, 148 σελίδες
εκδόσεις Edition Bildperlen 2019, 68 ευρώ
ISBN 978-3-96546-002-7
Με τον πρόλογο Ελληνικό χωριό – παγκόσμιο χωριό του Marc A. Schwitter.
1^η έκδοση πλην τίτλων μόνο στα γερμανικά. Προετοιμάζεται ωστόσο μια δεύτερη έκδοση για το καλοκαίρι του 2024 στα ελληνικά και αγγλικά!

Το φωτογραφικό άλμπουμ στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου, με δυνατότητα ξεφυλλίσματος των πρώτων σελίδων, εδώ
Το πρόγραμμα των εκδόσεων Bildperlen εδώ
Ο φωτογράφος Wolfgang Bernauer, εδώ και εδώ
Η έκθεση Mein griechisches Dorf στη Ζυρίχη, 2019, εδώ

Ο φωτογράφος
Ο Wolfgang Bernauer είναι Ελβετός οφθαλμίατρος, συγγραφέας και φωτογράφος. Πολυάριθμα κείμενα και φωτογραφίες του βρίσκονται σε έντυπα και διαδικτυακά μέσα.
Ο πατέρας του ήταν χημικός και ο θείος του εφευρέτης φίλτρων πόλωσης, άρα ήταν αναμενόμενο να ασχοληθεί και αυτός με φωτογραφικούς πειραματισμούς. Μετά το πέρας των ιατρικών του σπουδών ακολούθησαν διάφορες φωτογραφικές καταρτίσεις και τα πρώτα του ρεπορτάζ ιστορίας τέχνης. Το έργο του χαρακτηρίζεται από σεβασμό και ενδιαφέρον για την πολιτιστική και κοινωνική ζωή των ντόπιων στις παρυφές των Άλπεων και στην Ελλάδα. Εστιάζει το ενδιαφέρον του στην παραδοσιακή ζωή, στις συνθήκες διαβίωσης, στο εορτολόγιο και στις παλιές χειρονακτικές τεχνικές. Ενσωματώνοντας συνειδητά το πολιτιστικό περιβάλλον (με τις απειράριθμες λεπτομέρειές του) και χρησιμοποιώντας ευρυγώνιους φακούς και τρίποδα, τα πορτρέτα του αποκτούν μια διάσταση πολιτιστικής τεκμηρίωσης.

Κείμενο: Wolfgang Bernauer και Edition Bildperlen σε μετάφραση Α. Τσίγκα. Σύνταξη και παρουσίαση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: © Wolfgang Bernauer και Edition Bildperlen.

Τα μικρά χελωνάκια που εκκολάπτονται από τα αυγά κινδυνεύουν από πολλούς θηρευτές και ελάχιστα από αυτά θα καταφέρουν να φτάσουν στην ενηλικίωση. Αλλά ακόμα και τα ενήλικα ζώα είναι εκτεθειμένα σε μεγάλους κινδύνους, όπως είναι οι έλικες σκαφών και πλοίων ή η άμεση ανθρώπινη επιθετικότητα. Τα τελευταία 200 χρόνια έχουν μειωθεί κατά πολύ παγκοσμίως οι πιθανότητες επιβίωσης των θαλάσσιων χελωνών.
Μερικοί από τους λόγους:
– Λαθροθηρία και υπερ-εκμετάλλευση για τα αυγά, το κρέας, το δέρμα και το καβούκι τους.
– Πέφτουν συχνά θύματα τυχαίας σύλληψης και θανάτωσης στα αλιευτικά δίχτυα.
– Τα πλαστικά θαλάσσια σκουπίδια επηρεάζουν την υγεία τους.
– Ο τουρισμός επηρεάζει αρνητικά τις παραλίες ωοτοκίας τους.
– Η κλιματική αλλαγή προκαλεί άνοδο της παγκόσμιας στάθμης της θάλασσας. Στενές παραλίες ωοτοκίας ίσως χαθούν κάτω από το νερό. Η αλλαγή της θερμοκρασίας της άμμου επηρεάζει επίσης το φύλο των χελωνών. Όσο πιο ζεστή είναι η άμμος, τόσο περισσότερες θηλυκές χελώνες θα εκκολαφθούν.

Το ιστορικό του συλλόγου
Το 1977, ο Δημήτρης και η Άννα Μαργαριτούλη είδαν μια χελώνα να βγαίνει από τη θάλασσα στην παραλία Δάφνη της Ζακύνθου. Ήθελε να ωοτοκήσει. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε έρευνα (και γνώση) στην Ελλάδα για τη συμπεριφορά των γεννητικά ώριμων θηλυκών χελωνών να φωλεοποιούν και να ωοτοκούν (μετά από δυο δεκαετίες ζωής) ακριβώς στην παραλία όπου γεννήθηκαν. Αυτό το τυχαίο γεγονός καθόρισε την ακόλουθη ζωή της οικογένειας Μαργαριτούλη. Το 1980 ο φυσικός Δημήτρης Μαργαριτούλης εκπόνησε την πρώτη επιστημονική δημοσίευση για την ωοτοκία των θαλάσσιων χελωνών στις παραλίες του κόλπου του Λαγανά στη Ζάκυνθο. Αποτέλεσμα ήταν να ιδρυθεί το 1983 ο «Σύλλογος για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας» από μια ομάδα εθελοντών ερευνητών, που αργότερα ονομάστηκε ΑΡΧΕΛΩΝ. Έκτοτε πέρασαν πολλά χρόνια εντατικής δραστηριότητας και στις 8 Νοεμβρίου 2023 γιορτάστηκαν τα 40 χρόνια του συλλόγου με μια τελετή στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα.

:::  Η όλη εκδήλωση στο YouTube εδώ (2:34:24!)
::: Άρθρο στην Καθημερινή εδώ

Η επωνυμία του συλλόγου
Ο ΑΡΧΕΛΩΝ πήρε το όνομά του από το εξαφανισμένο είδος θαλάσσιας χελώνας Αρχέλων ισχυρός, ένα εξαφανισμένο είδος θαλάσσιας χελώνας που έζησε στο Καμπάνιο της ύστερης κρητιδικής περιόδου πριν περίπου 72 εκατομμύρια χρόνια. Τα ζώα αυτά έφταναν σε μήκος τα 4,5 μέτρα, οι άκρες των απλωμένων μπροστινών πτερυγίων απείχαν μεταξύ τους μέχρι και 4 μέτρα και ήταν πιθανώς οι μεγαλύτερες θαλάσσιες χελώνες που έζησαν στη γη. Αριστερά το πρώτο δείγμα που βρέθηκε ποτέ. Εκτίθεται στο Μουσείο Yale Peabody στις ΗΠΑ.

Το πληρέστερο απολίθωμα του είδους Αρχέλων ισχυρός υπάρχει ωστόσο στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Βιέννης.

Τα προγράμματα του ΑΡΧΕΛΩΝ
Ο ΑΡΧΕΛΩΝ έχει δύο βασικούς πυλώνες δράσης:

1) Δράσεις προστασίας στις παραλίες ωοτοκίας

Ο σύλλογος καταγράφει και προστατεύει την αναπαραγωγική δραστηριότητα των θηλυκών θαλάσσιων χελωνών Καρέττα στις σημαντικότερες παραλίες ωοτοκίας της χώρας. Αυτές οι δράσεις προστασίας πραγματοποιούνται εποχιακά από τον Μάιο μέχρι τον Σεπτέμβριο/Οκτώβριο κάθε έτους, δηλαδή κατά την περίοδο ωοτοκίας και εκκόλαψης των χελωνών. Παραλίες ωοτοκίας υπάρχουν στην Κρήτη (Ρέθυμνο, Χανιά, κόλπος Μεσσαράς), στην Πελοπόννησο (Ηλεία, Μεσσηνία, Λακωνία) και στη Ζάκυνθο. Εθελοντές του συλλόγου λειτουργούν εκεί ενημερωτικούς σταθμούς και συνοδεύουν τους ενδιαφερόμενους επισκέπτες σε οργανωμένους περιπάτους.

:::   Ιστόποπος του ΑΡΧΕΛΩΝ εδώ. Ο ιδιαίτερα πλούσιος ιστότοπος είναι ιδανικός για «ξεφύλλισμα»
:::   Για τις περιοχές δράσης βλέπε εδώ
:::  Τα προγράμματα προστασίας στις παραλίες της νότιας Κρήτης (Κόκκινος Πύργος, Καλαμάκι, Κομός και Μάταλα) εδώ (στα EN)
:::  Ενημερωτική ταινία για τον ΑΡΧΕΛΩΝ εδώ (EN με EN υπότιτλους, 10:56) ή εδώ (EN με EL υπότιτλους, 10:56)
:::  Ταινία μικρού μήκους για τις δράσεις του ΑΡΧΕΛΩΝ με ευκαιρία της 40ής επετείου του συλλόγου εδώ (3:26)

2) Το Κέντρο Διάσωσης

Το Κέντρο Διάσωσης στα νότια της Αθήνας είναι ανοιχτό όλο το χρόνο και απασχολεί εθελοντές όλο το εικοσιτετράωρο. Εργάζονται είτε στον
– τομέα περίθαλψης και αποκατάστασης άρρωστων και τραυματισμένων θαλάσσιων χελωνών, ή στον
– τομέα ευαισθητοποίησης του κοινού για την ενημέρωση των επισκεπτών που έρχονται στο Κέντρο Διάσωσης από όλον τον κόσμο.

Μπορείτε να επισκεφθείτε δωρεάν ως μεμονωμένα άτομα ή σε μικρές ομάδες το Κέντρο Διάσωσης στη Γλυφάδα. Οι εγκαταστάσεις του βρίσκεται κοντά στο παλιό αεροδρόμιο του Ελληνικού.
Διεύθυνση: 3η Μαρίνα Γλυφάδας, 16675 Αθήνα, στάση τραμ «Παλαιό Δημαρχείο»

:::   Επικοινωνία και διευθύνσεις εδώ

Περίθαλψη και αποκατάσταση
Το Κέντρο Διάσωσης περιθάλπει κάθε χρόνο περίπου 70 τραυματισμένες και άρρωστες θαλάσσιες χελώνες, οι οποίες μεταφέρονται εδώ από την ελληνική επικράτεια καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Ένα παράδειγμα: Στην αρχή του 2022 υπήρχαν στο Κέντρο Διάσωσης ήδη 30 θαλάσσιες χελώνες, μέσα στη χρονιά έφθασαν άλλες 33 τραυματισμένες ή άρρωστες. Συνολικά επέστρεψαν 32 από αυτές μετά την αποθεραπεία τους στη θάλασσα. Στο Κέντρο Διάσωσης πραγματοποιείται η ιατρική τους αποκατάσταση και οργανώνεται η επιστροφή τους στη θάλασσα. Η λειτουργία και συντήρηση του Κέντρου Διάσωσης βρίσκεται στα χέρια εξειδικευμένων μόνιμων υπαλλήλων καθώς και ντόπιων και ξένων εθελοντών.

Η πορεία αποκατάστασης της θαλάσσιας χελώνας Ζωή από τον Οκτώβριο του 2019 μέχρι τον Νοέμβριο του 2022:

©ΑΡΧΕΛΩΝ, πηγή εδώ

:::   Τραυματισμένες θαλάσσιες χελώνες που νοσηλεύονται στο Κέντρο Διάσωσης εδώ

Απελευθερώσεις
Όταν οι χελώνες αναρρώσουν, απελευθερώνονται στη θάλασσα. Προηγουμένως, καταγράφονται τα στοιχεία του ζώου και τοποθετείται ταγκ (ετικέτα ταυτοποίησης) σε ένα από τα μπροστινά πτερύγια.

Η θαλάσσια χελώνα μεταφέρεται από το Κέντρο Διάσωσης σε ήσυχη παραλία στο δρόμο προς το Σούνιο (φωτογραφίες του 2022):

Είναι ένα απερίγραπτο συναίσθημα να βλέπεις αυτό το μεγαλοπρεπές ζώο να γλιστρά στο νερό και με δυνατά, αλλά συγκρατημένα κτυπήματα των μπροστινών πτερυγίων του να βρίσκει τη ρότα του προς το πέλαγος. Δύτες του ΑΡΧΕΛΩΝ με αναπνευστήρα το συνοδεύουν μέχρι να βγει με ασφάλεια από τον όρμο:
:::   Ανίχνευση στίγματος μέσω δορυφορικών πομπών θηλυκών και αρσενικών θαλάσσιων χελωνών 2018-2022 εδώ

Ευαισθητοποίηση του κοινού
Με την έναρξη της σχολικής χρονιάς έρχονται στο Κέντρο Διάσωσης –πέρα από τους συνήθεις επισκέπτες– ομάδες νηπιαγωγείων, σχολικές τάξεις και φοιτητές απ΄ όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό για να μάθουν περισσότερα σχετικά με την προστασία των θαλάσσιων χελωνών. Έμπειρα στελέχη του ΑΡΧΕΛΩΝ καλωσορίζουν κάθε ομάδα μαθητών και την ξεναγούν στο Κέντρο Διάσωσης, παρουσιάζοντας ένα ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για την προστασία της φύσης.
Η ξενάγηση προσαρμόζεται σε κάθε ηλικιακή ομάδα, ώστε μικροί και μεγάλοι να μάθουν για τα τρία είδη θαλάσσιας χελώνας που υπάρχουν στις ελληνικές θάλασσες και για τους τρόπους προστασίας τους.

Εξηγούν τη συμπεριφορά ζευγαρώματος των θαλάσσιων χελωνών, απαριθμούν τις ελληνικές τοποθεσίες όπου ωοτοκούν, εξηγούν την εκκόλαψη των νεοσσών και περιγράφουν την πορεία τους προς στη θάλασσα. Μιλούν για τους εχθρούς και θηρευτές τους, την προβληματική συμπεριφορά τού ανθρώπου, για το τι πρέπει να γίνει για την καλύτερη προστασία των θαλάσσιων χελωνών και του περιβάλλοντός τους, για τις δράσεις του ΑΡΧΕΛΩΝ και, φυσικά, για τους «ασθενείς» που περιθάλπτονται. Οι επισκέπτες ενημερώνονται ότι το Κέντρο Διάσωσης είναι νοσοκομείο για τραυματισμένες και άρρωστες θαλάσσιες χελώνες, άρα θα πρέπει να κινούνται με ησυχία δείχνοντας σεβασμό. Αναφέρονται οι λόγοι για τους οποίους οι θαλάσσιες χελώνες νοσηλεύονται εκεί. Οι πιο συνηθισμένοι τραυματισμοί είναι ανθρωπογενείς. Οι θαλάσσιες αυτές χελώνες είναι ορατές, προστατεύονται όμως πίσω από τζάμι. Οι επισκέπτες (όπως και οι εθελοντές!) πρέπει να φαίνονται όσο το δυνατόν λιγότερο, ώστε να μην συνηθίζουν οι χελώνες την παρουσία του ανθρώπου. Τελευταίος σημείο επίσκεψης είναι ένας μικρός χώρος, όπου εκτίθενται διάφορα αγκίστρια, πετονιές και πλαστικά που αφαιρέθηκαν εξωτερικά αλλά και εσωτερικά από τους «ασθενείς» του Κέντρου Διάσωσης. Τέλος υπάρχει η δυνατότητα υποστήριξης του ΑΡΧΕΛΩΝ και της θαλάσσιας χελώνας με την αγορά αναμνηστικών ειδών ή αναλαμβάνοντας μια συμβολική υιοθεσία.

Οι εθελοντές έρχονται απ΄ όλο τον κόσμο για να συμμετάσχουν στο έργο του ΑΡΧΕΛΩΝ. Εδώ δημιουργούνται φιλίες ζωής, καθώς οι μελλοντικοί βιολόγοι/ζωολόγοι/θαλασσοβιολόγοι/οικολόγοι ή οι «απλώς» ενδιαφέρονται για το περιβάλλον συνδέονται σε ένα τεράστιο διεθνές δίκτυο.

:::   Σημειώσεις τής εθελόντριας Jessica Van Damme που βρέθηκε το 2023 στο Κέντρο Διάσωσης, Μέρος 1 εδώ και Μέρος 2 εδώ

Ο ΑΡΧΕΛΩΝ αποτελεί αναμφίβολα μια περιβαλλοντολογική πρωτοβουλία-φάρο:
–   Υποστηρίζει τις θαλάσσιες χελώνες επιτόπου στις παραλίες ωοτοκίας και ενημερώνει το κοινό για την προστασία τού φυσικού τους περιβάλλοντος και
–   περιθάλπτει τα τραυματισμένα και άρρωστα ζώα με μεγάλη στοργή, υπομονή και μακρόπνοα μέχρι να μπορέσουν να επιβιώσουν και πάλι στο φυσικό τους περιβάλλον, οπότε και απελευθερώνονται.

Ας ευχηθούμε στον ΑΡΧΕΛΩΝ να συνεχίσει να έχει εμπνευσμένο προσωπικό, ένα ατελείωτο πλήθος αφοσιωμένων εθελοντών και πολυάριθμους πεπεισμένους και οικονομικά ισχυρούς υποστηρικτές, ώστε να μπορέσει να συνεχίσει και στο μέλλον το έργο του προς όφελος ανθρώπων και φύσης!

Παρουσίαση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: ΑΡΧΕΛΩΝ (με ένδειξη) και Α. Τσίγκας.