Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα:
Στους μυθικούς χρόνους ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες του έπλευσαν στον Πόντο, τη Μαύρη Θάλασσα. Οι απόγονοί τους έχουν εγκατασταθεί σε όλο τον κόσμο.
Η Αργώ ναυπηγήθηκε ειδικά για τον Ιάσονα. Με αυτήν και το πλήρωμά της ξεκινά για να αναζητήσει το χρυσόμαλλο δέρας. Γνωρίζει τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσει, αλλά τον συνοδεύει το who is who της ελληνικής μυθολογίας. Μαζί του ταξιδεύει ο Λαέρτης (βασιλιάς της Ιθάκης και πατέρας του Οδυσσέα), ο Ηρακλής, ο Κάστωρ, ο Πολυδεύκης, ο Ορφέας και ο Θησέας – για να αναφέρουμε μόνο ορισμένους. Οι λεγόμενοι Αργοναύτες ταξιδεύουν στην Κολχίδα του Καυκάσου, τη σημερινή Γεωργία. Τα Δαρδανέλια και ο Βόσπορος αποτελούν τη θαλάσσια πύλη προς αυτόν τον ανεξερεύνητο μέχρι τότε κόσμο. Συνδέουν τη Μεσόγειο και το Αιγαίο με τη Μαύρη Θάλασσα, την οποία οι Έλληνες αποκαλούν και (Εύξεινο) Πόντο.
Ακολούθησε πράγματι ο Ιάσονας αυτή τη ρότα; «Φυσικά η Αργοναυτική Εκστρατεία είναι μύθος», απαντά στην ερώτηση αυτή ο Ιωάννης Ιντζές. Για τον πρόεδρο του Συλλόγου Ποντίων Waiblingen υπάρχει ωστόσο ένας κόκκος αλήθειας στον αρχαίο μύθο: «Στην περιοχή της Κολχίδας έρρεε ο ποταμός Φάσης που ήταν χρυσοφόρος. Την εποχή εκείνη κρεμούσαν προβιές προβάτων (το λεγόμενο δέρας) στα νερά για να μαζέψουν τα ψήγματα χρυσού», αναφέρει ο 41χρονος.
Ιστορία 2700 χρόνων
Ο σύλλογος «Αργοναύτες» που ιδρύθηκε το 1991 πήρε το όνομά του από το πλήρωμα της Αργούς. Το ιστορικό υπόβαθρο του μύθου: «700 με 800 χρόνια προ Χριστού οι αρχαίοι Έλληνες άρχισαν να εγκαθίστανται πέρα από τα γεωγραφικά σύνορα των μητροπόλεων. Ταξίδεψαν αρχικά μέχρι τις δυτικές ακτές της σημερινής Τουρκίας», αναφέρει ο Ιντζές. «Στη συνέχεια διέπλευσαν τον Βόσπορο και εγκαταστάθηκαν και στη Μαύρη Θάλασσα». Στη διάρκεια των αιώνων άφησαν τα ίχνη του πολλές περίοδοι: κλασική, ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή, οθωμανική και τουρκική.
Τα όργανα και η μουσική των Ελλήνων του Πόντου
Η λύρα εξακολουθεί να είναι και σήμερα το κεντρικό μουσικό όργανο των Ελλήνων του Πόντου. Αρχικά, οι χορδές της κρούονταν με τα ακροδάχτυλα, όπως στην άρπα. Σήμερα, ωστόσο, παίζονται συχνά με δοξάρι. «Η λύρα ονομάζεται και κεμεντζέ(ς). Η τουρκική λέξη προέρχεται μάλλον από την περσική καμάτσια», εξηγεί ο Θεοχάρης Κριθαρίδης, που ζει στο Schorndorf. Η λύρα έχει σήμερα συχνά τέσσερις αντί για τρεις χορδές. Υπάρχουν όμως και όργανα με οκτώ χορδές, «τέσσερις μπροστά και τέσσερις πίσω», όπως λέει ο Κριθαρίδης.
Πόντιοι λυράρηδες και χορευτές © κοινό κτήμα
«Ο παππούς μου καταγόταν αρχικά από τη ρωσική ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Εκεί έμαθε ξυλουργός. Αργότερα, στο χωριό όπου εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, κατασκεύασε μια ποντιακή λύρα σε ένα μικρό υπόστεγο που βρισκόταν δίπλα στο σπίτι του», αναφέρει ο 49χρονος. Ο Κριθαρίδης αναπολεί τις μέρες με τον παππού του: «Όχι μόνο μπορούσε να κατασκευάσει τη λύρα, αλλά και τη στόλιζε με ξύλινα λουλούδια, που σκάλιζε μόνος του, και στη συνέχεια τη διακοσμούσε με ζωγραφιές. Στις καλοκαιρινές διακοπές με ήθελε κοντά του: Θα σου μάθω να παίζεις λύρα, μου έλεγε. Αλλά ως παιδί τότε η λύρα δεν μου άρεσε.» Στις μεγαλύτερες γιορτές παίζονται επίσης το αγγείον (μουσικό όργανο σαν τη γκάιντα) και ο ζουρνάς (η ζουρνά). Πρόκειται για πνευστό όργανο συγκρίσιμο με το κλαρίνο ή το όμποε, αλλά κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από ξύλο.
Έθιμα, χοροί και παραδοσιακές ενδυμασίες
Οι «Αργοναύτες» διατηρούν το πρωτοχρονιάτικο έθιμο «Μωμό΄εροι». Από το 2016 οι ομάδες των Μωμό΄ερων βγαίνουν το Δωδεκαήμερο (Χριστούγεννα έως Θεοφάνια) με παραδοσιακές φορεσιές, φωνές, κραυγές, κουδουνίσματα, με χορό, μουσική και τραγούδια στους δρόμους του ιστορικού κέντρου του Waiblingen. Το έθιμο προέρχεται από την ορεινή Τραπεζούντα και αποτελούσε αρχικά φόρο τιμής στον θεό Μώμο, εξηγεί ο Ιντζές. Ο Μώμος είναι η αρχαία ελληνική θεότητα της χλεύης και του σκώμματος, της ειρωνείας και του σαρκασμού. «(Γ)έροι» είναι οι πρόγονοι και ιερείς του Μώμου. Στα τέλη του 2016 το έθιμο εντάχθηκε στον Κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας της UNESCO.
Οι «Αργοναύτες» προσφέρουν επίσης μαθήματα χορού, αναγνώσεις και σεμινάρια και παρουσιάζουν ιστορικές εκθέσεις. Κατά καιρούς παραδίδουν και μαθήματα ποντιακής μαγειρικής. Ο Κριθαρίδης ασχολείται ιδιαίτερα με τη διατήρηση των χορών και των παραδοσιακών ενδυμασιών: «Ο πατέρας τού παππού μου ήταν υφασματέμπορος που έμενε κοντά στην Τραπεζούντα», μας λέει. Από εκεί πηγάζει το ενδιαφέρον του για τις φορεσιές: «Είναι το μεγάλο χόμπι μου». Η σημερινή ποντιακή ενδυμασία φοριόταν αρχικά μόνο από τους πλούσιους: «Υπάρχουν ωστόσο και παλιές φωτογραφίες Αρμενίων στην Τραπεζούντα που φορούσαν ακριβώς τις ίδιες φορεσιές με εμάς», αναφέρει ο Κριθαρίδης
© αρχείο Georg Friedel
Υπάρχουν διάφοροι Ποντιακοί χοροί. «Ο κύκλος που σχηματίζεται είναι κεντρικό χαρακτηριστικό τους. Η συνοχή έχει μεγάλη σημασία για μας», λέει ο Κριθαρίδης. Εδώ και 15 χρόνια διδάσκει στο Waiblingen τόσο την κύρια χορευτική ομάδα όσο και τη χορευτική ομάδα γονέων. Παράλληλα είναι δραστήριος και στον σύλλογο Ποντίων του Schorndorf. Οι ομάδες είναι πλέον πολύ μεικτές, τονίζει ο Ιντζές, που στους «Αργοναύτες» παραδίδει χορό σε παιδιά και νέους. Ανάμεσα στα 120 μέλη του συλλόγου υπάρχουν επίσης Γερμανοί και Ιταλοί, παιδιά και ενήλικες.
Πογκρόμ, σφαγές και διωγμοί
Η ειρηνική συνύπαρξη στη Μικρασία τελείωσε με την άνοδο του τουρκικού εθνικισμού: «Το 1914 η κατάσταση άρχισε πραγματικά να κοχλάζει», λέει ο Κριθαρίδης. Έγιναν λεηλασίες, βιασμοί, μαζικές εκτοπίσεις και σφαγές των Ποντίων. Μεταξύ 1919 και 1922 κορυφώθηκαν οι εκτοπίσεις και διώξεις των χριστιανών από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλιστές. Πολλοί κατέφυγαν ως πρόσφυγες στην παλαιά Ελλάδα, άλλοι όμως δεν επέζησαν την περίοδο αυτή: «Μιλάμε για περίπου 350.000 θύματα μεταξύ των Ελληνοποντίων, ίσως να ήταν και περισσότεροι». Δεν πρέπει ωστόσο να αποσιωπηθεί, ότι στην Ελλάδα οι πρόσφυγες δεν έγιναν δεκτοί με ανοιχτές αγκάλες. Μόλις το 1990 η Βουλή αναγνώρισε τη σφαγή των Ποντίων ως γενοκτονία. «Προηγουμένως ο χαρακτηρισμός αυτός δεν ήταν επίσημος. Αποτελούσε και αποτελεί ακόμα ένα ευαίσθητο πολιτικό θέμα», λέει ο Ιντζές.
© αρχείο Georg Friedel
Εκκρεμεί ακόμα η επίσημη αναγνώριση
Στη Γερμανία οι ποντιακές ενώσεις δραστηριοποιούνται ώστε τα πογκρόμ αυτά να αναγνωριστούν από την ομοσπονδιακή βουλή Μπούντεσταγκ ως γενοκτονία, όπως έγινε στην περίπτωση των Αρμενίων: «Αγωνιζόμαστε για τον σκοπό αυτό και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Επιθυμία μας είναι η Γερμανία να αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Ποντίων όπως έκαναν και άλλα ευρωπαϊκά κοινοβούλια», ζητούν ο Ιντζές και ο Κριθαρίδης. Κάθε χρόνο στις 19 Μαΐου η ένωση των ποντιακών σωματείων της Βάδης-Βυρτεμβέργης οργανώνει ημέρα μνήμης. Τα πογκρόμ μνημονεύονται με σιωπηλή πορεία, κατάθεση στεφάνων στην πλατεία Stauffenberg-Platz και τελική συγκέντρωση στο Παλαιό Ανάκτορο στην καρδιά της Στουτγάρδης.
Ο Georg Friedel είναι δημοσιογράφος και φωτογράφος. Σπούδασε γερμανική φιλολογία, θεολογία, φιλοσοφία και δημοσιογραφία τη δεκαετία του 1980. Αφού ολοκλήρωσε την πρακτική του άσκηση ως δάσκαλος πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, εργάστηκε ως συντάκτης σε διάφορα έντυπα της Στουτγάρδης. Από το 2001 ασχολείται ως ελεύθερος δημοσιογράφος κυρίως με θέματα από τη Στουτγάρδη και την περιοχή Rems-Murr.
Η Αργοναυτική εκστρατεία εδώ
Η ποντιακή λύρα εδώ
Ποντιακοί χοροί εδώ
Οι Μωμόγεροι εδώ
Ιστορία των Ποντίων εδώ
Οι Πόντιοι στο diablog.eu εδώ και εδώ
Κείμενο: Georg Friedel. Σύνταξη και μετάφραση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: βλ. την εκάστοτε σημείωση.
Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: