Τα Olympia Werke και η μετανάστευση Ελλήνων εργατών στη βορειοδυτική Γερμανία

Μια πετυχημένη κοινωνική ένταξη· παρουσίαση του Peter Oehler

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Η πολιτισμική κοινωνιολόγος Maike Wöhler αφηγείται για πρώτη φορά την άγνωστη μέχρι σήμερα ιστορία των Ελλήνων εργατών που μετανάστευσαν στη βορειοδυτική Γερμανία τη δεκαετία του 1960.

Πρωτοήρθα σε επαφή με τη Maike Wöhler αρχές του 2019 μέσω του οργανισμού κοινωνικής πρόνοιας Diakonisches Werk für Frankfurt am Main. Εκεί είχε ζητήσει πληροφορίες για την πρώτη της μελέτη σχετικά με τη μετανάστευση Ελλήνων εργατών, και συγκεκριμένα για το εργοστάσιο Kalle-Albert της Hoechst AG στο Βισμπάντεν-Μπίμπεραχ. Εγώ είχα επικοινωνήσει με την Evangelische Regionalverband (Ευαγγελική Περιφερειακή Ένωση) για μια σειρά συνεντεύξεων σχετικά με τους Έλληνες της Φρανκφούρτης στο πλαίσιο του Stadtteil-Historiker-Programm (Πρόγράμμα Συνοικιακών Ιστορικών) του Ιδρύματος Polytechnische Gesellschaft Frankfurt (Πολυτεχνικός Σύνδεσμος Φρανκφούρτης). Από τότε βρισκόμαστε σε συνεχή επικοινωνία. Παρακολουθώ τις διάφορες μελέτες της Maike Wöhler και έχω επίσης παρευρεθεί σε αρκετές διαλέξεις και εκθέσεις της με θέμα τους Έλληνες στο Βισμπάντεν. Είχα παρουσιάσει το πρώτο της βιβλίο Man ist nur so lange fremd, bis man sich kennt: Griechische Arbeitsmigration in Wiesbaden im 20. Jahrhundert (Ξένος είσαι μέχρι να γνωριστείς: η μετανάστευση Ελλήνων εργατών στο Βισμπάντεν στον 20ο αιώνα) στην Επετηρίδα για τον ελληνικό πολιτισμό και τις ελληνογερμανικές σχέσεις Hellenika (εδώ).

αριστερά: τα Olympia Werke
©Heimatmuseum Schortens

Σχετικά με την τότε ακόμα εν εξελίξει ευρισκόμενη μελέτη της για τους Έλληνες γκασταρμπάιτερ, τους «φιλοξενούμενους εργάτες», στα εργοστάσια Olympia Werk στο Ροφχάουζεν κοντά στο Βιλχελμσχάφεν, είχε γράψει στο diablog.eu τον Απρίλιο 2021 ο Torsten Haselbauer (εδώ).

Το περασμένο καλοκαίρι εκδόθηκε η μελέτη αυτή ως βιβλίο στον εκδοτικό οίκο transcript. Θέμα του είναι οι Έλληνες που μετανάστευσαν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και μετά στην περιοχή Φρίσλαντ και στην πόλη Βιλχελμσχάφεν, δηλαδή στη βορειοδυτική Γερμανία, ως απασχολούμενοι στα εργοστάσια Olympia Werk στο Σόρτενς-Ροφχάουζεν. Με τη μελέτη αυτή η Wöhler ανοίγει νέους δρόμους. Αρχικά δυσκολεύτηκε πολύ να βρει έγγραφα της εποχής εκείνης, καθώς «αυτά, όπως και σημαντικά κοινωνικά, προσωπικά και στατιστικά δεδομένα» καταστράφηκαν σχεδόν ολοσχερώς, και ειδικά μετά το κλείσιμο των εργοστασίων Olympia Werke το 1992. Έτσι είναι ακόμα πιο εκπληκτικός ο όγκος των όσων κατάφερε τελικά να βρει! Με τον τρόπο αυτό τεκμηριώνει  την ιστορία της εταιρείας, παρουσιάζοντας παράλληλα και έντυπα αξιολόγησης εργασίας, μισθολόγια, συλλογικές και ατομικές συμβάσεις που ίσχυαν τότε, καθώς και τη γενική σύμβαση πρόσληψης, συμπεριλαμβανομένης της ελληνογερμανικής οικονομικής συμφωνίας που συνήψε η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας με την Ελλάδα το 1960, όπως και ένα πρότυπο σύμβασης εργασίας. Τα έγγραφα αυτά μπορεί να μην ενδιαφέρουν όλους τους αναγνώστες, αλλά από άποψη τεκμηρίωσης είναι ιδιαίτερα σημαντικά. Αποτελούν τον κεντρικό άξονα αυτού του βιβλίου, μαζί με τις πάνω από 50 συνεντεύξεις που πραγματοποίησε με πάνω από 60 Έλληνες και Γερμανούς μάρτυρες της εποχής εκείνης.

Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η μετανάστευση εργατικού δυναμικού στα γερμανικά εργοστάσια Olympia Werk στο Ροφχάουζεν […] μπορεί να θεωρηθεί ως θετικό παράδειγμα επιτυχούς ένταξης στο πλαίσιο της επαγγελματικής απασχόλησης.» Στο σημείο αυτό αναφέρεται εμφατικά η επαγγελματική απασχόληση. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι το γεγονός ότι στο πλαίσιο των συλλογικών συμβάσεων εργασίας οι αλλοδαποί εργαζόμενοι αντιμετωπίστηκαν ισότιμα με τους γερμανούς συναδέλφους του, κάτι για το οποίο οι συνδικαλιστικές οργανώσεις είχαν αγωνιστεί από νωρίς. Στις συνεντεύξεις τα Olympia Werke χαρακτηρίζονται «καλός εργοδότης». Οι γερμανικές κρατικές ρυθμίσεις δεν προέβλεπαν μαθήματα γλώσσας ή κουρ ένταξης. Τα εργοστάσια Olympia Werke προσπάθησαν κι εδώ να καινοτομήσουν. Ο Παύλος Φωστηρόπουλος, που ήταν ο πρώτος Έλληνας διερμηνέας της επιχείρησης, δήλωσε: «Ήταν στο ενδιαφέρον των Olympia Werke να βοηθήσουν τους γκασταρμπάιτερ να ενταχθούν στο περιβάλλον τους. Και έτσι οργάνωσαν μαθήματα γερμανικών με τη βοήθεια του ψυχολόγου Δρ. Herbert Henschel, ανώτερου στελέχους της εταιρείας. Εγώ ήμουν βοηθός του. […] Τα κουρ ήταν άρτια οργανωμένα για τα απογεύματα μετά τη δουλειά. […] Αλλά δεν έγιναν ευρέως αποδεκτά. Όταν έμειναν τελικά μόνο τέσσερεις ενδιαφερόμενοι, τα σταματήσαμε.» Ο λόγος ήταν ότι δύσκολα συνδυαζόντουσαν με τις βάρδιες εργασίας. Και έτσι οι προσπάθειες της εταιρείας δεν έγιναν ουσιαστικά αντιληπτές: «Οι συνεντεύξεις με τους Έλληνες γκασταρμπάιτερ έδωσαν την εικόνα, ότι η διοίκηση της εταιρείας δεν προσέφερε στους αλλοδαπούς εργαζόμενους ούτε μαθήματα ένταξης ούτε μαθήματα γλώσσας.» Έτσι οι Έλληνες και Ελληνίδες έπρεπε λίγο-πολύ να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους. Οι γυναίκες έχοντας αναλάβει την ανατροφή των παιδιών και την ανάλογη κοινωνικοποίηση δεν είχαν να αντιμετωπίσουν τόσες δυσκολίες.

αριστερά: εργατική εστία με κουζίνα
©M.Wöhler, πηγή εδώ

Αλλά για τους άνδρες τα πράγματα ήταν διαφορετικά: «Οι Έλληνες είχαν, σύμφωνα με τις συζύγους τους, στη διάθεσή τους ένα συγκεκριμένο, περιορισμένο λεξιλόγιο – που οι ίδιοι θεωρούσαν επαρκές.» Αλλά παρ’ όλα αυτά μπορούμε να πούμε για τους Έλληνες που έμειναν για μεγάλο χρονικό διάστημα στη Γερμανία, ότι η ένταξή τους ήταν επιτυχής. Σε αυτό συνέβαλλε σίγουρα το γεγονός ότι ήταν πρόθυμοι και ανοιχτοί για νέες εμπειρίες. Η τήρηση των ελληνικών παραδόσεων («θρησκευτικές τελετουργίες και γιορτές, η εκμάθηση και διατήρηση της ελληνικής γλώσσας, […] η συνέχιση ελληνικών διατροφικών παραδόσεων») δεν απετέλεσε εμπόδιο.

Οι συνεντεύξεις αποκάλυψαν ορισμένες ιδιαιτερότητες, τις οποίες οι περισσότεροι Γερμανοί μάλλον αγνοούν. Για παράδειγμα, οι Έλληνες που ζουν στη Γερμανία εκτιμούν την εδώ ισχύουσα τάξη και ευρυθμία: «Ξέρω ότι οι Έλληνες εκτιμούν ιδιαίτερα την αξιοπιστία του γερμανικού διοικητικού συστήματος και την κοινωνική εξασφάλιση. Το ίδιο ισχύει για το εκπαιδευτικό σύστημα και την υγειονομική περίθαλψη.» Ενδιαφέρον είναι επίσης, ότι οι Έλληνες μετανάστες λογίζονται στη Γερμανία ως Έλληνες, ενώ στην Ελλάδα, στη χώρα καταγωγής τους, ως ξένοι. Η Ελληνορθόδοξη Εκκλησία απετέλεσε απάγκιο για τους Έλληνες της Γερμανίας. Είχε και έχει γι αυτούς ιδιαίτερη σημασία. Είναι λοιπόν φυσική συνέπεια ένα ολόκληρο κεφάλαιο να είναι αφιερωμένο στη συνέντευξη με τον αρχιερέα Αντώνιο Γκάλη, τον «Ιερέα του Βορρά» της ενορίας του Αγίου Γεωργίου στο Λίμπεκ. Είναι υπεύθυνος για τους πάνω από 4.000 Έλληνες των βόρειων ομόσπονδων κρατιδίων της Γερμανίας.

αριστερά: θέση εργασίας με πινακίδα υποδείξεων
©M.Wöhler, πηγή εδώ

Για μένα το πιο συγκινητικό κεφάλαιο ήταν εκείνο για τα λεγόμενα παιδιά της βαλίτσας (Kofferkinder), που πηγαινοέρχονταν μεταξύ των εργαζόμενων γονέων τους στη Γερμανία και του τόπου καταγωγής στην Ελλάδα. Λεπτά θέματα που ήταν δύσκολα προσβάσιμα. Η Wöhler γράφει: «Μόνο στη δεύτερη ή στην τρίτη επίσκεψη ή όταν έκλεινα τη συσκευή ηχογράφησης οι ερωτώμενοι της πρώτης και δεύτερης γενιάς των μεταναστών άρχιζαν να μιλούν για αποχαιρετισμούς, χωρισμούς και απώλειες.» Υπήρχε λοιπόν πολύς κρυμμένος πόνος, ενοχές και θλίψη. Και συχνά υπήρξαν στη διάρκεια των συνεντεύξεων και δάκρυα.

Αλλά παρά τις αρχικές δυσκολίες, η ένταξη των Ελλήνων στη βορειοδυτική Γερμανία ήταν πολύ επιτυχής. Δεν μιλάμε για αφομοίωση, διότι έχουν μάθει να κινούνται με σιγουριά σε διάφορους κόσμους, δηλαδή στις δύο κουλτούρες. Αυτό αποτελεί αβαντάζ έναντι πολλών Γερμανών και πλεονέκτημα για τη διαβίωση στη Γερμανία. Γιατί η αποδοχή των Ελλήνων –και γενικά των αλλοδαπών– και η ένταξή τους αποτελεί «μια ουσιαστική πρόκληση για τη (γερμανική) δημοκρατία μας.» Σε αυτό έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο ενώσεις και σύλλογοι που ίδρυσαν οι μετανάστες: «Εκ των υστέρων, οι ενώσεις [των διαφόρων εθνοτικών <ομάδων αλλοδαπών>] και το Συμβουλευτικό Συμβούλιο Αλλοδαπών (Ausländerbeirat) απετέλεσαν σημαντικά δημοκρατικά στοιχεία στην πορεία προς την κοινωνική ένταξη». Στο τέλος του βιβλίου η Wöhler αναφέρει τον ειδικευμένο στη μετανάστευση ερευνητή Aladin El-Mafaalani και ένα σημαντικό στοιχείο που κανείς μας δεν πρέπει να ξεχνά: «Ότι η <μετανάστευση των γκασταρμπάιτερ άλλαξε τη Γερμανία περισσότερο από οτιδήποτε άλλο γεγονός μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο>.»

Παρόλο που η έκδοση αυτού του βιβλίου αποτελεί τρόπο τινά έναν καταληκτικό απολογισμό, δεν έχει τελειώσει η θεώρηση της εργασιακής μετανάστευσης στα Olympia Werke. Η Maike Wöhler εκπονεί με την υποστήριξη ορισμένων ατόμων, από τα οποία πήρε συνέντευξη για τη μελέτη της, μια έκθεση για το θέμα αυτό, η οποία πρόκειται να παρουσιαστεί στο Βιλχελμσχάφεν.

Η συγγραφέας
Η Maike Wöhler είναι πολιτισμική κοινωνιολόγος και έχει πολυετή πρακτική εμπειρία στον κοινωνικό και διαπολιτισμικό τομέα των μεταναστών. Εργάζεται επίσης ως επιμελήτρια διαπολιτισμικών εκθεσιακών προγραμμάτων, τα οποία χρηματοδοτούνται, μεταξύ άλλων, από το ομοσπονδιακό πρόγραμμα «Demokratie leben» (Βιώνοντας τη Δημοκρατία). Η έρευνά της επικεντρώνεται στην (ελληνική) εργατική μετανάστευση από τη δεκαετία του 1960 και μετά στη Νότια Έσση και τη βόρεια Γερμανία.
::: Η Maike Wöhler εδώ (στα DE)· στο diablog.eu εδώ
Σχετικό ντοκιμαντέρ (στα DE): Griechische Gastarbeiter im Olympia-Werk in Wilhelmshaven, στα πλαίσια της εκπομπής buten un binnen στις 30 Μαρτίου 2023, 11´ 56″, εδώ

Το βιβλίο (στα γερμανικά)
Maike Wöhler, In Deutschland wartet das Paradies auf uns – Die Olympia Werke und die griechische Arbeitsmigration in Nordwestdeutschland
Εκδόσεις: transcript, Bielefeld 2023
ISBN: 978-3-8376-6788-2
Μαλακό εξώφυλλο, 252 σελίδες, 38 €

 

 

 

 

 

 

Ο σχολιαστής
Ο Peter Oehler, διδάκτωρ-μηχανικός και λέκτορας στο τεχνολογικό πανεπιστήμιο TH Mittelhessen, είναι επίσης λογοτέχνης· γράφει κριτικές και ταξιδιωτικά άρθρα τόσο για τον πολιτισμό και την ιστορία της Ελλάδας, όσο και για την περιφερειακή πολιτιστική και αστική ιστορία των Ελλήνων μεταναστών.

Κείμενο: Dr. Peter Oehler. Σύνταξη και μετάφραση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: αρχείο M. Wöhler, Heimatmuseum Schortens, transcript.

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Σχολιάστε