Η ακλόνητη Μαντώ Μαυρογένους

Μια πρώιμη φεμινίστρια στη δίνη της Επανάστασης

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Η μορφωμένη και πολύγλωσση Μαντώ Μαυρογένους δεν ήταν μόνο ατρόμητη στο πεδίο της μάχης, αλλά αντιτάχθηκε και έντονα στις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής της.

Το 2021 το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (εδώ) που εδρεύει στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, εξέδωσε σχολικά τετράδια με αυτό το εξώφυλλο:

Απεικονίζονται στιλιζαρισμένοι ήρωες της Επανάστασης του 1821. Ανάμεσα στα 12 άτομα είναι δύο γυναίκες, η Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα (κάτω σειρά, 2η από δεξιά) και η Μαντώ Μαυρογένους (κεντρική σειρά, 2η από αριστερά). Πρόκειται για τις πλέον αναγνωρίσιμες ηρωίδες του Απελευθερωτικού Αγώνα. Αλλά και αυτές συχνά υποτιμώνται και παραβλέπονται. Γυναίκες σαν κι αυτές της εποχής εκείνης ήταν περιθωριοποιημένες. Οι τολμηρές κι ατρόμητες, οι φλογερές κι ανορθόδοξες – ειδικά γυναίκες σαν την Μαντώ Μαυρογένους, θεωρούνταν αλαφροΐσκιωτες και κοινωνικά αποδιοπομπαίες.

Η οικογένεια Μαυρογένους
Η Μαγδαληνή-Αδαμαντία Μαυρογένους, αποκαλούμενη Μαντώ, γεννήθηκε το 1796 ή το 1797 στην Τεργέστη και ήταν το πέμπτο παιδί μιας εύπορης οικογένειας. Οι πληροφορίες για τη ζωή και το έργο της προέρχονται κυρίως από φιλέλληνες συγγραφείς όπως τον Γάλλο Μαξίμ Ρεμπώ (Jean-François-Maxime Raybaud) και τον Ιρλανδό Εδουάρδο Μπλακιέρ (Edward Blaquiere), οι οποίοι είχαν γοητευτεί από την ομορφιά και την προσωπικότητά της.
Ο πατέρας της Νικόλαος, γόνος της επώνυμης φαναριώτικης οικογένειας Μαυρογένη (σχετικά με το φανάρι και τους Φαναριώτες εδώ), είχε γεννηθεί στην Πάρο. Στο Βουκουρέστι ήταν σπαθάριος (υπασπιστής) του ηγεμόνα (βοεβόδα) της Μολδαβίας. Αργότερα μετακόμισε στην Τεργέστη της Ιταλίας, όπου ασχολήθηκε με το εμπόριο. Η μητέρα της Μαντούς, η Ζαχαράτη Χατζή Μπάτη, καταγόταν από τη Σπάρτη, αλλά γεννήθηκε στη Μύκονο. Κρατούσε τα εμπορικά βιβλία του συζύγου της. Στην Τεργέστη η Μαντώ έτυχε πλούσιας ιδιωτικής εκπαίδευσης στο πνεύμα του Διαφωτισμού (συμπεριλαμβανόμενης της διδασκαλίας της αρχαίας ιστορίας και φιλοσοφίας) και ήταν πολύγλωσση, μιλώντας ιταλικά, γαλλικά, αγγλικά, ελληνικά και τουρκικά.

Μετά το θάνατο του πατέρα της 1818 η οικογένεια μετοίκησε στην Τήνο. Εκεί η Μαντώ Μαυρογένους μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία που προσέβλεπε στην απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Οθωμανούς και την εγκαθίδρυση μιας σύγχρονης δημοκρατίας. (Φιλική Εταιρεία εδώ) Η μύηση γυναικών στη Φιλική Εταιρεία ήταν σπάνια. Η μύηση της Μαντούς είναι ενδεικτική για την επιρροή τής οικογένειάς της, αλλά και τη ζέση και την ισχυρή θέληση της ίδιας.

αριστερά: Οι δυο υπερηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης στο κάλυμμα του παιδικού βιβλίου «Δυο γυναίκες της Επανάστασης» του Φ. Μανδηλαρά. ISBN: 9789604846412. Η Μαντώ είναι αριστερά.

Μαντώ, η οπλαρχηγός
Η οικογένεια Μαυρογένους σύντομα μετοίκησε από την Τήνο στη Μύκονο.
Στα αγγλικά υπάρχει η ρήση Don´t jugde a book by its cover. Η Μαντώ Μαυρογένους επιβεβαιώνει απόλυτα του λόγου το αληθές. Αυτή η λυγερή κοπέλα δεν σου γεμίζει το μάτι ότι είχε το σωματικό και ψυχικό σθένος καθώς και την αντοχή που σύντομα έμελλε να επιδείξει. Μετά το ξέσπασμα της Επανάστασης επάνδρωσε και εξόπλισε με δικά της έξοδα πλοία, με τα οποία καταδίωξε τους πειρατές που επιτίθονταν στη Μύκονο και σε άλλα κυκλαδίτικα νησιά. Έστειλε ένα σώμα 50 ανδρών στην Πελοπόννησο, όπου συμμετείχε στην πολιορκία και στην άλωση της Τριπολιτσάς τον Σεπτέμβριο 1821. Χρηματοδότησε μια μοίρα έξι πλοίων και ένα σώμα πεζικού 800 ανδρών, με το οποίο συμμετείχε στην πολιορκία της Καρύστου της Εύβοιας τον Ιανουάριο 1822. Συνεισέφερε οικονομικά στην εκστρατεία της Χίου, αλλά δεν μπόρεσε να αποτρέψει την εκεί σφαγή στις 30 Μαρτίου 1822. Μετά την καταστροφή του νησιού ένας στόλος αλγερινών πλοίων με πλήρωμα 200 ανδρών προσπάθησε να αποβιβαστεί στη Μύκονο, αλλά αναγκάστηκε να αποχωρήσει μετά τη σθεναρή αντίσταση των ντόπιων που είχε οργανώσει η Μαυρογένους. Έστειλε 50 παλληκάρια ως ενίσχυση στη μάχη των Δερβενακίων τον Ιούλιο 1822. Στις 22 Οκτωβρίου 1822, οι Μυκονιάτες απέκρουσαν, υπό την ηγεσία της, και πάλι τους Οθωμανούς που είχαν αποβιβαστεί στο νησί. Εξόπλισε 150 άνδρες για μια εκστρατεία στην Πελοπόννησο και έστειλε άνδρες και οικονομική υποστήριξη στη Σάμο όταν το νησί απειλήθηκε από τους Οθωμανούς. Παράλληλα στήριζε οικονομικά τις οικογένειες των στρατιωτών της και προετοίμασε, με την υποστήριξη Φιλελλήνων, εκστρατεία στη βόρεια Ελλάδα.
Όταν ο οθωμανικός στόλος εμφανίστηκε στις Κυκλάδες, επέστρεψε στην Τήνο και πούλησε τα κοσμήματά της για να χρηματοδοτήσει τον εξοπλισμό και την επιμελητεία 200 μαχητών. Επίσης στήριξε οικονομικά 2.000 ανθρώπους που επέζησαν από την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου στις αρχές του 1823. Οι οπλίτες της έλαβαν μέρος σε διάφορες επιχειρήσεις, μεταξύ των οποίων στο Πήλιο (εναντίον του Σελίμ πασά της Αδριανούπολης, ο οποίος διοικούσε στρατό 12.000 Οθωμανών), στη Φθιώτιδα και στη Λιβαδειά.
Το απαράμιλλο θάρρος της εμψύχωνε τους πολεμιστές της. Λέγεται ότι πολλές φορές την έσωσαν από βέβαιο θάνατο στο πεδίο της μάχης. Μαζί με τη Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα ήταν η μόνη γυναίκα της Επανάστασης που συντηρούσε και διοικούσε δικό της εκστρατευτικό σώμα.

αριστερά: Πορτρέτο της Μαντούς Μαυρογένους, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Αντίγραφο λιθογραφίας του Δανού Adam Friedel, 1827. Πηγή εδώ, όπου και άλλες απεικονίσεις της Μ.Μ. 

Εκκλήσεις για την Ελλάδα
Παράλληλα, η γλωσσομαθής Μαυρογένους έγραφε ανοιχτές επιστολές κάνοντας εκκλήσεις για την οικονομική στήριξη των αγωνιζόμενων Ελλήνων. Οι επιστολές της δημοσιεύονταν από Φιλέλληνες σε δυτικοευρωπαϊκές εφημερίδες προκαλώντας μεγάλη συμπάθεια για τον ελληνικό αγώνα. Σε επιστολή της προς τις «Γυναίκες των Παρισίων», έγραφε, για παράδειγμα, μεταξύ άλλων: «Προσμένω τη μάχη όπως εσείς μια χοροεσπερίδα.» Το εμβληματικό πορτρέτο της από τον Δανό Adam Friedel τον Σεπτέμβριο του 1827 κυκλοφόρησε σε όλη την Ευρώπη και την έκανε διάσημη για την ομορφιά και τη γενναιότητά της.

Τα χρόνια στο Ναύπλιο
Όταν το 1823 ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος, η Μαυρογένους αποσύρθηκε στο Ναύπλιο, τη νέα πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, θέλοντας να έχει άμεση γνώση των πολιτικών γεγονότων. Εκεί γνώρισε τον νεαρό στρατάρχη Δημήτριο Υψηλάντη  (1793–1832, εδώ), με τον οποίο σύντομα αρραβωνιάστηκε. Είχε μακροχρόνια σχέση μαζί του και μάλιστα συνέζησαν περιοδικά χωρίς να έχουν παντρευτεί. Όχι μόνο για εκείνη την εποχή η σχέση αυτή ήταν, λόγω της επιφανούς κοινωνικής θέσης του ζευγαριού, αντισυμβατική και απροκάλυπτη. Ακόμα και η Ζαχαράτη, η μητέρα της Μαντούς, δυσανασχετούσε με αυτόν τον τρόπο ζωής και βέβαια όλο το Ναύπλιο σχολίαζε όλο κακία και χολή.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας (εδώ), ο σοφός πρώτος κυβερνήτης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αναγνωρίζοντας τη γενναιότητα και τις θυσίες της Μαντούς Μαυρογένους, της απένειμε το 1828 τον τιμητικό βαθμό της αντιστράτηγου και της χορήγησε μια μικρή σύνταξη. Παράλληλα τής ανέθεσε την εποπτεία του ορφανοτροφείου που ο ίδιος είχε ιδρύσει στο Ναύπλιο. Τον Οκτώβριο του 1831, ο Ιωάννης Καποδίστριας δολοφονήθηκε καθώς πήγαινε στη θεία λειτουργία.

αριστερά: «Madon. Daughter of Nicolas Mavrogyeny, the distinguished Heroine from Micony an Island in the Grecian Archipelago», 1830. Πηγή εδώ

Απαγωγή και εκδίωξη
Ο πανίσχυρος πολιτικός Ιωάννης Κωλέττης αντιτάχθηκε σθεναρά στον αρραβώνα της Μαυρογένους με τον Υψηλάντη καθώς διέβλεπε την ενοποίηση των δύο επιφανών οικογενειών ως απειλή για την κατάληψη του ελληνικού βασιλικού θρόνου. Έτσι, στους ταραγμένους καιρούς της ίδρυσης του νεοελληνικού κράτους, το σπίτι της Μαντούς Μαυρογένους στο Ναύπλιο πυρπολήθηκε με εντολή του Κωλέττη (ενός ραδιούργου πέρα για πέρα που δεν δίσταζε ούτε μπροστά σε πολιτικές δολοφονίες ηρώων του Απελευθερωτικού Αγώνα) και την έδιωξε από το Ναύπλιο. Απελάθηκε στη Μύκονο με το πρόσχημα ότι ο ίδιος ο Υψηλάντης, ο οποίος ήταν βαριά άρρωστος από πνευμονοπάθεια, είχε υποκινήσει την ενέργεια αυτή. Το 1831-32 ξέσπασε ο επόμενος εμφύλιος πόλεμος. Μέσα στη δίνη του παρεμποδίστηκε κάθε επαφή μεταξύ τους. Ο Υψηλάντης υπέκυψε στην ασθένειά του τον Αύγουστο του 1832. Την ίδια χρονιά, ο  Βαυαρός πρίγκιπας Όθων ανακηρύχθηκε βασιλιάς της Ελλάδας (εδώ) και κατέπλευσε στο Ναύπλιο τον Φεβρουάριο του 1833.

 

::: Για την δύσκολη σχέση μεταξύ Υψηλάντη και Μαυρογένους, βλ. εδώ (στα EN)

Δυστυχώς, αυτή η δραματική σχέση απασχόλησε τους σύγχρονούς της και τις ακόλουθες γενιές περισσότερο από τις θυσίες του Μαυρογένους για την απελευθέρωση της Ελλάδας.
Η Μαντώ Μαυρογένους στη δύσκολη αυτή φάση δεν υποστηρίχθηκε από κανέναν επώνυμο της εποχής. Τελικά μετοίκησε στην Πάρο. Εκεί πέθανε από τυφοειδή πυρετό τον Ιούλιο του 1840 σε ηλικία 44 ετών, απογοητευμένη και άπορη.

Διακρίσεις

Το κέρμα
Η Μαντώ Μαυρογένους απεικονιζόταν στην οπίσθια όψη του κέρματος των δύο δραχμών που κυκλοφόρησε από το 1988 μέχρι την εισαγωγή του ευρώ το 2001.

 

 

 

 

 

Η Νικολέτα Καρβαριώτου, 2022. Πηγή εδώ

Το graphic novel
Πρωτότυπο και εντυπωσιακό είναι το γραφιστικό έργο της Νικολέτας Καρβαριώτου, που τη χρονιά της έκδοσής του ήταν 27 ετών. Σχεδίασε τη ζωή του Μαντούς Μαυρογένους με κραγιόνια σε ναΐφ τεχνοτροπία. Ένα σχετικό άρθρο εδώ.
Το 44σέλιδο γραφικό μυθιστόρημα τυπώθηκε μόνο σε μια μικρή σειρά 120 αντιτύπων για συγγενείς και φίλους. Ωστόσο, μπορείτε να δείτε ολόκληρο το έργο ηλεκτρονικά (δωρεάν και χωρίς εγγραφή) εδώ.
Στη σελίδα 41 η Νικολέτα Καρβαριώτου σχεδίασε όλες οι προτομές του Μαυρογένους που έχουν στηθεί στην Ελλάδα. Στην ακόλουθη διπλή σελίδα 42-43 παρατίθενται λεπτομέρειες για τη ζωή της. Στο οπισθόφυλλο βρίσκεται μια σύντομη βιβλιογραφία σχετικά με την ηρωίδα.

Το γούρι
Στο τέλος κάθε έτους πωλούνται στην ελληνική αγορά διάφορα γούρια για την επόμενη χρονιά. Τέτοια «φυλαχτά» διαθέτουν και τα μουσεία. Αυτό το γούρι (βλ. αριστερά) του Μουσείου Μπενάκη για το 2021 (200 χρόνια από την έναρξη τής Επανάστασης) έγινε viral: δείχνει τη Μαντώ Μαυρογένους προσαρμοσμένη στη διάσημη αφίσα του 1943 από τις ΗΠΑ. Το We Can Do It! το είχε σχεδιάσει ο J. Howard Miller για να ενισχύσει το ηθικό των εργατριών στα εργοστάσια των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β’ ΠΠ. «Πατήσαμε στο πόστερ ως διεθνή γλώσσα για να ενισχύσουμε τη σημειολογία του φυλαχτού», δηλώνουν χαρακτηριστικά οι γυναίκες-δημιουργοί του αθηναϊκού στούντιο B612. «Η Μαντώ είναι το σύμβολο του φεμινισμού. Έπεσε θύμα της πατριαρχίας, δεν ήταν η Τουρκοκρατία που την σκότωσε». (Πηγή εδώ)
Το γούρι αυτό έμεινε επίκαιρο μέχρι και τον Μάρτιο του 2021. Τη μεγαλύτερη αναστάτωση προκάλεσε το κεντρικό σύνθημα στην κορδέλα ΥΓΕΙΑ ΚΑΥΛΑ ΕΠΑΝΑCΤΑCΗ (τα «σίγμα» της Επανάστασης γραμμένα ως βυζαντινά «c», δηλαδή ΕΠΑΝΑCΤΑCΗ. Στα κείμενα του Τύπου το ΚΑΥΛΑ γράφτηκε συχνά σε «σεμνυνόμενη» έκδοση με τελίτσες η «παπάκια»: Κ@@ΛΑ.
Μιλάμε για μια έκδοση συνολικά 40 τεμαχίων (που βέβαια είχαν εξαντληθεί εν ριπή οφθαλμού).

Κείμενο: Α. Τσίγκας. Απεικονίσεις: σύμφωνα με την εκάστοτε ένδειξη.

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη και στα: Deutsch (Γερμανικά)

Σχολιάστε