Ελληνική μουσική – στο Γκέρλιτς της Σαξονίας από το 1916

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα:

Τον Σεπτέμβριο του 1916 σύσσωμο το Δ΄ Σώμα Στρατού μεταφέρθηκε σε μια ιδιότυπη αιχμαλωσία στο γερμανικό στρατόπεδο συγκέντρωσης Γκέρλιτς-Μόις της Σαξονίας. Εκεί η γλώσσα και η μουσική των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου έγιναν αντικείμενο έρευνας του πανεπιστημίου Humboldt του Βερολίνου.

Την περίοδο 1915-1918 η Πρωσική Φωνογραφική Επιτροπή επισκέπτεται τα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης και ηχογραφεί ξένες γλώσσες, διαλέκτους και μουσικές με σκοπό να ιδρύσει ένα Φωνητικό Μουσείο των Λαών (Stimmenmuseum der Völker).
Διευθυντές του προγράμματος ήταν ο Georg Schünemann και ο Karl Stumpf. Συνολικά έγιναν 1.022 ηχογραφήσεις σε κυλίνδρους. Παράλληλα, ηχογραφεί και ο Wilhelm Doegen της εταιρίας  Lindström σε 1.650 δίσκους γραμμοφώνου, την νέα τεχνολογία της εποχής, 250 γλώσσες και διαλέκτους. Υπεύθυνος των ηχογραφήσεων στο στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου Lager Moys της πόλης Γκέρλιτς (Görlitz) της Σαξονίας ήταν ο βυζαντινολόγος Αύγουστος Χάιζενμπεργκ.
Στο πρώτο ήμισυ του Ιουλίου 1917, συγκεκριμένα από την 12η έως και την 17η Ιουλίου, ηχογραφεί με Έλληνες στρατιώτες, υπαξιωματικούς και αξιωματικούς του Δ΄ Σώματος Στρατού στο παράπηγμα Baracke 1 του «Ελληνικού στρατοπέδου του Γκέρλιτς» 70 κυλίνδρους με κωδικούς 653 έως και 722 και 72 δίσκους γραμμοφώνου των 78 στροφών με κωδικούς PK 933 έως και PK 1004.

Ας ξετυλίξουμε όμως το νήμα από την αρχή ώστε να εξηγηθεί και η τότε παρουσία του ελληνικού Δ΄ Σώματος Στρατού στη Γερμανία.
Η Ελλάδα, η οποία μέσω των Βαλκανικών Πολέμων του 1912-1913 είχε αυξήσει κατά πολύ τα εδάφη της, έχει βρεθεί σε δύσκολη θέση λόγω των εσωτερικών πολιτικών αντιθέσεων, κάτι που αντανακλάται και στους εξωτερικούς προσανατολισμούς της χώρας.
Οι Φιλελεύθεροι με πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο κατέχουν την πλειοψηφία στη βουλή και θεωρούν συμφέρον της χώρας την είσοδο στον πόλεμο στο πλευρό των Αγγλογάλλων. Στην αντίπερα όχθη, οι ολιγαρχικές δυνάμεις υποστηρίζουν την φιλογερμανική θέση του Βασιλιά Κωνσταντίνου υπέρ της ουδετερότητας της χώρας. Αυτή η διαφωνία περνάει και στις τάξεις του Ελληνικού Στρατού.
Η ήττα της Σερβίας, η προώθηση της Βουλγαρίας, η εγκατάσταση των Συμμαχικών Δυνάμεων στη Θεσσαλονίκη καθώς και οι βλέψεις της Βουλγαρίας για τη Μακεδονία και τη Θράκη, καθιστούν την ουδετερότητα της Ελλάδας αδύνατη. Η ενδυνάμωση της Βουλγαρίας δεν συμβαδίζει με τα ελληνικά συμφέροντα και το φθινόπωρο του 1915 ψηφίζεται στη βουλή από τους Φιλελεύθερους η είσοδος της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των Σέρβων.
Οι Βασιλικοί αντιδρούν, υποστηρίζουν την θέση του Κωνσταντίνου να αγνοήσει το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας και να πιέσει τον Βενιζέλο σε παραίτηση. Ο Κωνσταντίνος επιμένει στην ουδετερότητα, παρότι οι Συμμαχικές Δυνάμεις κατέχουν ελληνικές περιοχές, και συνεχίζει να επιμένει όταν τον Μάιο του 1916 οι Βούλγαροι πατάνε ελληνικό έδαφος. Το γεγονός της μη αντίδρασης του Ελληνικού Στρατού στην εισβολή των Βουλγάρων, μετά από εντολή του Κωνσταντίνου, κατέστησε αδύνατη την περαιτέρω υπακοή αρκετών αξιωματικών στον βασιλιά. Διαγράφεται ο κίνδυνος αιχμαλωσίας από τις βουλγαρικές δυνάμεις. Πολλοί αξιωματικοί του Δ΄ Σώματος Στρατού παραμένουν πιστοί στον βασιλιά και δηλώνουν σύμφωνοι να μεταφερθούν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης αιχμαλώτων στη Γερμανία κάτω από ένα ιδιότυπο καθεστώς «αιχμαλωσίας-φιλοξενίας». Έτσι, ξεκινούν οι διαδικασίες μεταφοράς του Σώματος με τρένα το 2ο δεκαπενθήμερο Σεπτεμβρίου 1916.

Η επιλογή της πόλης Γκέρλιτς ως τόπο εγκατάστασης των 6.100 Ελλήνων στρατιωτών, 430 αξιωματικών, 93 γυναικών και 5 παιδιών, αποφασίστηκε μάλλον για πρακτικούς λόγους και σε σχέση με τις συνθήκες διαθεσιμότητας. Το στρατόπεδο του Γκέρλιτς είχε κατασκευαστεί για 12.000 αιχμαλώτους πολέμου και κατά καιρούς είχε «φιλοξενήσει» και 15.000 άτομα. Πριν από τους Έλληνες βρίσκονταν Ρώσοι αιχμάλωτοι στο στρατόπεδο. Οι Γερμανοί οργάνωσαν πολύ γρήγορα τον εκσυγχρονισμό του και βελτίωσαν κατά πολύ τις συνθήκες διαβίωσης, γιατί δεν ήθελαν οι Έλληνες να ζήσουν υπό παρόμοιες συνθήκες. Αξιωματικοί και υπαξιωματικοί, οι γυναίκες και τα παιδιά τους, θα έμεναν σε κανονικές κατοικίες, που τους παραχωρήθηκαν στην πόλη.
Η ιστορία των Ελλήνων αιχμαλώτων με μάγεψε από την πρώτη στιγμή για πολλούς λόγους. Κυρίως για την τεράστια μουσικολογική και λαογραφική αξία των ηχογραφήσεων που έγιναν στο Γκέρλιτς, αλλά και για το σχεδόν άγνωστο μέχρι σήμερα ιστορικό αυτό γεγονός.
Ακολουθώντας μια πληροφορία σε μουσικό διαδικτυακό φόρουμ (rembetiko.gr, εδώ), έρχομαι τέλη του 2003 σε επαφή με το Εθνολογικό Μουσείο του Βερολίνου και την κυρία Dr. Susanne Ziegler, η οποία με ενημερώνει για την ύπαρξη των δυο διαφορετικών μέσων ηχογράφησης, κυλίνδρους και δίσκους. Οι κύλινδροι με ηχογραφήματα αποκλειστικά μουσικού ενδιαφέροντος φυλάσσονται στο Εθνολογικό Μουσείο ενώ οι δίσκοι με ηχογραφήσεις κυρίως λόγου στο αρχείο Lautarchiv του Πανεπιστημίου Humboldt του Βερολίνου.
Επειδή οι ηχογραφήσεις σε κυλίνδρους δεν έχουν ψηφιοποιηθεί, με παραπέμπει στο Lautarchiv, όπου έχει ξεκινήσει η διαδικασία ψηφιοποίησης.

Αιτούμαι έναν κατάλογο ηχογραφήσεων και παραλαμβάνω 19 ηχητικά αντίγραφα τραγουδιών και λόγου από τους συνολικά 72 δίσκους φωνογράφου.
Να σημειώσω εδώ ότι οι επίσημοι και καθ΄ ύλην αρμόδιοι ελληνικοί φορείς είχαν ενημερωθεί για την ύπαρξη των ηχογραφήσεων, προσωπικά μάλιστα από την Dr. Ziegler ήδη το 1997 κατά την διάρκεια ενός συνεδρίου στο Δίον, αλλά παραδόξως, δεν προχώρησαν σε κάποια ενέργεια.
Μοναδικό αποτέλεσμα αυτής της ενημέρωσης ήταν ένα άρθρο του Μάρκου Δραγούμη στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία (22/11/1998) με τίτλο «Η πρώτη ηχογράφηση μπουζουκιού». Στην ίδια εφημερίδα ακολούθησε άρθρο του Ηλία Βολιότη-Καπετανάκη (08/02/1999) αφιερωμένο σ΄ έναν από τους τραγουδιστές των ηχογραφήσεων, τον Απόστολο Παπαδιαμάντη, ανιψιό του συγγραφέα Αλέξανδρου, με τον όχι και τόσο επιστημονικό αλλά ελκυστικό τίτλο «Ένας Παπαδιαμάντης ρεμπέτης, ο πρώτος τραγουδιστής ρεμπέτης».
Παραλαμβάνοντας κι ακούγοντας λοιπόν τις φωνές αυτές από το παρελθόν, γεμίζει το κεφάλι μου με χίλιες εικόνες και συναισθήματα. Συνειδητοποιώ ότι δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με την «παλαιότερη ηχογράφηση μπουζουκιού» και τον «ρεμπέτη Παπαδιαμάντη» αλλά με έναν μουσικό και γλωσσικό θησαυρό!
Καταγράφοντας τους στίχους και μελετώντας τα ηχογραφήματα και ενώ γεννιούνται δεκάδες ερωτήματα, παίρνω ταυτόχρονα και σημαντικές απαντήσεις σε προσωπικές, ιστορικές, λαογραφικές και μουσικολογικές μου απορίες.
Τα ηχογραφήματα αυτά μοιάζουν με μηνύματα σε μπουκάλια που άφησαν ναυαγοί, γεμάτα με συναισθήματα και πληροφορίες, να ταξιδεύουν στον χώρο και τον χρόνο. Μηνύματα όπως τα συναισθήματα της στέρησης (του τόπου, των συνηθειών, του ανθρώπου που σε νιώθει, της ειρήνης, της αλήθειας, της δικαιοσύνης …) ή τα προφητικά όνειρα που επαληθεύονται σε ποσοστό παράδοξο και εξωπραγματικό.
Το σημαντικότερο όμως μήνυμα, που τα ηχογραφήματα αυτά ταξίδεψαν, έφεραν ως εμάς και θα πάνε σίγουρα παρακάτω, είναι η ελπίδα που μένει ζωντανή και οδηγεί τους ανθρώπους ακόμα κι όταν περνούν από τα πιο σκοτεινά μονοπάτια του πολέμου, του θανάτου, της μοναξιάς, της αδικίας.
Την ιστορία του Γκέρλιτς δεν την βλέπω ως ιστορία καλών ή κακών κρατών, εθνών, πολιτικών παρατάξεων κλπ., αλλά ως ένα σύνολο χιλιάδων ανθρώπινων ιστοριών. Με αυτόν τον προσανατολισμό συνεχίζω την έρευνα έως και σήμερα, δολιχοδρομώντας στο κατόπι τους.

Η πρώτη δημοσίευσή μου έγινε άμεσα (2004) στην ιστοσελίδα μου με τον τίτλο «Μια ματιά στο παρελθόν, μια συμβουλή για το μέλλον» (εδώ).
Ξεκινώντας δε με την αναζήτηση των οικογενειών και απογόνων των αιχμαλώτων, αρχικά των στρατιωτών που ηχογραφήθηκαν, γεννιέται η ιδέα της καταγραφής αυτής της έρευνας, μέσα από ένα ντοκιμαντέρ, το οποίο δρομολογώ και οργανώνω (το καθεστώς του ντοκιματέρ εδώ, στα DE). Η ταινία «Το Θαύμα του Γκέρλιτς» (διεθνής έκδοση) ή «Görlitz, die Griechen und die geheime Kommission» (γερμανική έκδοση), που βασίστηκε στην ιδέα και στις έρευνές μου και στην οποία είμαι συμπαραγωγός, προβάλλεται στις 2 Οκτωβρίου 2006 στο κατάμεστο ινστιτούτο Γκαίτε Αθήνας. Εκεί συναντώ και άλλους απογόνους στρατιωτών του Γκέρλιτς και συλλέγω έτσι τα επόμενα χρόνια και άλλες σημαντικές μαρτυρίες και ντοκουμέντα. Ένα από τα σημαντικότερα με τεράστια ιστορική αξία είναι το «Ημερολόγιο Μαργαριτούλη», το οποίο εμπλουτισμένο από την έρευνά μου με φωτογραφίες, πληροφορίες, ανάλογες και παράλληλες μαρτυρίες και ντοκουμέντα, δημοσιεύω το 2007 (εδώ).
Η προσπάθειά μου να συγκεντρώσω το σύνολο των ηχογραφήσεων αντιμετωπίζει ωστόσο μεγάλες δυσκολίες. Τα αρχεία είναι κλειστά ή υπολειτουργούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Η απουσία ακαδημαϊκών τίτλων από το βιογραφικό μου κάνουν την προσπάθειά μου ακόμη πιο δύσκολη. Επιμένω όμως, επενδύω σε χρόνο και χρήμα και συνεχίζω την έρευνα, κάνοντας πολλά ταξίδια σε Ελλάδα και Γερμανία.
Τον Ιούνιο του 2007 επισκέπτομαι το αρχείο Lautarchiv του Πανεπιστημίου Humboldt στο Βερολίνο και τον κύριο Jürgen-K. Mahrenholz, με τον οποίο βρίσκομαι σε τηλεφωνική και ηλεκτρονική επαφή από το 2003, προσπαθώντας να μου δοθούν αντίγραφα του συνόλου των διασωθέντων ηχογραφήσεων σε δίσκους καθώς και των συνοδευτικών τους ντοκουμέντων.
Αιτούμαι επιτόπου το υλικό, την παράδοση του οποίου ο κος Mahrenholz αναβάλλει συνεχώς μέχρι που αποχωρεί από το Lautarchiv. Το αρχείο παραμένει πια βουβό.
Φτάνουμε έτσι στο 2014, όταν μια καινούρια συνεργάτις του αρχείου, η κα Sarah Grossert, χρειάζεται την υπογραφή μου για την προβολή του ντοκιμαντέρ σε εκδήλωση του πανεπιστημίου. Αρπάζω την ευκαιρία και της υπενθυμίζω την αίτησή μου, η οποία εκκρεμεί κι έχει παραμείνει ξεχασμένη σε κάποιο συρτάρι.
Καταφέρνω έτσι να πάρω τα ψηφιοποιημένα αντίγραφα  όλων των δίσκων που έχουν διασωθεί, καθώς και τα συνοδευτικά πρωτόκολλά τους.

Η ευνοϊκή για μένα και την προσπάθειά μου συγκυρία συνεχίζεται όταν και το Εθνολογικό Μουσείο του Βερολίνου μου ζητά να παραχωρήσω κάποιες φωτογραφίες από το αρχείο μου, ώστε να παρουσιαστούν στην έκθεση «Phonographierte Klänge – Photographierte Momente, Ton- und Bilddokumente aus Kriegsgefangenenlagern im Ersten Weltkrieg» (Φωνογραφημένοι ήχοι – Φωτογραφημένες στιγμές, ντοκουμέντα ήχου και εικόνας από στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο). Παραχωρώ το υλικό και τους ενημερώνω ότι με το μουσικό μου σχήμα Παράδοξον παρουσιάζουμε ορισμένα τραγούδια των ιστορικών ηχογραφήσεων και τις μουσικολογικές-ιστορικές πληροφορίες που τα συνοδεύουν. Ενθουσιάζονται και την 1 Νοεμβρίου 2014 λαμβάνει χώρα στο Εθνολογικό Μουσείο μια παράσταση σε μορφή Lecture Demostration. Το αποτέλεσμα της παρουσίασης, αφήνει πολύ ικανοποιημένους κοινό και οργανωτές. Η παρουσίαση βιντεοσκοπείται και αρχειοθετείται.
Έχοντας ήδη αιτηθεί τις ηχογραφήσεις των κυλίνδρων, οι οποίες πρόσφατα έχουν ψηφιοποιηθεί στο σύνολό τους, τις παραλαμβάνω μαζί με τα συνοδευτικά τους ντοκουμέντα, άμεσα. Η ευτυχία μου δεν περιγράφεται!
Οι ηχογραφήσεις ελληνικού ενδιαφέροντος στους κυλίνδρους χρειάζονται καταγραφή, κατηγοριοποίηση και βασική μουσικολογική ανάλυση. Μου αναθέτουν αυτήν την εργασία, την οποία και διεκπεραιώνω υπό πίεση χρόνου (τέλη Νοεμβρίου 2014 έως 10 Ιανουαρίου 2015, έτσι ώστε να μην υπερβεί τα όρια του δρώμενου) αλλά και με μεγάλη χαρά! Αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι η εργασία «Griechische Tonaufnahmen auf Zylinderwalzen 1917» (Ελληνικές ηχογραφήσεις σε κυλίνδρους 1917). (1)
Επίσης  οι υπεύθυνοι του Μουσείου μού ζητούν, και τους παραχωρώ, το βίντεο από την παράσταση του συγκροτήματός μου (επί σκηνής μαζί με τον σκηνοθέτη Κώστα Φέρρη) στο Θέατρο της πόλης Ομπερχάουζεν (13 Απριλίου 2013) με το τραγούδι μου «Wenig Sonne» (Λιγοστός ήλιος) ή αλλιώς «Τα δίστιχα του Γερμανού». Είχε προκαλέσει το λαογραφικό ενδιαφέρον τους η ιδιαιτερότητα του τραγουδιού: ο συνδυασμός της αδέσποτης μελωδίας της ελληνικής αστικής μουσικής παράδοσης του γνωστού ρεμπέτικου «Τα δίστιχα του μάγκα» με γερμανικό στίχο (εδώ).
Οι ηχογραφήσεις του Γκέρλιτς θεωρούνται μέχρι στιγμής, οι παλαιότερες και οι πλουσιότερες της ελληνικής, παραδοσιακής μουσικής, λόγου (λαϊκές ιστορίες, παραμύθια, απαγγελίες) και βυζαντινών ψαλμών.
Το αυστριακό αρχείο Phonogrammarchiv der Österreichischen Akademie der Wissenschaften έχει δημοσιεύσει βέβαια ένα άρθρο, το οποίο αναφέρεται σε τρεις ηχογραφήσεις που έγιναν το 1901 στη Λέσβο από τον Paul Kretschmer. Αλλά αυτές αφορούν συνθέσεις με λόγιο στίχο κι όχι παραδοσιακά τραγούδια (εδώ στα DE).

Οι ηχογραφήσεις ελληνικού ενδιαφέροντος στο Γκέρλιτς το 1917 ανοίγουν διάπλατα ένα παράθυρο στο παρελθόν. Η δυνατότητα ηχογράφησης αφενός διασώζει και μας επιτρέπει μια πλούσια ματιά στην προφορική μουσική μας παράδοση, αφετέρου σηματοδοτεί και το τέλος της, αφού πολύ σύντομα το πέρασμα των τραγουδιών από στόμα σε στόμα θα αντικατασταθεί από την δισκογραφία. Μια δισκογραφία που θα επιβάλλει και νέους χρονικούς περιορισμούς στα τραγούδια, αρχικά λόγω περιορισμένου χρόνου του μέσου και αργότερα λόγω της οικονομικής αξίας του ραδιοφωνικού και τηλεοπτικού χρόνου.
Οι 70 κύλινδροι κεριού περιέχουν ηχογραφήσεις τραγουδιών και βυζαντινών ψαλμών και έχουν σωθεί στο σύνολό τους. Οι 72 δίσκοι γραμμοφώνου περιλαμβάνουν κυρίως ηχογραφήσεις λόγου, λίγα μόνο τραγούδια και βυζαντινούς ψαλμούς. Ορισμένοι από αυτούς έχουν απολεσθεί.
Πρέπει να σημειωθεί, ότι σε εργασίες και άρθρα με θέμα τις ηχογραφήσεις των Ελλήνων, ο αριθμός αυτός μέχρι και πρόσφατα αναφερόταν ως 69 για τους κυλίνδρους και 71 για τους δίσκους.

Μελετώντας το τετράδιο σημειώσεων του Αυγούστου Χάιζενμπεργκ, παρατήρησα στην τελευταία σελίδα ότι αφαιρεί από τον τελευταίο (722) τον πρώτο κωδικό των κυλίνδρων (653) και σημειώνει, λανθασμένα, τον αριθμό 69 αντί του σωστού 70. Με παρόμοιο λανθασμένο υπολογισμό, σημειώνει 71 για τους δίσκους, αντί του σωστού 72. Ένα λάθος που αναπαράχθηκε στους καταλόγους του Μουσείου και στις εργασίες που ακολούθησαν, οι οποίες με τη σειρά τους αποτέλεσαν πηγές πολλών άρθρων και αναφορών. Στις ηχογραφήσεις των κυλίνδρων παίρνουν μέρος 36 στρατιώτες ενώ σε αυτές των δίσκων 77.  Ορισμένοι έχουν συμμετοχή και στα δύο μέσα ηχογράφησης με διαφορετικά ή (σπανιότερα) ίδια ηχογραφήματα, σύμφωνα με τα συνοδευτικά έντυπα και τις σημειώσεις των αρχείων, που έχουν διασωθεί.

Οι εκτελέσεις των τραγουδιών γίνονται κυρίως a cappella. Έχουμε όμως και τραγούδια με την συνοδεία μπουζουκιού, φλογέρας και κρητικής λύρας σε αμανέδες, τραγούδια υπαίθρου και αστικής παράδοσης, κλέφτικα και μαντινάδες. Παρουσιάζονται επίσης και λίγες χορωδιακές εκτελέσεις σε τραγούδια της αστικής παράδοσης και σε κάποια δημοτικά τσακίσματα.
Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει για τα Μοιρολόγια από την Μάνη, τις βυζαντινές ψαλμωδίες, το άγνωστο Τικ Τρομαχτόν και τις υπέροχες ντοπιολαλιές των ηχογραφήσεων λόγου, στις οποίες κυριαρχεί το νησιώτικο στοιχείο με συμμετοχή στρατιωτών που κατάγονται από εκεί. (2)
Την ιστορία του Δ΄ Σώματος Στρατού αλλά και των ηχογραφήσεων περιγράφω με πολλές λεπτομέρειες, μέσα από μοναδικές μαρτυρίες και οπτικοακουστικό υλικό, που συνέλεξα και συλλέγω από το 2003, στην ιστοσελίδα μου, στο κανάλι μου στο YouTube αλλά και στην ομάδα μου στο facebook.
Παράλληλα με την μελέτη των ηχογραφήσεων και την έρευνα που απαιτούν, την αρθρογραφία, την ενημερωτική, οπτικοακουστική παρουσίαση, συνοδεία ζωντανής μουσικής σε πολλές εκδηλώσεις, όπως την παρουσίαση στο μουσείο Kunstmuseum Bochum σε συνεργασία με το τμήμα Μεσογειακών σπουδών του ομώνυμου πανεπιστημίου και στο Εθνολογικό Μουσείο του Βερολίνου, προχώρησα στην ανεξάρτητη παραγωγή τεσσάρων ψηφιακών δίσκων-CD (χαρακτ. επιστημονικές παραγωγές GEMA) με τίτλο «Μουσικός Χρονοχώρος» 1917–2021/2022/2023/2024 (εδώ και εδώ).
Τα δυο πρώτα χρηματοδοτήθηκαν με υποτροφίες του Υπουργείου Πολιτισμού και Επιστημών του κρατιδίου της Βόρειας Ρηνανίας Βεστφαλίας ενώ τα δυο επόμενα, αποκλειστικά με ίδια μέσα (στο YouTube εδώ, εδώ, εδώ και εδώ).
Το κάθε CD περιλαμβάνει 7 από τις ιστορικές ηχογραφήσεις και 7 επανεκτελέσεις τους με κορυφαίους μουσικούς και ερμηνευτές. (3)
Επειδή το κόστος παραγωγής είναι μεγάλο και η αναζήτηση χορηγών δεν έχει καρποφορήσει, η συνέχεια των παραγωγών αυτών επαφίεται στις δωρεές προς την Πρωτοβουλία Παράδοξον. Σημειωτέον ότι στον κάθε δωρητή, αποστέλλονται ταχυδρομικώς και τα 4 CD. Μοναδικός στόχος σε σχέση με αυτή μου την εργασία, είναι η χρηματοδότηση τουλάχιστον τριών άλλων CD, έτσι ώστε αυτός ο πολιτιστικός θησαυρός με ελληνογερμανικό υπόβαθρο να γίνει κοινό κτήμα.
Παράλληλα, ξεκίνησα από τα τέλη του 2004 δημοσιεύσεις στο κανάλι μου στο YouTube, βίντεο-αφιερώματα σε σημαντικούς συντελεστές των ηχογραφήσεων καθώς και την εκάστοτε ανθρώπινη ιστορία γύρω τους. (4)
Από το 2013 έχω σκιαγραφήσει με παρότρυνση του φίλου Κώστα Φέρρη, (μεταξύ άλλων σκηνοθέτη βραβευμένου με την Αργυρή Άρκτο του Φεστιβάλ Βερολίνου 1984) ένα σενάριο με επίκεντρο την ιστορία των ηχογραφήσεων του 1917. Ξεδιπλώνει το ιστορικό και αυτό το πρωτοφανές κοινωνικό, πολιτιστικό, ελληνογερμανικό σμίξιμο και αναμένει το ενδιαφέρον κινηματογραφικών ή θεατρικών παραγωγών. Μια ιστορία όπου το δράμα, το γέλιο, ο έρωτας κι ο θάνατος εναλλάσσονται, έχοντας ως πρωταγωνιστές τους στρατιώτες των ηχογραφήσεων και τις προσωπικές τους ιστορίες και ως σάουντρακ τα τραγούδια τους. Παράλληλα αναδεικνύει σημαντικά πρόσωπα της εποχής όπως τον Λέοντα Κουκούλα και τον Βασίλη Ρώτα, και γεγονότα όπως την ισπανική γρίπη, την Οκτωβριανή επανάσταση και το μοναδικό ελληνικό σοβιέτ, την ελληνόφωνη εφημερίδα Νέα του Görlitz και την πρώτη μετάφραση κειμένου του Παπαδιαμάντη στα γερμανικά.

---

(1) Griechische Tonaufnahmen auf Zylinderwalzen 1917
Sprachliche- und musikalische Bearbeitung der griechischen Tonaufnahmen und ihrer Textprotokolle, die von der Preußischen Phonographischen Kommission im Kriegsgefangenenlager Moys in Görlitz, im Sommer 1917 auf Zylinderwalzen aufgenommen wurden. Eine Zusammenarbeit mit dem Ethnologischen Museum zu Berlin, im Rahmen des Projektes „Phonographierte Klänge – Photographierte Momente, Ton- und Bilddokumente aus Kriegsgefangenenlagern im Ersten Weltkrieg“
Στα ελληνικά:
Ελληνικές ηχογραφήσεις σε κυλίνδρους 1917
Γλωσσική και μουσική επεξεργασία των ελληνικών ηχογραφήσεων και των κειμενικών πρωτοκόλλων τους, που καταγράφηκαν σε κυλίνδρους από την Πρωσική Φωνογραφική Επιτροπή στο στρατόπεδο αιχμαλώτων πολέμου Μόυς στο Γκέρλιτς το καλοκαίρι του 1917. Μια συνεργασία με το Εθνολογικό Μουσείο του Βερολίνου, στο πλαίσιο του προγράμματος «Φωνογραφημένοι ήχοι – Φωτογραφημένες στιγμές, ηχητικά και εικονιστικά ντοκουμέντα από στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο»

(2) Ηχογραφήσεις με ντόπιους από τα νησιά
Κρήτη, Μύκονο, Φολέγανδρο, Κίμωλο, Σάμο, Κέα, Σέριφο, Σύρο, Κύθνο, Πάρο, Αίγινα, Ίο, Ζάκυνθο, Μυτιλήνη, Εύβοια, Σκύρο, Αμοργό, Θήρα, Λευκάδα, Νάξο, Κεφαλονιά, Τήνο, Χίο, Κύπρο, Σαμοθράκη, Λήμνο, Αλόννησο και Θάσο

(3) Συμμετέχουν οι
Παναγιώτης Λάλεζας, Μαριάνθη Λιουδάκη, Γιάννης Νιάρχος, Θεολόγος Παπανικολάου, Ελπινίκη Ζερβού, Νικόλαος Κωνσταντέλιας, Παναγιώτα Αμπερίδου, Χρήστος Ιωαννίδης, Διονυσία Παπούλη, Κωνσταντίνα Χαντζή, Ανδρέας Νιάρχος, Νίκος Μήλας, Ελένη Παπαπροκοπίου, Χριστίνα Κούκη, Νικόλας Αγγελόπουλος, Βασίλειος Μαυρομουστακίδης, Φώτης Βεργόπουλος, Ιωάννης Γκραίκος, Χρίστος Δανάκης, Κωνσταντίνος Παπαϊωάννου, Πάνος Δημάκης, Κυριάκος Χρυσικός, Μιχάλης Πολυχρονάκης κι εμείς του Παράδοξον, Αντώνιος, Δανάη και Κωνσταντίνος Ανδρικόπουλος

(4) Βίντεο
Ηχογραφήσεις με τον Απόστολο Κοντούλη, Γκέρλιτς 1917 εδώ // Μανιάτικα Μοιρολόγια με τον Μιχαήλ Ντούβα, Γκέρλιτς 1917 εδώ // Ηχογραφήσεις με τον Μιχαήλ Πολυχρονάκη, Γκλερλιτς 1917 εδώ

Πηγές
Humboldt-Universität zu Berlin, Musikwissenschaftliches Seminar, αρχείο Lautarchiv // Ethonogisches Museum Berlin // αρχείο Κωνσταντίνου Ανδρικόπουλου, www.paradoxon-klangorchester.de // αρχείο Ratsarchiv Görlitz // περιοδικό Militärgeschichte. Zeitschrift für historische Bildung, έκδοση Μαρτίου 2011 // Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού του Γενικού Επιτελείου Στρατού // Ομιλία του Διοικητή του Δ΄Σ.Σ. αντιστράτηγου Χρήστου Χαλκίδη στις 22/06/2014 στο μνημείο των Ελλήνων στρατιωτικών του δημοτικού νεκροταφείου Γκέρλιτς // τα οικογενειακά αρχεία Παναγιώτη Καραμερτζάνη, Νικολάου Τσάπα και Νικολάου Μαργαριτούλη

Σύνδεσμοι
Georg Schünemann εδώ (στα DE) // Karl Stumpf εδώ (στα DE) // Wilhelm Doegen εδώ (στα DE) // Αύγουστος Χάιζενμπεργκ εδώ // το Δ΄ Σώμα Στρατού στο Γκέρλιτς εδώ // Βενιζελισμός εδώ // το Μακεδονικό μέτωπο στον Α΄Π.Π. εδώ // Κώστας Φέρρης εδώ // Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης εδώ // Λέων Κουκούλας εδώ // Βασίλης Ρώτας εδώ

---

Ο Κωνσταντίνος Ανδρικόπουλος γεννήθηκε το 1963 στην Πάτρα και σπούδασε διοίκηση επιχειρήσεων στην Αθήνα. Από το 1993 ζει στη Γερμανία. Ως λάτρης της μουσικής ίδρυσε το 1998 το σχήμα Paradoxon-Klangorchester. Από το 2000 παραδίδει μαθήματα και οργανώνει σεμινάρια κρουστών με έμφαση τους ρυθμούς της ελληνικής παραδοσιακής μουσικής σε κοινωνικά προγράμματα για νέους και ενήλικες, συνεργαζόμενος με πολλούς φορείς και ιδρύματα. Μετά από διάκριση σε διαγωνισμό του ιδρύματος Robert Bosch Stiftung και τριετή παρακολούθηση σεμιναρίων στη μουσική ακαδημία Landesmusikakademie NRW, επεκτείνει από το 2012 μέσω της Πρωτοβουλίας Παράδοξον τη δράση του σε ολόκληρη τη Βόρεια Ρηνανία Βεστφαλία. Παράλληλα ασχολείται έντονα με τη μουσική έρευνα και συνθέτει μουσικά έργα στα ελληνικά και στα γερμανικά.

Κείμενο: Κωνσταντίνος Ανδρικόπουλος. Σύνταξη: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: αρχείο Κωνσταντίνου Ανδρικόπουλου.

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: