Βέροια: Λίθοι Μνήμης και όχι Λήθη

Μια πρόταση Μνήμης από τον Γιώργο Λιόλιο, νομικό και συγγραφέα

Από τις 27 προπολεμικές ελληνο-εβραϊκές κοινότητες επέζησαν μέχρι τις μέρες μας μόνο εννέα. Ο Γιώργος Λιόλιος διηγείται στο diablog.eu την ιστορία τής αφανισμένης από τους Ναζί κοινότητας στην ιδιαίτερή του πατρίδα, τη Βέροια. Ενισχύσει εδώ και χρόνια την κουλτούρα της μνήμης και ηγείται πρωτοβουλίας πολιτών για την τοποθέτηση Λίθων Μνήμης (Stolpersteine) σε διάφορα σημεία της πόλης όπου έζησαν και εργάστηκαν Εβραίοι Βεροιαίοι που εξοντώθηκαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου.

Η Βέροια είναι μία πανάρχαια πόλη, εξαιρετικά σημαντική στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους και μάλιστα για μια μακρά περίοδο πιο σημαντική και από την γειτονική της Θεσσαλονίκη ειδικά στους ρωμαϊκούς χρόνους. Αν και λιγότερο σημαντική στους βυζαντινούς χρόνους και στην μακρά οθωμανική περίοδο, εν τούτοις είναι μία πόλη που δεν εξαφανίστηκε αλλά διατηρήθηκε ανά τους αιώνες στην ίδια ακριβώς θέση και με το ίδιο όνομα. Σήμερα, η Βέροια είναι μια πόλη των 60.000 χιλιάδων περίπου κατοίκων και λειτουργεί ως πόλη-δορυφόρος της Θεσσαλονίκης από την οποία απέχει μόλις 75 χιλιόμετρα.

  • Häuser mit Erkern

(Δεκαετία του 1920, Βέροια-Μπαρμπούτα, άποψη της εβραϊκής συνοικίας – ©Αρχείο Γ. Λιόλιου και Αρχείο Andrew Marcus, Προπολεμική Βέροια, εβραϊκός γάμος, ©Archiv Reuven Emanuel)

Το ίδιο αρχαία θεωρείται και η εβραϊκή παρουσία στην πόλη καθώς εικάζεται ότι εβραϊκές εγκαταστάσεις υπήρχαν στη Βέροια ήδη από τους ύστερους ελληνιστικούς χρόνους, με βεβαιότητα όμως στους ρωμαϊκούς καθώς υπήρχε οργανωμένη κοινότητα και Συναγωγή, γεγονός που μας επιτρέπει να εικάσουμε ότι ήταν πολυπληθής. Η εβραϊκή κοινότητα της Βέροιας εξακολούθησε να υπάρχει και σε όλη την διάρκεια της βυζαντινής περιόδου μέχρι τα μέσα περίπου του 15ου αιώνα, οπότε με ένα διάταγμα αναγκαστικής μετοικεσίας του Σουλτάνου, υποχρεώθηκαν οι Εβραίοι της Βέροιας όπως και άλλες πληθυσμιακές ομάδες των κατακτημένων ως τότε περιοχών να μετοικήσουν στην κατεστραμμένη Κωνσταντινούπολη για να την ενισχύσουν πληθυσμιακά και να βοηθήσουν στην αναζωογόνηση της πόλης.

Ένα νέο κύμα, Ισπανοεβραίων αυτήν την φορά, εγκαθίσταται στα μέσα του 16ου αιώνα στη Βέροια, στην μέχρι σήμερα διατηρημένη (αν και όχι ικανοποιητικά) εβραϊκή συνοικία, όπου κτίζουν και την σωζόμενη Συναγωγή. Στην Βέροια συνεπώς ζούσε από τον 16ο αιώνα μια ακμάζουσα ισπανοεβραϊκή κοινότητα, η οποία έσβησε το 1943, όταν οι Ναζί εξόντωσαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς-Μπίρκεναου και αλλού το 78 % του προπολεμικού πληθυσμού της. Δηλαδή, 460 άτομα από τον συνολικό πληθυσμό των 600 περίπου ψυχών.

Οι τελευταίες ημέρες του Απριλίου ήταν σε όλο τον εβραϊκό κόσμο οι ημέρες του Πέσαχ, του εβραϊκού Πάσχα. Παρά τις τραγικές συνθήκες, και στη Βέροια οι Εβραίοι ετοιμάζονταν για τη μεγάλη εορτή που θα κορυφωνόταν την 1 Μαΐου.

Μέχρι την ημέρα της σύλληψής τους, όλοι ετοιμάζονταν πυρετωδώς για το μακρύ ταξίδι. Ετοίμαζαν τα τσουβάλια με φαγητά, ρούχα και τα αναγκαία, έραβαν στις φόδρες των ρούχων λίρες και κοσμήματα, προσπαθούσαν να ζυγίσουν σε συνολικά είκοσι κιλά όσες από τις αναμνήσεις και τους κόπους μιας ζωής μπορούσαν να στοιβάξουν. Όμως, σύμφωνα με τις οδηγίες, μπορούσαν να κουβαλήσουν μαζί τους μόνο είκοσι κιλά αποσκευές ο καθένας, ενώ κοσμήματα και τιμαλφή θα τα παρέδιδαν για φύλαξη «επί αποδείξει». Τα χρήματα, με τα οποία στην πραγματικότητα θα πλήρωναν το ταξίδι τους, ήταν υποχρεωμένοι να τα ανταλλάξουν με επιταγές σε πολωνικό νόμισμα, οι οποίες όμως ήταν δίχως αντίκρισμα. Κι επιπλέον, τους συνιστούσε η αρχιραβινεία Θεσσαλονίκης να τελούν γάμους, διότι τα έγγαμα ζευγάρια θα απολάμβαναν καλύτερης μεταχείρισης στην Πολωνία! Και μια «επιδημία» γάμων κατέλαβε την εποχή εκείνη όλες τις Κοινότητες της γερμανικής ζώνης και στη Βέροια.

  • zwei Mädchen vor Haus mit Hakenkreuz

(Προπολεμική Βέροια, εσωτερικό της Συναγωγής – ©Αρχείο Σωκράτη Μαυρομμάτη. Προπολεμική Βέροια, ο τελευταίος Ραβίνος Αζαριά Χανανιά Σαμπετάι – ©Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης. Μεταπολεμική Βέροια, δημοτικό σχολείο όπου η σβάστικα εξακολούθησε να υπάρχει και μετά την γερμανική κατοχή, επιταγμένο από Έλληνες συνεργάτες των Ναζί – ©Αρχείο Μαίρης Ναζλίδου-Γιάννη Τσιράκογλου)

Στις 28 ή 29 Απριλίου 1943, οι Ναζί, με μια αιφνιδιαστική κίνηση, περιορίζουν στο χώρο της εβραϊκής συνοικίας και της Συναγωγής τον εβραϊκό πληθυσμό που ζούσε μέσα στη συνοικία. Η διάταξη της περίκλειστης εβραϊκής συνοικίας εξυπηρετούσε τους σκοπούς του περιορισμού και εκεί θα παραμείνουν φυλακισμένοι για τρεις μέρες, όσες και οι μέρες που χρειάστηκαν για την προετοιμασία της μεταφοράς τους. Οι Ναζί προετοίμαζαν την αποστολή με τη μεθοδικότητα που απαιτούσαν οι περιστάσεις για την αδιατάρακτη λειτουργία των αποστολών από τη Θεσσαλονίκη προς την Πολωνία. Η χωρητικότητα των βαγονιών και των συρμών ήταν συγκεκριμένη, μεθοδικά σχεδιασμένη και απαιτούσε συγχρονισμό των ενεργειών παντού στη γερμανική ζώνη κατοχής για τη «σωστή φόρτωση» των μελλοθανάτων. Ο χρόνος όμως που μεσολάβησε έδωσε και την ευκαιρία στους δήμιους των φοβισμένων ντόπιων Εβραίων να αρπάξουν από αυτούς οτιδήποτε πολύτιμο φύλαγαν για το μακρύ ταξίδι της «αποκατάστασής» τους στην Πολωνία (χρήματα, κοσμήματα κι αντικείμενα αξίας). Επιπλέον, στη συνοικία εκτυλίσσονται ανείπωτες σκηνές εξευτελισμού, βίας και ωμοτήτων από τους Ναζί σε βάρος του τρομοκρατημένου πλήθους.

Η Μύριαμ Μορδεχάι, που λίγες μέρες πριν βρήκε καταφύγιο για την οικογένειά της σε γειτονικό χριστιανικό σπίτι, σε απόσταση εκατό μέτρων από το δικό της σπίτι στη συνοικία, άκουγε από την κρυψώνα της τις κραυγές και τις οιμωγές των ομοθρήσκων της από τα βασανιστήρια, στα οποία τους υπέβαλαν οι Ναζί. Έβλεπε από απόσταση να σέρνουν την ηλικιωμένη κι άρρωστη μάνα της καθώς και τις τέσσερις αδελφές της, μία από τις οποίες ήταν παντρεμένη με πέντε παιδιά. «Κι εγώ άκουγα τις κραυγές τους και δεν μπορούσα να κάνω τίποτα. Με έπιασε υστερία και άρχισα να φωνάζω, σώστε τη μητέρα μου, αλλά βεβαίως τίποτε δεν μπορούσε να γίνει. Οι Ναζί τους έβαλαν καυτά αυγά κάτω από τις μασχάλες, τους έδεσαν τα χέρια και τους έδειραν αλύπητα», θα πει η ίδια πολλά χρόνια μετά στις αναμνήσεις της.

  • Familienfoto mit zwei Kindern

(Κατοχική Βέροια, η Κεντρική Οδός της πόλης – ©Κώστας Παράσχος, Εβραϊκή οικογένεια από τη Βέροια μετά τον Β’ Π.Π. – ©Παρθένα Τσαχουρίδου, Σύγχρονη Βέροια, εβραϊκή ταφόπλακα από το εγκαταλελειμμένο νεκροταφείο – ©Αρχείο Γ. Λιόλιου)

Οι οιμωγές και οι κραυγές τρόμου και πόνου δεν ακούγονταν μόνο στα αυτιά της Μορδεχάι, αλλά και σ’ όλη τη γύρω γειτονιά. Οι εικόνες βαθιά χαραγμένες θα κυνηγούν εφιαλτικά τη Μορδεχάι μέχρι το θάνατό της: «Κάθε χρόνο, την Πρωτομαγιά, δεν μένω ποτέ μόνη. Φεύγω, πηγαίνω οπουδήποτε και προσπαθώ να ξεχάσω. Και παρ’ όλο που 45 χρόνια έχουν περάσει από τότε, οι αναμνήσεις είναι ζωντανές και δεν με αφήνουν να ξεχάσω».

Τρεις μέρες μετά την αυστηρή απομόνωση τους, την 1η Μαΐου του 1943, όλος αυτός ο πληθυσμός συγκεντρώνεται για αναχώρηση. Οι σκηνές που εκτυλίσσονται τις ώρες εκείνες είναι τραγικές και περιγράφει κάποιες από αυτές η Μύριαμ, παρακολουθώντας από την κρυψώνα της: «Την ημέρα που έφευγε η αποστολή, κρυφοκοιτάζοντας από μια χαραμάδα είδα μια έγκυο γυναίκα που άρχιζε να γεννά ενώ οι Ναζί την έσπρωχναν και τη χτυπούσαν. Εκείνη στρίγκλιζε. Το όνομά της ήταν Μπουένα Πιπανό , γυναίκα του Αζαρία. Ο Ασέρ κρυφοκοίταζε από μια άλλη χαραμάδα προς την κατεύθυνση της Συναγωγής και είδε δυο άντρες να πηδούν στο κενό από το μπαλκόνι».

Οι Ναζί, ωστόσο, επιβάλλουν την τάξη και με τη βοήθεια της εβραϊκής πολιτοφυλακής οδηγούν το πλήθος έξω από την εβραϊκή συνοικία και με μαστίγια ελέγχουν τη ροή της φάλαγγας οδηγώντας την στον σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης. «Ένα πλήθος φοβισμένο, φορτωμένο με τσουβάλια όπου είχαν τα ρούχα τους και τα αναγκαία για το μακρύ ταξίδι, με παιδιά στην αγκαλιά, με υποβασταζόμενους γέρους, γριές και ασθενείς (ανάμεσα σε αυτούς και ο Ιωνάς Δανιέλ, ο στρατιώτης του αλβανικού μετώπου δίχως πόδια), να κλαίνε και να στοιβάζονται, με τη βία και με χτυπήματα, σαν ζώα στα βαγόνια του συρμού για τη Θεσσαλονίκη».

Όλος αυτός ο πληθυσμός θα οδηγηθεί στην εβραϊκή συνοικία Χιρς στην περιοχή του παλαιού σιδηροδρομικού σταθμού της Θεσσαλονίκης, το οποίο λειτουργούσε ως διαμετακομιστικός σταθμός των αποστολών προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ λίγες μέρες μετά, η 15η αποστολή, που συμπεριλάμβανε και 660 Εβραίους από τη Βέροια, με προορισμό το Άουσβιτς ξεκινά το εφιαλτικό της ταξίδι.

Κανείς δεν σώθηκε. Κανείς δεν επέστρεψε.

Η κοινότητα αυτή αμέσως μετά τον πόλεμο «έσβησε» οριστικά και κατέληξε να αριθμεί στην σύγχρονη Βέροια μόλις δύο Εβραίους. Σπαράγματα αυτής της παρουσίας αποτελούν σήμερα η Συναγωγή, ακρωτηριασμένα τμήματα της παλιάς εβραϊκής συνοικίας και κάποιες πλάκες του άλλοτε εβραϊκού νεκροταφείου – όλα τους σκιασμένα από την λήθη της συλλογικής μνήμης και συνείδησης.

Η πρώτη μου απόπειρα να αναδείξω αυτήν την άγνωστη πτυχή της Ιστορίας της πόλης με την έκδοση του βιβλίου μου «Σκιές της πόλης» (βλ. τέλος της ανάρτησης) ήταν ένα μακροβούτι στα θολά νερά της μνήμης, στα μισόλογα της και τις μικροϊστορίες, τις καλά κρυμμένες πίσω από τις πόρτες, και μέσα από την συστηματική έρευνα σε αρχεία και με εργαλείο τις μαρτυρίες των επιζώντων του διωγμού επιχείρησα να ανασυνθέσω τα γεγονότα και να αναπαραστήσω την εποχή, ώστε τα 460 θύματα από την εβραϊκή κοινότητα της Βέροιας να έχουν όνομα και επίθετο.

Οι 460 νεκροί δεν είχαν αυτονόητο δικαίωμα σε μια ταφή, παρά μόνον σε μια καμινάδα που διασκόρπιζε την στάχτη τους. Οι νεκροί της Βέροιας είναι νεκροί όλων μας, ανεξαρτήτως της εθνικο-θρησκευτικής ή άλλης πολιτισμικής ομάδας στην οποία ανήκουμε, και τους πρέπει ένας τάφος, όπως θεωρούμε ως αυτονόητο για οποιονδήποτε νεκρό. Ένας τάφος έστω υποτυπώδης, φτιαγμένος από λέξεις. Γράφοντας σήμερα πάνω σε έναν μικρό μπρούντζινο λίθο το επώνυμο, το όνομα, τις ημερομηνίες και τους τόπους γέννησης, ζωής και θανάτου, «προσφέρουμε μια ανθρώπινη ταφή στους εξαφανισμένους και η πράξη αυτή εξανθρωπίζει εμάς τους ζωντανούς». (Κώστας Νασίκας, ψυχαναλυτής).

  • Geigerin in dunklem Raum mit Kerzen

(Λιμάνι Θεσσαλονίκης, Λίθοι Μνήμης, Σύγχρονη Βέροια, εξωτερική άποψη της Συναγωγής – ©Αρχείο Γ. Λιόλιου, Βέροια 16.05.2014, εκδήλωση μνήμης στη Συναγωγή «460 κεριά – 460 ιστορίες (φωτίζοντας τις σκιές της εβραϊκής συνοικίας)», ιδέα-επιμέλεια Γιώργου Λιόλιου – ©Reuven Emanuel)

Την ανάγκη αυτής της ιδιότυπης «ταφής» εξέφρασε ο Γερμανός καλλιτέχνης Gunter Demnig, ο οποίος επινόησε τους Λίθους Μνήμης (Stolpersteine), οι οποίοι είναι τσιμεντένιοι κύβοι, διαστάσεων 10Χ10 εκ., που φέρουν μια ορειχάλκινη πλάκα πάνω στην οποία είναι γραμμένο το όνομα, η ημερομηνία γέννησης και η ημερομηνία θανάτου ανθρώπων που υπέστησαν διώξεις ή εξοντώθηκαν από τους Ναζί, και οι οποίοι τοποθετούνται σε δημόσιους χώρους – σε μέρη που είχαν την τελευταία τους κατοικία ή εργάζονταν αυτοί οι άνθρωποι πριν συλληφθούν από τους Ναζί και σταλούν σε στρατόπεδα εξόντωσης ή δολοφονηθούν με οποιονδήποτε άλλο τρόπο.

Το πρότζεκτ ξεκίνησε το 1992 και μέχρι σήμερα έχουν τοποθετηθεί περισσότεροι 56.000 λίθοι μνήμης σε 22 ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ δε αυτών και στην Θεσσαλονίκη και στην πόλη της Ρόδου.

Δεν πιστεύω προσωπικά στα μνημεία Ολοκαυτώματος με την κλασσική του όρου έννοια και όπως τα γνωρίζουμε σήμερα. Πιστεύω ότι θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει περισσότερο μια συστηματική και επίμονη δουλειά για την διαχείριση και ανάδειξη της μνήμης της εβραϊκής παρουσίας στην πόλη και του Ολοκαυτώματος γενικότερα μέσα από διαφορετικά εργαλεία (κυρίως μέσα από την εκπαίδευση). Δεν θα ήμουν φυσικά αντίθετος στην τοποθέτηση ενός μνημείου Ολοκαυτώματος στην Βέροια, αλλά αν είναι να συμβεί, θα πρέπει να τοποθετηθεί σε κεντρικό σημείο της πόλης και όχι να «κρυφτεί» σε μια απόμερη γωνιά της πόλης, διότι σκοπός της τοποθέτησης ενός τέτοιου μνημείου και κάθε μνημείου είναι να συνδιαλέγεται με τον διερχόμενο κάτοικο ή ξένο στην πόλη. Φοβάμαι πώς πολλές φορές στήνονται μνημεία του Ολοκαυτώματος μόνον για να λέμε ότι εξοφλήσαμε το χρέος μας προς την μνήμη. Αντιθέτως, αυτό που θα ικανοποιούσε εμένα ως προοπτική και αντί μνημείου για το Ολοκαύτωμα, θα ήταν μια πρωτοβουλία που ξεκινά πρώτα απ’ όλα από την ίδια την τοπική κοινωνία και σε ό,τι αφορά τη Βέροια έχει ξεκινήσει ήδη μια πρωτοβουλία πολιτών για την τοποθέτηση αυτών των Λίθων Μνήμης σε διάφορα σημεία της πόλης όπου έζησαν ή εργάστηκαν Εβραίοι της Βέροιας που εξοντώθηκαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Έτσι κάθε περαστικός «σκοντάφτοντας» πάνω σε αυτόν τον λίθο, καλείται να διαχειριστεί την δική του σχέση με τη μνήμη, να προβληματιστεί και να ευαισθητοποιηθεί.

Σε μια εποχή όπου επικαιροποιείται με κάθε ευκαιρία ο αντισημιτικός λόγος και αναβιώνει η ρητορική αλλά και η πρακτική του μίσους και του ρατσισμού, οι διακριτικοί αυτοί «λίθοι μνήμης», σαν πρόκες στους δρόμους της πόλης, στις οποίες σκοντάφτεις με το βήμα ή το βλέμμα σου, συνιστούν «όχι μόνον ανάχωμα στην ανωνυμία του θανάτου» (Νίκος Δαββέτας, συγγραφέας), αλλά και μια άκρως σοβαρή υπόμνηση «του κινδύνου μετατόπισης των συνθηκών» (André Léon Blum, νομικός και συγγραφέας).

Εκείνη η μερίδα των πολιτών που θέλει να συζητάει δίχως προκαταλήψεις για την πόλη της και να θυμάται τους νεκρούς της ως αναπόσπαστο κομμάτι της, επιχειρεί, τόσο με την ηλεκτρονική πλατφόρμα συλλογής υπογραφών (https://secure.avaaz.org/el/community_petitions/Dimos_Veroias_Lithoi_kai_ohi_Lithi_sti_Veroia/) όσο και με την σελίδα της στο facebook (https://www.facebook.com/lithoimnimis.stolpersteine/) αλλά και με συνεχείς επαφές και συζητήσεις με τους κατοίκους και φορείς της πόλης, την υλοποίηση του προγράμματος αυτού (με την υποστήριξη και του παραρτήματος του Ιδρύματος Χάινριχ Μπελ στην Ελλάδα https://gr.boell.org/en/categories/democracy-participation) με την τοποθέτηση αρχικά 25 λίθων μνήμης σε διάφορα σημεία της πόλης, απ’ όπου ξεκίνησαν το αμετάκλητο ταξίδι τους οι Εβραίοι συμπολίτες μας.

Κείμενο: Γιώργος Λιόλιος. Φωτογραφίες: Γ. Λιόλιος, Κώστας Παράσχος, Reuven Emanue, Σωκράτης Μαυρομμάτης και αρχεία Γ. Λιόλιου, Andrew Marcus, Reuven Emanuel, Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Μαίρης Ναζλίδου-Γιάννη Τσιράκογλου, Σωκράτη Μαυρομμάτη και Παρθένας Τσαχουρίδου.

Περισσότερες πληροφορίες:
Ταινία μικρού μήκους: https://www.youtube.com/watch?v=g2kUg1zLDiE  και το βιβλίου του Γ. Λιόλιου «Σκιές της πόλης – Αναπαράσταση του διωγμού των Εβραίων της Βέροιας», εκδόσεις Ευρασία, Αθήνα 2008:

Buchcover

Print Friendly, PDF & Email

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη στα: DE

Γράψτε σχόλιο

Η διεύθυνση του ηλεκτρονικού σας ταχυδρομείου δεν θα είναι δημόσια ορατή. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *. Το σχόλιο που μας στέλνετε αποθηκεύεται στη βάση δεδομένων μας. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στη » Δήλωση περί Απορρήτου