Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα:
Από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Σεπτέμβριο του 1944 οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής πραγματοποίησαν και στην Κρήτη βάναυσα αντίποινα όπως λεηλασίες, εκτελέσεις ομήρων και πυρπόληση οικισμών. Οι υπεύθυνοι βρέθηκαν ενώπιον δικαστηρίου μόνο κατ’ εξαίρεση.
Το 2002 μετά από πολυετείς έρευνες στα κρατικά γερμανικά αρχεία του Λούντβιχσμπουργκ και του Φράιμπουργκ ο φιλέλληνας Γερμανός (Βυρτεμβέργιος) προτεστάντης κληρικός Ούλριχ Κάντελμπαχ, τακτικός επισκέπτης της Κρήτης και εξαίσιος γνώστης της τοπικής παράδοσης, αλλά και της ορθόδοξης ελληνικής θεολογίας, εξέδωσε έναν ευσύνοπτο τόμο με τίτλο Schatten ohne Mann – Die deutsche Besetzung Kretas 1941-1945.1) Το βιβλίο αυτό, το οποίο μέσω του εκδοτικού του οίκου απευθυνόταν πρωτίστως σε γερμανόφωνους λάτρεις και τακτικούς επισκέπτες της Κρήτης και το 2009 μάλιστα εκδόθηκε από τον ίδιο οίκο και στα ελληνικά με τίτλο Σκιά δίχως άντρα – Η γερμανική Κατοχή στην Κρήτη, 1941-1945. 2)
Από βιβλιοκρισία στην εφημερίδα Heidenheimer Zeitung στις 4 Απριλίου 2002: «Δεν ήταν ωστόσο κάποιο βιβλίο ονειροπόλησης για κρητικές παραλίες ή έντονα ξεφαντώματα σε γραφικές ταβέρνες. Μετά την ανάγνωση του βιβλίου που στηρίζεται σε ενδελεχή έρευνα και είναι εμπλουτισμένο με πολυάριθμα ντοκουμέντα, απορεί κανείς που σήμερα οι Γερμανοί επιτρέπεται να εμφανίζονται στην Κρήτη (…) Ο Κάντελμπαχ έγραψε ένα βιβλίο κατά της νοοτροπίας του οριστικού κλεισίματος του ιστορικού κεφαλαίου».
Πολλά χρόνια αργότερα ο σπουδαίος αυτός σύγχρονος Γερμανός φιλέλληνας θέλησε να δώσει συνέχεια στο αναγκαίο και επιβεβλημένο έργο της ουσιαστικής γνώσης και του κριτικού αναστοχασμού για την ιστορία – ιδίως δε όταν πρόκειται για ιστορία τόσο ευαίσθητη και πολλαπλώς επιβαρυμένη. Έτσι στις 15 Σεπτεμβρίου 2020 σε ειδική τελετή που έλαβε χώρα στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης στο Κολυμπάρι Χανίων δώρισε το σύνολο του πολύτιμου αρχειακού υλικού που είχε συλλέξει, συνολικής έκτασης 505 σελίδων, στην αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία Ίδρυσης και Διοίκησης του Μουσείου της Μάχης της Κρήτης της Κατοχής και της Αντίστασης και στον Πρόεδρό της, επί πολλά χρόνια Γενικό Διευθυντή της Ακαδημίας και προσωπικό του φίλο, Δρ. Αλέξανδρο Παπαδερό, ο οποίος στην παιδική του ηλικία είχε συλληφθεί από τα γερμανικά κατοχικά στρατεύματα, φυλακίστηκε στις φυλακές της Αγιάς και παρά τρίχα γλίτωσε από τη μεταφορά του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου.
Από εκεί ξεκίνησε η διαδρομή τής (κατά το δυνατόν) ολοκληρωμένης και επιστημονικά επιμελημένης έκδοσης του υλικού στα νέα ελληνικά. Το δύσκολο εγχείρημα της μετάφρασης του αρχειακού υλικού ανατέθηκε στον Γιώργο Ηλιόπουλο και, με δεδομένες τις δυσκολίες, δεν θα μπορούσε να προχωρήσει αν δεν γινόταν αντιληπτό ως ευκαιρία για μια «κατάθεση ψυχής» (από την πρώτη δημόσια παρουσίαση τού, ελληνόγλωσσου πλέον, τόμου στα Χανιά στις 30 Σεπτεμβρίου 2024).
Μια απαιτητική άσκηση πολιτισμικής και ιστορικής αυτογνωσίας με αναπόφευκτα επίκαιρη πολιτική διάσταση καλείται, αντίστοιχα, να πραγματοποιήσει ο αναγνώστης, μετέχοντας σε βιώματα και προβληματισμούς, κοινούς πέρα από επιμέρους διαφορές, όλων των συντελεστών του τόμου, στους οποίους περιλαμβάνονται οι Καθηγητές Χάγκεν Φλάισερ (ομότιμος Καθηγητής Ιστορίας του ΕΚΠΑ), Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης (Καθηγητής Τμήματος Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ), Φίλιππος Σπυρόπουλος (ομότιμος Καθηγητής Νομικής ΕΚΠΑ και πρώην Υπουργός Δικαιοσύνης) και ο ιστορικός του Πανεπιστημίου Κρήτης Εμμανουήλ Χαλκιαδάκης.
Η «Επιχείρηση Merkur» (Ερμής) των γερμανικών χιτλερικών στρατευμάτων στο τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου 1941 με στόχο την κατάληψη της Κρήτης υπήρξε αρκούντως επιτυχής και έκλεισε σε σύντομο χρόνο μια σημαντική εκκρεμότητα στην εκδίπλωση των επιθετικών σχεδίων του Άξονα. Όπως εξηγεί αναλυτικά ο διακεκριμένος «Έλληνας ιστορικός γερμανικής καταγωγής» Χάγκεν Φλάισερ στο εκτενές δοκίμιό του με τίτλο «Η Μάχη της Κρήτης – και οι πολλαπλές συνέχειές της», το οποίο συμπεριλαμβάνεται στον τόμο, τούτο οφειλόταν τόσο στον άρτιο σχεδιασμό και την αποφασιστική υλοποίησή του εκ μέρους των επιτιθεμένων, όσο και στις παραλείψεις των αμυνομένων και των συμμάχων τους κατά τα χρόνια που προηγήθηκαν. Η χρονικά σύντομη αλλά ιστορικά πυκνή Μάχη της Κρήτης προϋποτίθεται μεν στον παρόντα τόμο, όπως και οι σχετικές ευρύτερες συζητήσεις, όμως η κύρια εστίαση εντοπίζεται στην περίοδο της Κατοχής. Στο προσκήνιο έρχεται η αποκάλυψη και η καταμήνυση γερμανικών εγκλημάτων πολέμου, τα οποία διαπράχθηκαν μεν στη Μεγαλόνησο πριν από 80 και πλέον έτη, όμως ποτέ μέχρι σήμερα δεν έτυχαν της προσήκουσας αντιμετώπισης, ούτε από τη γερμανική, ούτε, δυστυχώς, και από την ελληνική πλευρά.
Στο βιβλίο παρακολουθεί κανείς λεπτομερειακά, με την ανάλογη συγκινησιακή φόρτιση, πολλά από τα εν λόγω εγκλήματα, η αποσιώπηση των οποίων δεν θα είχε κανένα νόημα: το δεύτερο ήμισυ του Αυγούστου μέχρι και τις αρχές Σεπτεμβρίου 1944 και ενώ το τέλος του Πολέμου πλησίαζε, οι ναζιστικές δυνάμεις, στο πλαίσιο επιχείρησης που με απίστευτο κυνισμό ονόμασαν «Αποχαιρετιστήρια τελετή – Όνειρο θερινής νυκτός» κατέστρεψαν 13 χωριά, σκότωσαν 500 αντιστασιακούς μαχητές («συμμορίτες» στη γλώσσα των κατοχικών δυνάμεων) και συνέλαβαν 1000 πολίτες, όπως πληροφορούμαστε από την αναφορά εμπλεκόμενης στρατιωτικής μονάδας (της 382ης Μονάδας Αναγνώρισης Πρώτης Γραμμής). Η γερμανική πλευρά ισχυρίζεται ότι δεν πρόκειται για εγκλήματα πολέμου καθώς, με βάση το τότε ισχύον Δίκαιο του Πολέμου και το Διεθνές Δίκαιο, οι βίαιες πράξεις των κατοχικών δυνάμεων δεν εμπίπτουν στην κατηγορία των εγκλημάτων διότι:
– οι ντόπιοι που προέβαιναν σε αντιστασιακές πράξεις δεν έφεραν διακριτικά,
– οι κατακτητές ασκούσαν βία μόνο χάριν αντιποίνων για βία που είχαν προηγουμένως υποστεί οι ίδιοι.
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι για ποιον λόγο δόθηκε η ευκαιρία στη μεταπολεμική και κατά τ’ άλλα μετα-ναζιστική Γερμανία να εκφέρει τέτοιου είδους επιχειρήματα, τα οποία υπό άλλες συνθήκες δεν θα έβρισκαν κανένα αντίκρισμα (σ’ αυτήν την κατηγορία ανήκει και το περίφημο «λυπάμαι, αλλά εκτελούσα διαταγές ανωτέρων», το οποίο δεν μέτρησε καθόλου στη Δίκη της Νυρεμβέργης το 1946). Η απάντηση παραπέμπει στις ευθύνες της ελληνικής πλευράς, η οποία σε βάθος χρόνου δεν μερίμνησε ούτως ώστε να ασκηθούν οι απαραίτητες διώξεις και να προκύψουν τα αναγκαία αποτελέσματα. Μπορεί στις 20 Μαΐου 1947, συμβολικά στην 6η επέτειο της εισβολής, να εκτελέστηκαν στο Χαϊδάρι οι δύο τελευταίοι διοικητές των γερμανικών δυνάμεων Κατοχής της Κρήτης (του λεγόμενου Οχυρού της Κρήτης), οι Μπρούνο Μπρόγιερ και Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ, περισσότερο εξ αιτίας της διάθεσης της Γερμανίδας Βασίλισσας της Ελλάδας να αποφύγει ενδεχόμενη λαϊκή κατακραυγή, όπως δείχνει ο Χάγκεν Φλάισερ, όμως στη συνέχεια οι μαρτυρίες εγκλημάτων που σωρεύονταν με την πάροδο των χρόνων, ξεκινώντας από ένορκες καταθέσεις παθόντων πολιτών σε τοπικούς Σταθμούς Χωροφυλακής, και οι οποίες άγγιζαν πλέον και άλλα μέλη των Δυνάμεων Κατοχής, δεν έβρισκαν την ανάλογη συνέχεια. Καμία έκδοση καταγγελλόμενου Γερμανού στρατιωτικού στην Ελλάδα δεν έλαβε χώρα και καταλυτικό ρόλο σ’ αυτό έπαιξε η διαβόητη υπόθεση Μαξ Μέρτεν – του «Χασάπη της Θεσσαλονίκης» που απελευθερώθηκε μετά από παρέμβαση του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή στις 5 Νοεμβρίου 1959 και κατόπιν πιέσεων του καγκελαρίου Κόνραντ Αντενάουερ και αφού το Ελληνικό Κοινοβούλιο δύο εβδομάδες νωρίτερα είχε ψηφίσει ειδικό Νόμο για να ανασταλούν όλες οι ποινικές διώξεις κατά ναζιστών εγκληματιών στην Ελλάδα, κάτι που συνεπαγόταν ότι οι όποιες καταγγελίες θα διαβιβάζονταν πλέον στη (Δυτική, τότε) Γερμανία με σκοπό να εξετάζονται και, αν κρινόταν απαραίτητο, να οδηγούν σε δίκες που θα διεξάγονταν εκεί. Η αναμενόμενη συνέπεια αυτής της ρύθμισης ήταν, βέβαια, να μην γίνει καμία δίκη επί γερμανικού εδάφους, αφού
– οι καταγγελλόμενοι συνήθως προφασίζονταν αστείες δικαιολογίες, όπως ότι βρίσκονταν σε άδεια,
– οι γερμανικές δικαστικές αρχές έπαιρναν κατά γράμμα τις δικαιολογίες τους χωρίς ουσιαστική διάθεση περαιτέρω εξέτασης και ακόμη και σε περιπτώσεις που τα στοιχεία ήσαν συντριπτικά, αποφαίνονταν ότι η ενοχή «δεν μπορεί να αποδειχθεί μετά βεβαιότητος» και περιορίζονταν να τους «χαϊδέψουν» επιβάλλοντας την πληρωμή δικαστικών εξόδων, με δυνατότητα άσκησης ένστασης, βεβαίως.
Στον παρόντα τόμο παρακολουθούμε εκ του σύνεγγυς αυτές τις πρακτικές που δεν τιμούν σε βάθος χρόνου ούτε τους δράστες, ασφαλώς, ούτε όμως και τα δύο εμπλεκόμενα μεταπολεμικά δημοκρατικά κράτη. Από ελληνικής πλευράς επιχειρήθηκε να μπει ταφόπλακα όχι μόνο στη δικαστική διερεύνηση, αλλά και τη μελλοντική ιστορική έρευνα με την απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης Κωνσταντίνου Στεφανάκη το 1975 (πάλι επί Πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Καραμανλή), να εκπλειστηριαστούν ή και να πολτοποιηθούν τα πρωτότυπα των σχετικών ελληνικών εγγράφων που ανήκαν σε ένα Ειδικό Γραφείο που είχε στο μεταξύ καταργηθεί. Η απόφαση εκτελέστηκε, τα ίχνη μάλλον χάθηκαν οριστικά στη ΝΑ Ευρώπη, όμως στην καρδιά της Κεντρικής Ευρώπης η παροιμιώδης και υποδειγματική γερμανική συστηματικότητα παρέμεινε ανεπηρέαστη κι έτσι έχουν διασωθεί οι γερμανικές μεταφράσεις, μαζί βεβαίως και με τα πρωτότυπα γερμανικά δικαστικά έγγραφα. Γνήσιο τέκνο αυτής της παράδοσης και ο Ούλριχ Κάντελμπαχ, εμποτισμένος συνάμα με βαθιές ανθρωπιστικές και γνήσια χριστιανικές αξίες, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διάσωση πολύτιμων τεκμηρίων. Στον παρόντα τόμο, καρπό της δωρεάς του, εντάχθηκαν μόνον τα γερμανικά έγγραφα. Είναι προφανές ότι σύγχρονη αναμετάφραση των γερμανικών μεταφράσεων δεν θα μπορούσε να αποκαταστήσει την αυθεντική μορφή ελληνόγλωσσων εγγράφων από τις δεκαετίες του ’50 και του ’60.
Τα μεταφρασμένα έγγραφα, όπως και τα πρωτότυπα, βρίσκονται πλέον στη διάθεση της ιστορικής έρευνας, η συνέχιση της οποίας αναμένεται. Αναμένονται και οι πολιτικές και διπλωματικές συνέπειες στο επίπεδο μιας σύγχρονης ελληνογερμανικής σχέσης μόνιμης φιλίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης, η οποία θα λέει «ναι στη συγχώρεση και όχι στη λήθη» και θα θεωρεί την αντιμετώπιση των κρίσιμων και δύσκολων ζητημάτων που έχει κληροδοτήσει το επώδυνο παρελθόν ως γενναία κίνηση προς την οικοδόμηση ενός κοινού ευρωπαϊκού μέλλοντος «πάνω σε ένα έδαφος απαλλαγμένο από τα δηλητηριασμένα βάρη του παρελθόντος» (Ου. Κάντελμπαχ).
1) Schatten ohne Mann – Die deutsche Besetzung Kretas 1941-1945 εδώ (με κριτικές Τύπου στα DE), εκδόσεις Verlag Dr. Thomas Balistier, σειρά Sedones 5, Mähringen 2002.
Ολόκληρη η σειρά Sedones εδώ
2) Σε μετάφραση Σοφίας Αναστασιάδου: Σκιά δίχως άντρα – Η γερμανική Κατοχή στην Κρήτη 1941-1945, εδώ (με μια βιβλιοκρισία στα DE), εκδόσεις Verlag Dr. Thomas Balistier, σειρά Sedones 5, Mähringen 2009.
Το βιβλίο
Πρακτικά γερμανικών δικαστηρίων για εγκλήματα πολέμου στην Κρήτη, εκδόσεις Μέθεξις, Χανιά-Θεσσαλονίκη 2024, 350 σελίδες, ISBN: 9786182400036, περ. 20 ευρώ.
Συλλογικό έργο υπό την επίβλεψη της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας Ίδρυσης και Διοίκησης του Μουσείου της Μάχης της Κρήτης, της Κατοχής και της Αντίστασης.
Ο συγγραφέας
Ulrich Kadelbach (γενν. 1938) σπούδασε θεολογία και ιστορία της τέχνης στο Τύμπιγκεν, στο Αμβούργο και στην Χαϊδελβέργη. Από το 1968 έως το 1985 ήταν ενοριακός ιερέας στην πόλη Heilbronn. 1980 σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στο Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών της Μονής Βλατάδων. Ιδρυτικό μέλος της Ομάδας Εργασίας Ορθόδοξων Εκκλησιών της Περιφερειακής Εκκλησίας Βυρτεμβέργης. Δώδεκα χρόνια διετέλεσε σύμβουλος Μέσης Ανατολής στην Ευαγγελική Οργάνωση Ιεραποστολής της ΝΔ Γερμανίας. Δημοσιεύσεις σχετικά με τη Μέση Ανατολή, την Ορθοδοξία, την Κρήτη και την παγκόσμια ειρήνη. Έργα του (επιλογή) εδώ
Ο μεταφραστής
Γιώργος Η. Ηλιόπουλος (γενν. 1965) είναι Διδάκτωρ Φιλοσοφίας του πανεπιστημίου Freie Universität Βερολίνου και διδάσκει στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έργα του (επιλογή) εδώ και εδώ. Υπό έκδοση είναι τα
Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ, Η Πλατωνική Φιλοσοφία. Από τις Παραδόσεις για την Ιστορία της Φιλοσοφίας, Εκδόσεις Νήσος, Αθήνα 2025, και Έριχ-Μαρία Ρεμάρκ, Η Γη της Επαγγελίας (μτφρ.), Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2025.
Προσθήκη
Η φωτογραφία είναι από την επίσκεψη του Γερμανού Ομοσπονδιακού Προέδρου Frank-Walter Steinmeier στην Κάντανο στις 31 Οκτωβρίου 2024. Αριστερά, ο υπερενενηκοντούτης Αλέξανδρος Παπαδερός, ο οποίος του επέδωσε αντίτυπο του παραπάνω βιβλίου. Εξέφρασε τις προσωπικές του ευαισθησίες και μίλησε για τις από κοινού ανθρωπιστικές αξίες. Ο Γερμανός Πρόεδρος είχε ωστόσο ήδη φροντίσει να επαναλάβει το γνωστό κλισέ ότι η υπόθεση θεωρείται λήξασα.
Άρθρο της Καθημερινής με βάση αυτή τη συνάντηση εδώ.
Ολόκληρη η ομιλία του Γερμανού Προέδρου στην Κάντανο εδώ
(13:20, στα DE). Αναφέρεται και στη διαταγή του πρώτου διοικητή του «Οχυρού της Κρήτης», Κουρτ Στούντεντ, βάσει της οποίας διαπράχθηκαν οι πρώτες θηριωδίες κατά του άμαχου πληθυσμού και ισοπεδώθηκε η Κάντανος.
Σχετικά με την Κάντανο εδώ
Οι αποζημιώσεις στο diablog.eu εδώ
Κείμενο: Γιώργος Ηλιόπουλος. Σύνταξη: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: αρχεία Γ. Ηλιόπουλου και Α. Τσίγκα.
Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: