Η μουσική μάς συνδέει – Άγγελοι του ρεμπέτικου ουρανού

Μια μουσική βραδιά όπως την περιγράφει ο Σίμον Στάινερ

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Όταν το 1960 οι πρώτοι Έλληνες μετανάστες έφτασαν ως εργάτες στη Στουτγάρδη και τα πέριξ, έφεραν μαζί τους και τη μουσική που άκουγαν. Σήμερα τα εγγόνια τους την παρουσιάζουν στη μουσική σκηνή. Ο Σίμον Στάινερ περιγράφει την εμφάνιση μιας ρεμπέτικης «μπιγκ μπαντ».

Το ιστορικό κτίσμα Alte Kelter βρίσκεται στην άκρη του Βίννεντεν, οδικώς μισή ώρα από τη Στουτγάρδη (εδώ στα DE). Ολόγυρα πολύ πράσινο, λιβάδια, αμπέλια και δάση. Μια ευχάριστη άπλα που θυμίζει την Ελλάδα. Την περιοχή αυτή την έχουν επιλέξει πολλοί Έλληνες ως τόπο διαμονής. Οι πρώτοι γκασταρμπάιτερ, δηλαδή «φιλοξενούμενοι εργάτες», ήρθαν εδώ πριν από εβδομήντα χρόνια. Οι απόγονοί τους μιλούν γερμανικά και ελληνικά, ζουν όλη τους τη ζωή εδώ και νοιώθουν οικεία.

Αυτό το κυριακάτικο βράδυ της 21 Ιανουαρίου το Alte Kelter δεν προσέφερε μεν ελληνικό κρασί. Η εκδήλωση ξεκίνησε με αφρώδη οίνο και μεζέδες. Στο φουαγιέ μεγάλη βαβούρα, ακούγονται ελληνικά και γερμανικά. Η αίθουσα ασφυκτικά γεμάτη, 150 ακροατές καταλαμβάνουν στο άψε σβήσε τις πολυάριθμες σειρές των καθισμάτων. Ο φωτισμός βυθίζει το υπερυψωμένο πάλκο σε βαθύ μπλε: ο ουρανός και η θάλασσα της Ελλάδας. Εκεί πάνω ένα χαρακτηριστικό τραπεζάκι ταβέρνας με κομπολόι, ναργιλέ κι ένα μπουκάλι ρετσίνα ως εμβληματικά στοιχεία του ρεμπέτικου σύμπαντος. Στο κέντρο κάθεται ο επαγγελματίας τραγουδιστής Κωνσταντίνος Σκλάβος, από καιρό φίρμα της ρεμπέτικης σκηνής.

Οι δεκατρείς λιτά αλλά κομψά ντυμένοι μουσικοί παίρνουν, μαζί με τη συντονίστρια, τις θέσεις τους. Στην αίθουσα επικρατεί απόλυτη ησυχία. Τώρα όλα κουμπώνουν μεταξύ τους: η συμπαθέστατη Δέσποινα Ζάχου παρουσιάζει τους συνθέτες και μουσικούς τού κάθε κομματιού και σκιαγραφεί το ιστορικό του πλαίσιο. Με τις γλαφυρές ιστορίες της ταξιδεύει την ορχήστρα και το κοινό στο ρεμπέτικο. Ένας προβολέας ρίχνει στην οθόνη πίνακες ζωγραφικής, γκράφιτι, φωτογραφίες και καρικατούρες, δίνοντας πρόσθετες πληροφορίες για το μουσικό είδος. Η επιλογή τους έγινε από τον μπουζουξή Αντώνη Γκαμπούρα. Είναι αρχιτέκτονας και ενδιαφέρεται έντονα για τις πηγές του είδους. Όλοι οι στίχοι των τραγουδιών βρίσκονταν στο διανεμημένο σπιράλ «βιβλιαράκι τραγουδιών» στα ελληνικά και στα γερμανικά.

Το σπιράλ με τα τραγούδια της βραδιάς
Οι Έλληνες κατέχουν τους στίχους, είναι γνωστοί στους πάντες. Αποτελούν κοινό αγαθό και επιπλέον άυλη παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Οι άλλοι τους διαβάζουν από το βιβλιαράκι. Χαίρονται για τα όσα καταλαβαίνουν στα ελληνικά και αποδέχονται τις τραχιές και ζόρικες εκφράσεις, λες και η υποκουλτούρα είναι κάτι το φυσιολογικό. Ίσως έχουν συνηθίσει το αντεργκράουντ – άλλωστε από εδώ, το Βίννεντεν, ξεκίνησε η σουαβική (schwäbisch) πανκ μουσική. Αρκετοί γνωρίζουν το τοπικό πανκ συγκρότημα Normahl.
Το ρεμπέτικο είναι συνήθως για την ταβέρνα ή κάποια απάγκεια βεράντα, σε μικρό κύκλο, με ούζο, τσίπουρο και μεζέδες, με τσιγάρο, χορό και γλέντι. Αλλά εδώ, στο Alte Kelter, έχουμε ένα πολιτιστικό γκαλά υψηλών προδιαγραφών. Μια τόσο μεγαλειώδης τρίωρη συναυλία επικεντρωμένη με μια ρεμπέτικη ορχήστρα, είναι κάτι το μοναδικό και ασυνήθιστο. Ποιος έχει ξαναζήσει κάτι ανάλογο;

Άγγελοι πλανώνται στην αίθουσα
Εννιά μπουζούκια τον αριθμό πλημμυρίζουν τη σκηνή· ρυθμική υποστήριξη τούς δίνουν ένα τύμπανο καχόν και το παλλόμενο μπάσο, ενώ τα συνοδεύει αρμονικά η κιθαρίστα Ζήνα Πιπερίδου. Όταν οι μελωδικές γραμμές των μπουζουκιών αιωρούνται στον χώρο, δημιουργείται η αίσθηση μουσικής αγγέλων, μια μουσική ουράνια, θεόσταλτη. Ο διευθυντής της μουσικής σχολής Χρήστος Σουραντανόπουλος εξηγεί: «Στο Ταξίδι στο Ρεμπέτικο οι μουσικοί επί σκηνής τιμούν τους εκλιπόντες οργανοπαίκτες. Ταξίδι στο Ρεμπέτικο είναι η επωνυμία της σειράς μουσικών εκδηλώσεων τής σχολής. Η λαμπρότητα της μουσικής παρουσίασης αντικατοπτρίζει την τελειότητά των συνθέσεων. Οι επί σκηνής Άγγελοι παίζουν, με λίγες εξαιρέσεις, τα ρεμπέτικα αναλλοίωτα, ακολουθούν επακριβώς το πρωτότυπο. Έτσι το απαιτεί η ρεμπέτικη παράδοση στην Ελλάδα. Πρόσφατα εμφανίστηκαν σε όλο τον κόσμο παραλλαγές και μίξεις με διάφορα στυλ της ποπ μουσικής, αλλά όχι βέβαια στο Βίννεντεν! Και σίγουρα όχι με τους Αγγέλους, που στου Στου Θωμά τραγουδούν:
«Έλα απόψε στου Θωμά να σου παίξω μπαγλαμά,
να κατέβουν οι αγγέλοι να χορέψουν τσιφτετέλι».

Δύο διαλεχτά αγγελικά ταξίδια

  • Η Δέποινα Ζάχου διηγείται μια ιστορία που διαδραματίζεται στην Πεντέλη.
    «Το Μες της Πεντέλης τα βουνά ηχογραφήθηκε το 1940 και έχει θέμα τη φυματίωση, που εκείνη την εποχή μάστιζε όχι μόνο τον ελληνικό πληθυσμό, αλλά ολόκληρο τον κόσμο. Το τραγούδι αυτό έχει τη δική του ιστορία και είναι εμπνευσμένο από κάποιον στο σανατόριο της Πεντέλης που πράγματι έπασχε από φυματίωση και τελικά υπέκυψε σε αυτήν. Ο τραγουδιστής Στράτος Παγιουμτζής είχε έναν φίλο που έπασχε από αυτή τη μολυσματική νόσο.  Αυτός του παρουσίασε τους στίχους του και ζήτησε από τον Παγιουμτζή να τους μελοποιήσει. Ο Στράτος τού υποσχέθηκε να τους κάνει τραγούδι. Έτσι κι έγινε. Με τους συνθέτες Γιάννη Παπαϊωάννου και Νίκο Βασιλάκη έγραψε λοιπόν την επιτυχία Μες της Πεντέλης τα βουνά

Κατά τη διάρκεια της αφήγησης ένας βαθύς αναστεναγμός διατρέχει το ακροατήριο. Θλίψη, πόνος και θάνατος χαρακτηρίζουν το ρεμπέτικο. Το «βιβλιαράκι τραγουδιών» περιέχει πολλά κομμάτια με ερωτικές απογοητεύσεις, λαχτάρα, πόνο και τσακισμένες καρδιές. Οι καλλονές με τα αβυσσαλέα μάτια και τις λαμπερές βλεφαρίδες μαγεύουν τους άντρες – είναι ξανθές και μελαχρινές κοκέτες που γυροφέρνουν τους μάγκες. Πολλοί στίχοι μιλούν γι αυτούς τους τύπους, τους αλαζόνες και παράτολμους αλήτες, που στους καπνισμένους τεκέδες παραδίδονται στο χασίσι και στο οινόπνευμα.

Μάγκες/κουτσαβάκηδες: εικονογράφηση από το βιβλίο του Ηλία Πετρόπουλου Ρεμπετολογία, εδώ
Die Τα όρια μεταξύ μάγκα και κουτσαβάκη είναι στη σημερινή τους χρήση ρευστά. Σχετικά με την ετυμολογική τους προέλευση και το εννοιολογικό τους περιεχόμενο εδώ

 

 

  • Ο Μάγκας στο Βοτανικό ήταν αρχικά λαϊκός σκοπός από τη Μικρασία που έγινε μεγάλη επιτυχία ως ρεμπέτικο. Όταν η κομπανία αρχίζει να το παίζει, το ακροατήριο φορτίζεται συναισθηματικά:

Ένας μάγκας στο Βοτανικό
Ένας μάγκας1 στο Βοτανικό2
πι και φι ξηγιέται στο λεπτό
στα παιχνίδια και στα καμπαρέ
και στου Περδικάκη τον τεκέ.3

Τη φουμάρει, μαστουριάζει
με τη γκόμενά του στον τεκέ
κι η Αγγέλω του πατά
φωτιές στον αργιλέ.

Είναι μάγκας, είναι μερακλής,
στο Βοτανικό ο πιο νταής
τόνε τρέμουν όλες οι μαγκιές
μα δεν του καίγεται καρφί που λες.

Τη φουμάρει, μαστουριάζει
και μπαφιάζει πάντα βερεσέ
γιατί πήρε σύνταξη
από το Μεντρεσέ.4

Σημειώσεις
1 μάγκας: λαϊκός τύπος με ιδιαίτερη εμφάνιση, ομιλία και συμπεριφορά· παλικαράς, νταής.
2 Βοτανικός: ζώνη τέως εκτός σχεδίου πόλεως εκατέρωθεν της Ιεράς Οδού που χωρίζει τη δυτική Αθήνα από τον Πειραιά, με βιομηχανικές μονάδες και αποθήκες.
3 τεκές: μέρος όπου συναθροίζονταν οι δερβίσηδες. Στην Ελλάδα χαρακτηρίζει τα χασισοποτεία,  καλύβια, κατώγια ή μαγαζιά όπου οι θαμώνες κάπνιζαν χασίς και μερικές φορές έπαιζαν μουσική.
4 Μεντρεσέ(ς): ισλαμικό ιεροσπουδαστήριο, ιερατική σχολή. Εδώ με την έννοια της φυλακής, εδώ. Το συγκρότημα ερειπώθηκε στην απελευθέρωση. Επί Όθωνα χτίστηκε εκεί φυλακή που διατηρήθηκε ως τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου. Λόγω των αυθαίρετων φυλακίσεων και της κακομεταχείρισης ήταν φόβος και τρόμος νομοταγών και παρανόμων. Το 1914 κατεδαφίστηκε σχεδόν ολοσχερώς. Διατηρήθηκε μόνο η πύλη του Μεντρεσέ δίπλα στους Αέρηδες.αριστερά: Οι Αέρηδες (Ωρολόγιο του Κυρρήστου). Πίσω δεξιά στο βάθος η φυλακή-μεντρεσέ, αριστερά σε κύκλο μάγκας/κουτσαβάκης. Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Αθανασίου, γύρω στο 1880. Πηγή: https://mpouzoukimpouzouksides.blogspot.com/2016/12/koutsavaki.html

Οι γυναίκες της κομπανίας
Οι γυναίκες που συμμετέχουν στους «Αγγέλους» δεν θεωρούν τους στίχους αντρικό σωβινισμό.
Για την ορκωτή μεταφράστρια Δέσποινα Ζάχου είναι χαρακτηριστικά ρεμπέτικοι, έχουν θέματα «συναισθηματικά και αυθεντικά, ακόμα και ιστορικά σημαντικά».
Η Βασιλική Παπαθανασίου είναι λογίστρια και παίζει μπουζούκι από τα δεκαέξι της. Γι αυτήν οι στίχοι του ρεμπέτικου «εκπέμπουν μια βαθιά αίσθηση ελευθερίας. Αποτελούν αυθεντικές ανθρώπινες στιγμές, όπως πράγματι διαδραματίστηκαν.» Έχει δίκιο και αναφέρει τον Ανέστη Δελιά: «Στα 100 και πλέον χρόνια ιστορίας τού ρεμπέτικου, από χρήση ναρκωτικών ένας και μοναδικός ρεμπέτης έχασε τη ζωή του. Το ρεμπέτικο περιγράφει τη δύσκολη ζωή στη φτωχή Ελλάδα και τα πολλά κοινωνικά και εθνικά προβλήματα της εποχής: φυγή και εκτοπισμό, παγκόσμια οικονομική κρίση και φτωχές σοδειές, πολέμους, ξένη κατοχή και δικτατορίες – πώς αλλιώς θα μπορούσαν οι άνθρωποι αυτοί να αντέξουν αυτή την απελπισία;»
Αυτό το επιβεβαιώνει και η Ζήνα Πιπερίδου, η οποία φέτος τελειώνει το λύκειο και εργάζεται παράλληλα ως έκτακτη ταμίας: «Το ρεμπέτικο γεννήθηκε μέσα από τις δύσκολες συνθήκες της ζωής, μιλά για πόνο, φτώχεια, ανομία και πορνεία. Αλλά όχι μόνο για τέτοια θέματα. Πολλά τραγούδια αναφέρονται στη στοργή, τη συζυγική ζωή και τη μητρική αγάπη.»

 

«Ινδική κάνναβις και ρεμπέτικο τραγούδι», εξώφυλλο δίσκου με σχέδιο του περίφημου Μποστ (κατά κόσμον: Χρύσανθος Βοσταντζόγλου, 1918-1995)

 

 

 

 

 

 

Ο διευθυντής της μουσικής σχολής Χρήστος Σουραντανόπουλος
Ποιος είναι ο άνθρωπος που μάζεψε αυτούς τους μουσικούς;
Γεννήθηκε στο Βερολίνο και μετοίκησε στη Θεσσαλονίκη σε ηλικία δεκαέξι ετών, όπου σπούδασε μουσική. Εργάστηκε ως καθηγητής μουσικής μέχρι τα σαράντα του, συνοδεύοντας στο μπουζούκι γνωστούς τραγουδιστές. Το 2010 επέστρεψε στη Γερμανία και ίδρυσε το 2014 τη σχολή μουσικής  X.S. Musikschule Stuttgart.
Μου λέει: «Θα ήθελα πολύ να συνεχίσω έτσι με τους Αγγέλους, ελπίζοντας και πολλοί άλλοι να υποστηρίξουν την αγάπη μας για τη μουσική. Θέλω όταν φύγω να αφήσω κάτι πίσω μου, τη μουσική μου και τη μουσική των Αγγέλων. Θα ήμουν ευτυχής αν ο κόσμος μάς θυμόταν και πολύ αργότερα.»

Οι καρδιές των τριών γυναικών του συνόλου χτυπούν σε δύο ρυθμούς: τον ελληνικό και τον γερμανικό.
Λέει η Δέσποινα:
«Ειλικρινά, δεν μπορώ να πω ποια από τις δύο χώρες μου αρέσει περισσότερο. Η Ελλάδα είναι η χώρα απ΄ όπου κατάγομαι· την αγαπώ και βιώνω την ελληνική νοοτροπία, στο σπίτι μιλάω κυρίως ελληνικά και επαγγελματικά έχω να κάνω πολύ με τους εδώ Έλληνες. Ωστόσο, η Γερμανία είναι η χώρα όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα και που μου έδωσε δυνατότητες εκπαίδευσης και σταδιοδρομίας, για τις οποίες πολύ την ευγνωμονώ. Γι’ αυτό και αγαπώ και τις δύο χώρες, αν και πολύ θα ήθελα να είχα τον ήλιο, τη θάλασσα και τα φρέσκα τρόφιμα της Ελλάδας και εδώ, στη Γερμανία.»
Η Βασιλική:
«Γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Γερμανία, αλλά έζησα για μερικά χρόνια και στην Ελλάδα. Μου αρέσουν και οι δύο χώρες. Η Ελλάδα μου ζεσταίνει την καρδιά και η Γερμανία μου δίνει ασφάλεια.»
Η Ζήνα:
«Γεννήθηκα στην Ελλάδα και ήρθα στη Γερμανία όταν ήμουν δώδεκα. Δεν μπορώ να πω ποια χώρα προτιμώ, όπως δεν μπορώ να πω και ποιον γονέα αγαπώ περισσότερο.»

Κείμενο: Simon Steiner. Σύνταξη, λεζάντες και σημειώσεις: Α.Τσίγκας. Φωτογραφίες: αρχείο Simon Steiner.
Ο Σίμον Στάινερ στο diablog.eu εδώ

Η επόμενη συναυλία
Το ρεμπέτικο ξεκίνησε ως αστική υποκουλτούρα. Ποιος ξέρει, ίσως οι Άγγελοι του Βίννεντεν να εμφανιστούν κάποια στιγμή και στην πόλη, σε κάποια αίθουσα συναυλιών της Στουτγάρδης. Μέχρι τότε γεφυρώνουν τον χρόνο παίζοντας στο Σβάικχαïμ στις 21/04/2024.
Αναμένονται εκπλήξεις – και οπωσδήποτε στο ρεπερτόριο και νέα τραγούδια.

 

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Σχολιάστε