Η «δική μου» ελληνική καθημερινή κουλτούρα, οι δικές μου ταβέρνες, τα δικά μου βιβλιοπωλεία, τα μίνι μάρκετ, τα ταξιδιωτικά γραφεία, τα ραφτάδικα που άνοιξαν εδώ από τη δεκαετία του ’70 ως τη δεκαετία του 2000 πάνε να εξαφανιστούν. Δεν υπάρχουν πια όπως τα ήξερα και όπως τα αγαπούσα· για μένα είναι μια πικρή απώλεια. Χάθηκαν ή αντικαταστάθηκαν από άψυχες παραλλαγές  τους. Για να ακριβολογήσω: σχεδόν όλα!

Τα περισσότερα ελληνικά καταστήματα ιδρύθηκαν από οικογένειες των «γκασταρμπάιτερ», των λεγόμενων φιλοξενούμενων εργατών, που ήρθαν στη Γερμανία μεταξύ της δεκαετία του ’60 και της δεκαετίας του ’80. Η πρώτη γενιά των ελλήνων μεταναστών έχει συνταξιοδοτηθεί. Ζούσαν κυρίως μεταξύ τους, στη δική τους κοινότητα, όπου συμμετείχαν φυσικά και πολλά άτομα από άλλες χώρες. Σήμερα οι άνθρωποι της πρώτης γενιάς έχουν πατήσει τα 70, τα παιδιά και τα εγγόνια τους είναι και αισθάνονται Γερμανοί, μιλούν γερμανικά, είναι από το πρωί μέχρι το βράδυ συνδεδεμένοι με τη γερμανική κουλτούρα και κοινωνία. Δεν υποφέρουν από νοσταλγία, δεν αισθάνονται ξένοι, για αυτούς όλα κυλούν φυσιολογικά, με την καλύτερη έννοια της λέξης «ισορροπημένα»: η γερμανική και η ελληνική τους φύση είναι ίσες και ισχύουν εξίσου. Σε αυτό προστίθεται και ο λεγόμενος εξαμερικανισμός. Οι νεότεροι ακολουθούν άλλες κατευθύνσεις και δεν έχουν αναλάβει τα ταξιδιωτικά γραφεία, τα ραφτάδικα, τα μίνι μάρκετ ή τις παλιομοδίτικες ταβέρνες, ούτε σκέφτονται να τα ανακαινίσουν. Ένας από τους λόγους είναι και η εκρηκτική άνοδος των ενοικίων.

Η κοινωνική εγγύτητα, η ζεστασιά και οι προτάσεις του τύπου Άντε, πάμε στου Κώστα ανήκουν στο παρελθόν. Αν παλιά οι μερακλήδες έσπαζαν πιάτα και πετούσαν λουλούδια, τώρα επιτρέπονται μόνο χαρτοπετσέτες. Αυτό που πιθανώς μας περιμένει (αν και ήδη υπάρχει) είναι ελληνικά wine bars, νέα concepts μεζέδων και εκκεντρικά design shops. Έστω και greek style!

Ελληνικό βιβλιοπωλείο, όπου έβρισκες εφημερίδες, περιοδικά, βιντεοκασέτες και βιβλία, δεν υπάρχει πια. Μερικά από αυτά τα είδη υπάρχουν στα μεγάλα βιβλιοπωλεία, τα οποία όμως είναι και αυτά είδος υπό εξαφάνιση. Ο έλληνας βιβλιοπώλης μου είχε πει πριν από χρόνια: «Προβάλλουμε και ταινίες στο Κοινοτικό Σινεμά, έχουμε σύλλογο». Ακολούθησαν εμβριθείς συζητήσεις και συνεχίζω ακόμα να τον επισκέπτομαι. Ένα βιβλιοπωλείο καθαρή κουλτούρα! Ελληνική φιλοσοφία ζωής, παράδοση και ταυτότητα. Εδώ, στο κέντρο της πόλης. Αυτό ήταν όμως τότε, κάποτε. Υπάρχουν ακόμα, θα μου πείτε, ναι, αλλά όλο και πιο αραιά, ελάχιστα, σπάνια, σχεδόν καθόλου, ίσως κατ΄ εξαίρεση.

Η χαρακτηριστική ελληνική ταβέρνα ήταν συνήθως διακοσμημένη πολύ ρουστίκ με μπόλικο ξύλο, φωτογραφίες ή και τοιχογραφίες, αρχαΐζουσες κολόνες. Φθηνό το πιάτο με τον γύρο. Οικογενειακή ατμόσφαιρα, χωρίς μάρκετινγκ και ευτυχώς χωρίς concept. Μερικές φορές έβγαιναν πηγαία υπέροχες βραδιές με ζωντανή μουσική και χορό. Μέχρι πρόσφατα υπήρχε ακόμα αυτή η εκτός χρόνου παλιά ταβέρνα. Σήμερα το κοινό επιζητά ωστόσο «μεσογειακή fusion κουζίνα», κομψά εστιατόρια και αναγνώριση στα κοινωνικά μέσα. Δεν είναι λίγοι οι Έλληνες που προτιμούν να πάνε σε τούρκικο μαγαζί που διατηρεί ακόμα ταυτότητα, γοητεία και αυθεντική κουζίνα, πολύ συγγενή με την ελληνική.

Η διαπολιτισμική ένταξη αποτελεί επιτυχία αν και φέρει στοιχεία πολιτισμικής αποσύνθεσης. Είναι κάπως παράδοξο: όσο μεγαλύτερη είναι η ένταξη μιας μεταναστευτικής κοινότητας, τόσο λιγότερο αποζητά να έχει τη δική της ταυτότητα. Οι ελληνικές κοινότητες στη Γερμανία διαθέτουν καλή παιδεία και κατάρτιση  και φαίνονται να είναι – ακόμα και στην αβέβαιη εποχή μας – οικονομικά σταθερές, γλωσσικά ενσωματωμένες και μη εξαρτώμενες πλέον από τα ελληνικά καταστήματα. Μπορούμε να πούμε ότι οι κοινότητες αυτές έχουν κατανεμηθεί στην πλειοψηφική κοινωνία.

Φέρνω τρία παραδείγματα:

Το μίνι μάρκετ
Αχ, τι νοστιμιές: λαχανικά τουρσί, τζατζίκι, φέτα σε χρυσό λάδι με δάφνη και μπαχάρι (πιπέρι μυρτιάς). Η ρίγανη είναι μαζεμένη από τη γιαγιά μου, λέει ο μαγαζάτορας με τη λευκή ποδιά. Μοιάζει με μικροσκοπικά μυρμήγκια ή τρυφερές νιφάδες, η μοσχοβολιά τους φτάνει μέχρι τη μύτη μου, νομίζω τουλάχιστον.
Παχιές πράσινες και μαύρες ελιές, Καλαμών με κυανές ή κοκκινωπές ανταύγειες και την ακρούλα σαν μικροσκοπικά αχλαδάκια.
Το κορύφωμα: Θρούμπες από τη Θάσο, οι ζαρωμένες ελιές με τη κρεατένια γεύση. Ωχροπράσινες τραγανές πιπεριές, τις δαγκώνεις και στάζει η άλμη στο πιάτο.
Ψαράκια τηγανητά ή στο λάδι με θωρούν από τη μεγάλη βιτρίνα. Χταποδοσαλάτα με τσουχτερή τιμή! Λουκάνικο; Τούρκικο σουτζούκι. Καλό κι αυτό. Πικάντικο, με πολύ σκόρδο, κόκκινο, από βοδινό. Λευκή Δεμέστιχα Αχαΐας και σκούρο κόκκινο Ημίγλυκο Νεμέας, ιδέα δεν έχω ποιος το πίνει. Διάφορα ούζα, υπέροχες ετικέτες με ελληνική γραφή, παίρνεις τα πάνω σου. Μικρά μπουκαλάκια ρετσίνας, ποιο να διαλέξω; Μην πίνεις Μαλαματίνα, λένε, αν όμως πρέπει, τότε να είναι Κουρτάκη. Οι τεράστιες νταμιτζάνες είναι οι δύλιτρες ρετσίνες για τα εστιατόρια. Κι εκεί είναι οι τενεκέδες με το ελαιόλαδο, υγρός χρυσός.
Στο πίσω ράφι βρίσκεται το ψωμί πίτα. Το χορταστικό συμπλήρωμα για την τροφή της ψυχής. Μερικές κονσέρβες, ψάρι και γίγαντες με άνηθο σε σάλτσα ντομάτας. Ψητές πιπεριές σε γυάλινο βαζάκι. Βλέπεις τις μαύρες ραβδώσεις της ψησταριάς και σου τρέχουν τα σάλια. Μπουκίτσες όλο Ελλάδα! Νοσταλγία, δάκρυα αγαλλίασης, καρδιοχτύπι, η Ελλάδα μου – εδώ στη Στουτγάρδη.
Ο μαγαζάτορας συσκεύασε τα προϊόντα σε μικρά διαφανή πλαστικά, όλα λάμπουν υπέροχα, πάλι μου τρέχουν τα σάλια. Από την χαρά μού φαίνονται όλα τζάμπα! Τα κουβαλάς σπίτι σου και περιμένεις τις επισκέψεις.
Τα μίνι μάρκετ ήταν συνήθως φθηνά, οικογενειακά και, όπως λέει η λέξη, μικρά – ακριβώς το είδος των καταστημάτων που χάθηκαν πρώτα. Τα σούπερ μάρκετ πήραν τη θέση τους. Ελαιόλαδο και κρασί, μυρωδικά και φέτα, ούζο και τσίπουρο, όλα αυτά και πολλές άλλες σπεσιαλιτέ προσφέρουν τώρα οι μεγάλες αλυσίδες. Συχνά σε φθηνότερες τιμές από ό,τι στην Ελλάδα.

Το ταξιδιωτικό γραφείο
Μυρίζει χταπόδι στιφάδο και πράγματι: στο γραφείο της Βούλας, που είναι γεμάτο με φακέλους, τηλέφωνα, ταμειακές μηχανές, αριθμομηχανές, στυλό, αποδείξεις και ταξιδιωτικά φυλλάδια, αιωρείται πάνω απ΄ όλα μια ευωδία χταποδιού. Η γεύση του άλλο πράγμα, νοστιμότατο, με κρεμμύδι, δάφνη, μπαχάρι, σε σκουροκόκκινη σάλτσα. Διακρίνω και μια νότα κανέλας. Ο χώρος ταπετσαρισμένος με φωτογραφίες: νησιά, δάση, βουνά και θάλασσα. Η Βούλα, κομψότατη στο χρυσαφί λάμπει ολόκληρη, με σικάτο χτένισμα, όλα της στην τρίχα. Ούτε ίχνος μετανάστριας. Ζει στο εδώ και τώρα, πλήρως ενταγμένη, πολύ ζωντανή και χειραφετημένη!
Ταξίδι: Πού πάμε; Πότε πάμε; Μέσω Ανκόνα; Με ποια ακτοπλοϊκή εταιρεία και πώς θα φτάσουμε στο λιμάνι, γιατί όχι Βενετία ή Μπάρι – και μετά; Ηγουμενίτσα ή Πάτρα, ζυγίζει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα και συζητά και πολλά άλλα, ατελείωτα, ναι, έχω χρόνο και μετά θα έρθει και η Ρεμπέκα. Μπάρι, Νότια Ιταλία, Απουλία, Καλαβρία, επιτέλους θα διασχίσουμε ολόκληρη τη χώρα, θα ήταν μια εξαιρετική επιλογή, τα διόδια και η βενζίνη αξίζουν τον κόπο και θέλαμε επιτέλους να κάνουμε το γύρο ολόκληρης της μπότας! Έχουμε χρόνο και μας αρέσει να ταξιδεύουμε, σημασία έχει η διαδρομή και όχι ο προορισμός.
Ναι, θα κάνουμε την κράτηση σήμερα ή θα περιμένουμε την Ρεμπέκα; Και αν αλλάξει κάτι, θα σας τηλεφωνήσω, λέει η Βούλα. Πληρωμή σε μετρητά, μάλιστα. Αλλά τότε θα πάω πρώτα στην τράπεζα, κι αυτό εντάξει. Τρίζει ο εκτυπωτής και μου δίνει ένα πρώτο χαρτί, προσεγγίζουμε την κράτηση, μακάρι.
Έρχεται κι ο Γιάννης, είναι ο επίσημος φωτογράφος του ελληνικού προξενείου εδώ δίπλα, στο πίσω μέρος του ταξιδιωτικού γραφείου βγάζει τις επίσημες φωτογραφίες για το διαβατήριο. Κάθεται κάτω από μια τεράστια ομπρέλα, γνήσιος επαγγελματίας, βέρος φωτογράφος, αν και στο ταξιδιωτικό γραφείο. Κοινόχρηστο γραφείο στη δεκαετία του 2000, προηγμένα πράγματα. Ξαφνικά πιάνει ένα μπουζούκι. Παίζεται αν τελικά γίνει η κράτηση σήμερα.
Μπορώ να σας τηλεφωνήσω ακόμα και όταν θα είσαστε στον αυτοκινητόδρομο, αν αλλάξει κάτι, λέει η Βούλα. Πλέω σε πελάγη ευτυχίας, ιδεατά βρίσκομαι ήδη κοντά στην Ανκόνα, στην autostrada. Αριστερά η θάλασσα, λιγώνω: με το ένα πόδι είμαι ακόμα στο Στουτγάρδη και με το άλλο ήδη στο «Γκρις».

Το ραφείο
Ο Δημήτρης κάθεται, περιτριγυρισμένος από εκατοντάδες βελόνες, ανάμεσα σε κρεμάστρες ρούχων με ροδάκια*** φορτωμένες σακάκια, ζακέτες και παντελόνια. Πουκάμισα και μπλούζες κρέμονται από συρμάτινες κρεμάστρες σε πλαστικό περιτύλιγμα. Όλα φρεσκοσιδερωμένα με το χέρι, χωρίς κούκλα σιδερώματος. Ο «Ντίμι» σημαδεύει με καρφίτσες παντελόνια, φούστες ή φορέματα, τα κονταίνει, τα μακραίνει, επιδιορθώνει φερμουάρ. Στοίβες από κοστούμια, στο πίσω μέρος είναι οι κουρτίνες, μπροστά κρέμεται ένα εντυπωσιακό φόρεμα χορού.
Με συναρπάζει η εμφάνιση του Ντίμι, μικρόσωμος, χοντρούλης, με τα γυαλιά στην άκρη της μύτης. Δεν φοράει τουπέ; Δεν χορταίνω να κοιτάζω το τουπέ του γιατί πάντα με τρόμαζε η τριχόπτωση. Και δεν χορταίνω να ακούω την προφορά, το αξάν του, μου αρέσει ο ήχος του.
Ποια διαδρομή; Ρωτάει, Αυτοκινητόδρομο ή πλοίο ή στην ακτή της Αδριατικής, Αλβανία; Όχι αεροπλάνο, η ψυχή σου δεν μπορεί να το ακολουθήσει! Με τι ασχολείσαι αυτή τη στιγμή, μπορείς να βοηθήσεις την κόρη μου στα γερμανικά; Δεν τα πάει καλά στο σχολείο! Ναι, ξέρεις, μας «στρατολόγησαν» τότε, ήταν μια αφίσα στην πλατεία του χωριού κοντά στην εκκλησία, σε έναν στύλο του ηλεκτρικού ή του τηλεφώνου: «Ψάχνουμε εργάτες». Έλα, έλα με το τρένο στο Μόναχο, ετοιμάσαμε τις βαλίτσες και αντίο! Τώρα κάθεται στο ραφτάδικο. Φτάνουν για να ζήσει;
Τα ραφτάδικα γενικά εξαφανίζονται – όχι μόνο τα ελληνικά. Η fast fashion πιέζει τις τιμές και έχει παραγκωνίσει τη ραφτάδικη τέχνη. Ό,τι συνηθισμένο και αγαπητό, το οικείο και το αίσθημα του ανήκειν κάπου – όλα αυτά έχουν εξαφανιστεί, αντικατεστημένα από ένα σκηνοθετημένο «σπετάκολο», μέσα από το οποίο πρέπει να ξεχωρίσεις για να ανεβάσεις την αξία σου.

Ο κοινωνιολόγος Andreas Reckwitz μιλάει για την απώλεια των κοινωνικών περίγυρων. Εννοεί αυτό που περιέγραψα με βάση τις ταβέρνες, τα ταξιδιωτικά γραφεία και τα μίνι μάρκετ: Η ύστερη νεωτερικότητα καταστρέφει τους κοινωνικούς περίγυρους μέσω του οικονομισμού, της ψηφιοποίησης, της ανάπλασης-εξευγενισμού (gentrification) και της μοναχοποίησης – δηλαδή οτιδήποτε «ιδιαίτερο».

Αυτό που μένει είναι η νοσταλγία και κάποια μελαγχολία. Η ζωή συνεχίζεται, συμφιλιώνεσαι με το καινούργιο και σύντομα το ολοκαίνουργιο γίνεται αυτονόητο. Ακολουθείς τον συρμό, αρχικά κουνάς το κεφάλι σου, μετά συμφωνείς. Γιατί δεν θέλω να μείνω στάσιμος. Κάθε τι καινούργιο δίνει ζωή. Όποιος δεν εγκαταλείπει την πεπατημένη, μένει στο περιθώριο.

Απομένει ένα ερώτημα: Τί τα ξεπερνά όλα αυτά, είναι γλυκό και εύγευστο, με όψη πάντα δελεαστική; Φυσικά οι λιχουδιές του έλληνα ζαχαροπλάστη 🙂

Κείμενο: Simon Steiner. Συμβολικές φωτογραφίες: αρχεία S.Steiner και Α.Τσίγκα. Μετάφραση και σύνταξη: Α.Τσίγκας. Ο Simon Steiner στο diablog.eu εδώ.

Τα γεγονότα
Η εκδήλωση μακράς διαρκείας του Σαββάτου – γεμάτη με μελαγχολικούς ήχους της Μικρασίας – και η αυτονόητη κούραση του κοινού μετουσιώθηκε σε έκσταση όταν τα μεσάνυχτα εμφανίστηκε ο ηλικιωμένος κύριος Θύμιος Στουραΐτης με τη νεαρή σύζυγό του Μαρία Καπετανίδου. Ο Θύμιος εξέπληξε όλους με το μπουζούκι του, το οποίο έπαιζε με τον ιδιόμορφο τρόπο των Αμερικανών μουσικών του μπλουζ. Κάθε άλλο παρά τα συνηθισμένα ακόρντα, φρενήρεις τριόλες και απότομα τσακίσματα. Και παράλληλα το διφωνικό τραγούδι με τη γυναίκα του – η βραχνή φωνή του δίπλα στη δική της κρυσταλλένια. Σε σύγκριση με τους απανταχού προσκολλημένους στην παραδοσιακή εκτέλεση, η διαφορά ήταν έντονη, εδώ. Τέλος έπαιξαν το «Καραντουζένι» του Μάρκου Βαμβακάρη από το 1933, το άσμα της ρεμπέτικης ζωής.

Αμέσως μετά εμφανίστηκε και ο Γιώργος Τζώρτζης, που ξεσήκωσε το κοινό μέχρι τις 2 τα ξημερώματα. Για καλή μας τύχη γνώριζε πολύ λίγο τους μουσικούς που τον συνόδευαν, και έτσι προέκυψαν αυτοσχεδιασμοί, κενά και διατάσεις που οδήγησαν στο τέλος σε μια αίσθηση ελευθερίας και αιώρησης. Ο Τζώρτζης κατάφερνε να τους ενεργοποιήσει και να τους συνενώνει ξανά και ξανά. Έπαιζε το μπαγλαμά του με ευαισθησία και τραγουδούσε άλλοτε πρίμα, άλλοτε μπάσα, αλλά πάντα με το χαρακτηριστικό του στυλ – ήταν απόλυτα ο εαυτός του, μια δυνατή προσωπικότητα με εξαιρετική στάση και ακτινοβολία, διαθέτοντας επιπλέον και ένα πλατύ χαμόγελο. Η αίθουσα ήταν σε έξαψη, το κοινό ολότελα παραδομένο φώναζε και τον παρότρυνε· η κορύφωση συντελέστηκε όταν η μισή οργανωτική ομάδα όρμησε στη σκηνή και άρχισε τον χορό στους ήχους του Τζώρτζη.

Επιστρέφουμε στις ανατολίτικες μελωδίες των αμανέδων, έκφραση ανεκπλήρωτης λαχτάρας και ανυπέρβλητου πάθους, με σμυρνέικη προέλευση. Στη σκηνή, το μουσικό συγκρότημα έπαιζε τα κλασικά όργανα του καφέ αμάν: σαντούρι, κανονάκι, ούτι και, αντί κλαρίνου, ένα κυρτό σαξόφωνο σοπρανίνο. Ρευστές μικροτονικές νότες σε αρμονία με το τραγούδι και το βιολί – ήταν σαν να ταξίδευες στη Μικρασία πίσω στον χρόνο.

Οι μουσικές ρίζες του ρεμπέτικου βρίσκονται στην Ανατολή – παρά τις πολιτικές προσπάθειες, τις κοινωνικές αλλαγές, τον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας και τον προσανατολισμό προς τη Δύση εδώ και 100 χρόνια. Αυτό ισχύει τόσο για τους αμανέδες όσο και για την αθηναϊκή εκδοχή του πειραιώτικου ρεμπέτικου. Οι αραβο-περσικές κλίμακες και η μελαγχολία τους συνθέτουν τη γοητεία αυτών των αστικών λαϊκών τραγουδιών.

Στη διάρκεια των τριών ημερών του φεστιβάλ, διοργανώθηκε βραδιά Βασίλη Τσιτσάνη, συναυλία Στέλιου Καζαντζίδη και παρουσιάστηκαν ρεμπέτικα graphic novels, για να αναφέρω μόνο μερικές από τις εκδηλώσεις. Μεγάλες εκπλήξεις ήταν μια συναυλία με αποκλειστικά «τσιγγάνικα» ρεμπέτικα και μια με «αντιφασιστικά» γύρω από πολιτικά θέματα όπως πόλεμος, κρίσεις, ναζισμός, πείνα και αυταρχικά καθεστώτα. Η εμφάνισή της μπάντας συνοδεύτηκε από συνταρακτικές εικόνες που προβάλλονταν στην οθόνη.

Εγώ προσωπικά ήμουν καλεσμένος να παρουσιάσω το αγαπημένο μου θέμα «Πώς το ρεμπέτικο ήρθε στη Γερμανία». Σε 12 θέσεις κατάφερα – στα ελληνικά (!) – να προσδιορίσω διασυνδέσεις και αλληλεπιδράσεις μεταξύ ρεμπέτικου και Γερμανίας. Κατόπιν ερωτήθηκα για τα μεταναστευτικά κύματα των Ελλήνων, που έφεραν

το ρεμπέτικο στη Γερμανία. Έχοντας ως βάση τέσσερις κομπανίες, παρουσίασα τη σημερινή ρεμπέτικη σκηνή της Στουτγάρδης και, φυσικά, δεν παρέλειψα να παρουσιάσω και το δικό μου διεθνικό ρεμπέτικο πρότζεκτ www.lefta.eu. Η μπάντα Lefta εξελίχτηκε: προστέθηκαν εκλεκτοί διεθνείς καλεσμένοι και ακόμα περισσότεροι μουσικο-οπτικοί πειραματισμοί. Συνοψίζοντας μιλάμε για ένα «post ρε-μπέτικο»!
Στο πάνελ «Το ρεμπέτικο στην Ευρώπη», το ζεύγος Kris Kaerts και Πόλυ Ρουμελιώτη εκπροσώπησε τη βελγική ρεμπέτικη σκηνή  και παρουσίασε το ντοκιμαντέρ τους «In Skipperstreet» εδώ
Τη γαλλική ρεμπέτικη σκηνή παρουσίασε ο Gerard Durand, του οποίου η κύρια θέση «Το ρεμπέτικο είναι πεπρωμένο» ήταν πολύ πειστική.
Ενδιαφέροντα ήταν και τα σχόλια: πολλοί εξέφρασαν την έκπληξή τους για το θέμα «Το Ρεμπέτικο στην Ευρώπη», για τα δρώμενα στη Γερμανία, τη Γαλλία και το Βέλγιο και για την έντονη σύνδεσή μας με την Ελλάδα.

Οργάνωση
Φέτος το ημερήσιο εισιτήριο κόστιζε στο ταμείο 12 ευρώ. Θέσεις στάθμευσης υπήρχαν στον ίδιο τον χώρο του φεστιβάλ στην Ιερά Οδό 154. Οι άνθρωποι ήταν ευγενικοί, οι τουαλέτες καθαρίζονταν διαρκώς. Το φαγητό ήταν πάντα εξασφαλισμένο: στην αυλή του φεστιβάλ πωλούνταν σουβλάκια, σάντουιτς και αναψυκτικά και ποτά. Ο πάγκος με τα βιβλία διέθετε μια μεγάλη ποικιλία προϊόντων, όπως δίσκους, φωτογραφίες, έντυπα, μπλουζάκια και πολλά άλλα. Απέναντι από τον χώρο του φεστιβάλ υπάρχει ένα περίπτερο με μεγάλη γκάμα προϊόντων, ενώ στο ειδυλλιακό Κάτω Αιγάλεω, σε απόσταση 4 χλμ., υπάρχουν πολύ καλές ταβέρνες, καταστήματα και ένα πάρκο για χαλάρωση και ξεκούραση.
Ήταν ένα τέλειο φεστιβάλ, που θα αναβιώσει ξανά στα μέσα Οκτωβρίου 2026.

Σημειώσεις
1_Καραντουζένι, σύνθεση του Μάρκου Βαμβακάρη, 1933:

Έπρεπε να `ρχόσουνα μάγκα μες τον τεκέ μας
και ν’ άκουγες το μπαγλαμά και τις διπλοπενιές μας.
Να κάτσεις να `φχαριστηθείς ν’ ακούσεις και λιγάκι
θέλεις δε θες να σηκωθείς βόλτα για ζεϊπεκάκι.
Νά `κουγες το αραμπιέν και το καραντουζένι
και σε λιγάκι θά `λεγες ο αργιλές θα γένει.
Να σου φύγουν οι καημοί να σπάσεις νταλγκαδάκι
απ’ τις πενιές που θά `κουγες από το μπουζουκάκι.

Αραμπιέν και καραντουζένι είναι τρόποι κουρδίσματος που αναλογούν σε συγκεκριμένο «δρόμο» (μουσική κλίμακα) έχοντας βάση συγκεκριμένη τονική. Είναι έκφραση της στενής σύνδεσης του ρεμπέτικου με την οθωμανική-αραβική μουσική παράδοση.

2_Simon Steiner, 12 θέσεις σχετικά με το από πού πηγάζει στη Γερμανία το ενδιαφέρον για το ρεμπέτικο. Οι θέσεις σε συντομία εδώ // Το άρθρο «Πώς το ρεμπέτικο ήρθε στη Στουτγάρδη» στο diablog.eu εδώ // Ευχαριστώ τη γυναίκα μου Ρεμπέκκα, τον Θανάση Τσίγκα και τον Τάσο Κακλαμάνη για τη βοήθειά τους στην προετοιμασία της παρουσίασής μου.
3_Το πρόγραμμα του φεστιβάλ εδώ
5_Μέρος των εσόδων του φεστιβάλ διατέθηκε για φιλανθρωπικό σκοπό στα Παιδικά Χωριά S.O.S. και στο Ταμείο Αλληλεγγύης του Πανελλήνιου Μουσικού Συλλόγου.

Κείμενο: Simon Steiner. Σύνταξη: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: 2ο Ρεμπέτικο Φεστιβάλ Αθηνών.

Το πρόγραμμα HipHop4Hope στην Αθήνα είναι μια πρωτοβουλία που όχι μόνο βοηθά τους νέους να αυξήσουν την αυτοεκτίμησή τους και την προσωπική τους ανάπτυξη μέσω της κουλτούρας του χιπ χοπ, αλλά αποτελεί και ζωντανό παράδειγμα της μεταμορφωτικής της δύναμης. Ως κουλτούρα και κίνημα εκτυλίσσεται σε ατομικό, κοινωνικό και παγκόσμιο επίπεδο, διαμορφώνοντας ταυτότητες, ενισχύοντας κοινότητες και προωθώντας την κοινωνική αλλαγή. Αυτή η διαδικασία συνεχίζεται με νέες υβριδικές μορφές. Από την ίδρυσή της το 2020, η πρωτοβουλία αυτή έχει ήδη προσεγγίσει και επηρεάσει θετικά πολλά νεαρά άτομα στην Αθήνα.
Η πρωτοβουλία HipHop4Hope απευθύνεται κυρίως σε ανήλικους πρόσφυγες και τους ντόπιους συνομήλικούς τους, προσφέροντάς τους πολύ περισσότερα από μαθήματα χορού και μουσικής. Νέοι διαφορετικής καταγωγής και κουλτούρας βρίσκονται σε κοινούς χώρους με σκοπό να ανταλλάξουν ιδέες και να μοιραστούν την αγάπη τους για το χιπ χοπ. Μέσα από τακτικά μαθήματα, εκδηλώσεις και προγράμματα καθοδήγησης, προάγεται τόσο η καλλιτεχνική εξέλιξή τους όσο και η δημιουργία ενός ισχυρού κοινωνικού αισθήματος.
::: Η ιστοσελίδα των πρότζεκτ HipHop4Hope εδώ (στα EN)

Η ιστορία του χιπ χοπ ξεκινά τη δεκαετία του ’70, όταν το κίνημα αυτό εμφανίστηκε στις περιθωριοποιημένες γειτονιές Μπρονξ και Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Μέσα σε ένα κλίμα κοινωνικής αδικίας και οικονομικών προκλήσεων, οι αφροαμερικανικές κοινότητες βρήκαν μέσα από το χιπ χοπ έναν τρόπο να εκφραστούν και να ακουστεί η φωνή τους.
::: Η ιστορία του χιπ χοπ εδώ

Τα τέσσερα στοιχεία του χιπ χοπ – το breakdance, η ραπ μουσική, το DJing και το γκράφιτι – έγιναν όργανα διαμαρτυρίας και αυτοενδυνάμωσης. Το breakdance, που γεννήθηκε στους δρόμους και στα κλαμπ της Νέας Υόρκης, δεν ήταν μόνο ένα στυλ χορού, αλλά μια έκφραση σωματικής ελευθερίας και αυτοέκφρασης. Η ραπ μουσική, γνωστή και ως MCing, έγινε μια πλατφόρμα συζήτησης για θέματα όπως η αστυνομική βία και η κοινωνική αδικία. Κομμάτια όπως το «The Message» των The Grandmasters Flash & The Furious Five έγιναν ύμνοι του κινήματος. Το DJing, δηλαδή η σύνθεση διαφορετικών μουσικών στυλ και η δημιουργία νέων ρυθμών, καθώς και το γκράφιτι, ως οπτική μορφή διαμαρτυρίας και διαμόρφωσης ταυτότητας, ολοκλήρωσαν την εικόνα του χιπ χοπ ως πολιτιστική επανάσταση.

Σήμερα, περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το χιπ χοπ δεν έχει χάσει τη μεταμορφωτική του δύναμη. Προγράμματα όπως το HipHop4Hope στην Αθήνα δείχνουν ότι μπορεί να χρησιμεύσει ως εργαλείο αυτοέκφρασης και διάθεση για αλλαγή. Μέσα από τη μουσική, τον χορό και την κοινότητα, η HipHop4Hope προσφέρει μια πλατφόρμα σε νέους που έχουν δύσκολες συνθήκες διαβίωσης προωθώντας τον εξερευνητικό χαρακτήρα του προγράμματος.
Το έργο της HipHop4Hope δείχνει ότι το χιπ χοπ είναι πολύ παραπάνω απ΄ότι ένα μουσικό είδος ή ένα στυλ χορού – είναι ένα κίνημα που δένει τους ανθρώπους και επιφέρει αλλαγές.

Είναι βασικό να κατανοήσουμε καλύτερα το συγκειμενικό πλαίσιο των προσφύγων, ώστε να μπορούμε να αντιμετωπίσουμε με ευαισθησία και ορθολογισμό αυτή την ευπαθή πληθυσμιακή ομάδα. Η αλλαγή του τόπου διαμονής λόγω συντριπτικών οικονομικών ή πολιτικών λόγων προκαλεί εξαιρετικά μεγάλη επιβάρυνση της ψυχικής υγείας, ενώ συνοδεύεται σχεδόν πάντα από τραυματικές εμπειρίες, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη φυγή. Αυτές οι συνθήκες προκαλούν συχνά κατάθλιψη, μετατραυματικό άγχος ή αγχώδεις διαταραχές, οι οποίες παρατηρούνται σε διάφορα επίπεδα. Ιδιαίτερα οι ασυνόδευτοι νέοι εκτίθενται σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα στρες και ευαλωτότητας, τα οποία συνεπάγονται, για παράδειγμα, κοινωνική απομόνωση, επιλεκτική μεταχείριση, διάσπαση οικογενειών και αβέβαιες διαδικασίες χορήγησης ασύλου.

Στην Αθήνα το πρόγραμμα επικεντρώνεται σε τρεις βασικούς τομείς. Στο πρόγραμμα Street Dance προσφέρονται τακτικά μαθήματα χορευτικών στυλ της πόλης, τα οποία είναι ανοιχτά και στο κοινό. Προκειμένου να προσελκύσουν τους νέους να επισκεφτούν αυτές τις δράσεις και να τους ενθουσιάσουν για την κουλτούρα του χιπ χοπ. Μέντορες της πρωτοβουλίας επισκέπτονται τακτικά καταλύματα όπου ζουν ανήλικοι πρόσφυγες. Προσπαθούν να δημιουργήσουν μια σταθερή επαφή με τους νέους και να τους παρουσιάσουν το πρόγραμμα. Για χιπ χοπ-ραπ διατίθενται δωρεάν οι χώροι δισκογραφικής εταιρείας, δημιουργώντας έτσι τη δυνατότητα παραγωγής beats και ηχογράφησης δικών τους συνθέσεων. Αλλά το πρόγραμμα δίνει κυρίως τη δυνατότητα τακτικών συναντήσεων ανθρώπων που εκφράζουν τα συναισθήματά τους με μουσική. Παρότι μιλούν διαφορετικές γλώσσες τούς ενώνει η κοινή αίσθηση του ρυθμού και της μουσικής.

Η πρωτοβουλία HipHop4Hope φέρνει επίσης διεθνείς καλλιτέχνες στην Αθήνα, συνδυάζοντας τα διάφορα στοιχεία του χιπ χοπ: προσφέρει άβαφους τοίχους για γκράφιτι, συναυλίες μουσικής και ραπ, χορευτικές παραστάσεις και εργαστήρια. Στόχος είναι να δημιουργηθούν θετικές εμπειρίες και γόνιμο περιβάλλον για διεθνές δικτυώσεις.

Είμαι φοιτήτρια ψυχολογίας αλλά και χορεύτρια του χιπ χοπ. Η HipHop4Hope με ενδιαφέρει ως έργο, επειδή βλέπω τη διεπαφή μεταξύ χορευτικού χιπ χοπ, πολιτισμού και ψυχικής υγείας. Με άγγιξαν οι συγκινητικές ιστορίες διαφόρων συμμετεχόντων, όπως και πάντα με συναρπάζει το πώς το χιπ χοπ ως κουλτούρα φέρνει κοντά ανθρώπους από όλο τον κόσμο δημιουργώντας έναν χώρο δικτύωσης. Θέλησα να επικεντρωθώ στη σχέση μεταξύ ψυχικής υγείας και χιπ χοπ και έχοντάς την κατά νου πήγα στην Αθήνα. Συνειδητοποίησα ωστόσο σύντομα, ότι αυτή η οπτική γωνία και η γενική αντίληψη για την ψυχική υγεία θα μπορούσαν να εμποδίσουν μια ολιστική διερεύνηση του όλου πρότζεκτ. Αντιλήφθηκα ότι υπήρχαν –εκτός από την ψυχική υγεία, η οποία φυσικά επηρεάζεται, μεταξύ των άλλων, από θετικές εμπειρίες– και πολλά άλλα θέματα. Για παράδειγμα το ερώτημα, πώς μπορούν να δημιουργηθούν σχέσεις εμπιστοσύνης. Πώς μπορώ να κάνω ανθρώπους που μιλούν μια εντελώς διαφορετική γλώσσα να νοιώσουν ενθουσιασμό για μια κουλτούρα με την οποία μέχρι τώρα δεν έχουν έρθει σε επαφή; Ποια θρησκευτικά και πολιτισμικά εμπόδια υπάρχουν στην επικοινωνία και στα εργαστήρια;
Για παράδειγμα: μια συμμετέχουσα από το Ιράν εξέφρασε την ευγνωμοσύνη της για ένα μάθημα χορού. Ήταν η πρώτη φορά στη ζωή της που χόρεψε χωρίς μαντίλα και με άλλους ανθρώπους έξω από το σπίτι της. Άλλοι αναφέρουν ότι το χιπ χοπ αποτελεί αναπόσπαστη σταθερά στη ζωή τους κάνοντάς την πιο πλούσια.

Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτό το πρόγραμμα προσφέρει, μέσω της κουλτούρας του χιπ χοπ που κρύβει μεγάλο δυναμικό, ένα είδος οικογενειακής εστίας σε ανθρώπους με ψυχικά τραύματα διαφόρων επιπέδων. Ολόκληρη η ομάδα της πρωτοβουλίας δείχνει τεράστια δέσμευση να συνεχίσει να μαθαίνει από τις εμπειρίες της, να αντιμετωπίζει στοχευμένα τις εσωτερικές συγκρούσεις και να διατηρεί μέσω συνεχούς επιμόρφωσης την ευαισθητοποίησή της στην εργασία της με τους πρόσφυγες. Για να συνεχίσει τη λειτουργία του, το πρόγραμμα χρειάζεται την υποστήριξη θεσμικών οργάνων και ιδρυμάτων. Περισσότερες πληροφορίες και νέα για το πρότζεκτ της Αθήνας μπορείτε να βρείτε εδώ. Αλλά και κάθε δωρεά από ιδιώτες είναι λίαν ευπρόσδεκτη και μπορεί να γίνει μέσα από την παραπάνω ιστοσελίδα.

Η πρωτοβουλία HipHop4Hope στο Φράιμπουργκ / Γερμανία εδώ (στα EN)
Η HipHop4Hope e.V. είναι μια καταχωρημένη μη κερδοσκοπικός ένωση με έδρα το Φράιμπουργκ στη Ν.Δ. Γερμανία. Το πρόγραμμα ξεκίνησε το 2013 από τον Stefan Müller. Στόχος της ένωσης είναι να δώσει σε νέους με δύσκολες συνθήκες ζωής μέσω της κουλτούρας του χιπ χοπ θετικά ερεθίσματα για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους και την κοινωνική τους ένταξη. Η HipHop4Hope διοργανώνει τακτικά εργαστήρια, μαθήματα χορού και εκδηλώσεις σε σχολεία και κέντρα νεότητας, πάντα σε στενή συνεργασία με τοπικούς και διεθνείς οργανισμούς.
Δραστηριότητες:
– Τακτικά εργαστήρια χιπ χοπ σε σχολεία και κέντρα νεότητας
– Εκδηλώσεις για την ενίσχυση της τοπικής κουλτούρας χιπ χοπ
– Εργασία με νέους, π.χ. διετές πρόγραμμα με Σύριους πρόσφυγες

Η πρωτοβουλία HipHop4Hope στην Αθήνα εδώ (στα EN)
Το πρόγραμμα HipHop4Hope Athens ξεκίνησε τον Ιούνιο του 2020 από τον Christian Drewicke. Στην πολυπολιτισμική Αθήνα απευθύνεται ιδιαίτερα σε νέους με μεταναστευτικό και προσφυγικό υπόβαθρο. Στόχος είναι να δημιουργηθεί μέσω της κουλτούρας του χιπ χοπ ένας ασφαλής χώρος για την αυτοεκδήλωση, την ένταξη και την προσωπική τους ανάπτυξη. Το πρόγραμμα συνεργάζεται με τοπικούς και διεθνείς οργανισμούς, κέντρα νεότητας και ομάδες χιπ χοπ.
Δραστηριότητες:
– Τακτικά, δωρεάν μαθήματα χιπ χοπ για όλους, ανεξάρτητα από την καταγωγή, την ηλικία, το φύλο ή τη θρησκεία τους
– Μηνιαίες εκδηλώσεις της κοινότητας όπως βραδιές κινηματογράφου, εργαστήρια, γκράφιτι, ραπ και χορευτικές εκδηλώσεις
– Ειδικά προγράμματα όπως το «Juicy Cruise Music Creations» για την προώθηση μουσικών ταλέντων
Η χρηματοδότηση γίνεται από ιδρύματα. Για παράδειγμα το ίδρυμα :do ενισχύει με 1.800 ευρώ τις μηνιαίες εκδηλώσεις

Από το 2013 υπάρχει το πρόγραμμα HipHop4Hope και στις Φιλιππίνες.

Η Ina Kuhn σπούδασε ψυχολογία στο Βερολίνο και ολοκλήρωσε την επαγγελματική της εκπαίδευση ως επαγγελματίας χορεύτρια του χιπ χοπ στο Παρίσι. Ταξιδεύει συχνά σε διάφορες χώρες για να γνωρίσει την ποικιλομορφία της κουλτούρας του χιπ χοπ.
Στη πρωτοβουλία HipHop4Hope στην Αθήνα την έθελξε η θετική επιρροή του χιπ χοπ στο συναπάντημα διαφορετικών κουλτούρων. Το θέμα του μάστερ της ήταν «The Rhythm of Hope: How Hip Hop creates community». Ζει στο Παρίσι όπου ασχολείται με πάθος με τον χορό, που τον συνδυάζει με τις γνώσεις της ως ψυχολόγος.

Κείμενο και φωτογραφίες: Ina Kuhn. Σύνταξη και μετάφραση: Α. Τσίγκας. Ευχαριστούμε τη Φανή Παπούλια για την υπόδειξη και την επαφή.

1_Γεννήθηκες στη Θεσσαλονίκη και μεγάλωσες στην Κατερίνη. Τι σε ώθησε να μεταφερθείς από την Ελλάδα στη Γερμανία;

Κατάγομαι από τη μικρή Κατερίνη. Μεγάλωσα με βαθιά συναίσθηση της ελληνικής κουλτούρας και τον τρόπο ζωής. Παρ’ όλα αυτά, από πολύ μικρή ηλικία ένιωθα ότι οι προσωπικές και επαγγελματικές μου επιδιώξεις ξεπερνούσαν αυτά που μπορούσε να μου προσφέρει το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσα. Αυτή η απόφαση ήταν ένα μεγάλο βήμα στη ζωή μου – ένα βήμα που απαιτούσε πολύ θάρρος, αλλά και έκρυβε μέσα του πολλή ελπίδα.
Η επιθυμία να αξιοποιήσω το δυναμικό μου στο έπακρο με ώθησε να αφήσω πίσω μου τα οικεία. Ήθελα να γνωρίσω καλύτερα τον εαυτό μου – ανεξάρτητα από τις προσδοκίες της κοινωνίας ή τις παραδοσιακές αντιλήψεις που κυριαρχούσαν γύρω μου. Η Γερμανία δεν ήταν για μένα απλώς μια χώρα με περισσότερες ευκαιρίες· ήταν ένας τόπος όπου μπορούσα να ξεκινήσω από την αρχή και να ξαναχτίσω τη δική μου οπτική για τον κόσμο.
Ήθελα να ανακαλύψω ποια είμαι, όταν είμαι εντελώς μόνη μου – χωρίς οικογενειακές επιρροές, χωρίς πολιτισμικούς περιορισμούς. Ήταν σημαντικό για μένα να βρεθώ σε ένα νέο περιβάλλον, όπου θα μπορούσα να αναπτύξω τη σκέψη μου ελεύθερα, να διευρύνω τους ορίζοντές μου και να ξεπεράσω τον εαυτό μου.
Σήμερα ξέρω πως αυτή η απόφαση όχι μόνο μου άνοιξε νέους δρόμους, αλλά με βοήθησε να δυναμώσω την ταυτότητά μου – ως άνθρωπος που τιμά τις ρίζες του, αλλά έχει το θάρρος να χαράξει τον δικό του δρόμο.

2_Πώς διατηρείς επαφή με τους συγγενείς σου στην πατρίδα;

Από το 2012 ζω στην Κολωνία, αλλά η επαφή με την οικογένειά μου παραμένει για μένα ζωτικής σημασίας. Ακόμα κι αν η καθημερινότητα εδώ είναι συχνά αγχωτική και ο χρόνος περιορισμένος, προσπαθώ να διατηρώ ζωντανή την επικοινωνία με τα αγαπημένα μου πρόσωπα – μέσω τηλεφωνημάτων, βιντεοκλήσεων κ.λπ. Οι στιγμές με την οικογένειά μου μου προσφέρουν μια βαθιά εσωτερική γαλήνη και με ενδυναμώνουν ώστε να αντιμετωπίζω τις προκλήσεις της ζωής με θετική ενέργεια και αισιοδοξία.

3_Μέχρι στιγμής έχεις αφιερωθεί κυρίως στην μουσική. Τώρα στάθηκες για πρώτη φορά μπροστά στην κάμερα. Πώς ήρθαν έτσι τα πράγματα;

Αρχικά προοριζόμουν μόνο για έναν ρόλο κομπάρσου, θα υποδυόμουν μια τραγουδίστρια. Όμως την άνοιξη του 2024 επικοινώνησε μαζί μου ο showrunner Jasin Challah. Με ρώτησε αν ήμουν ανοιχτή να δοκιμάσω κάτι καινούργιο και είπε ότι στο σενάριο υπήρχε ένας ρόλος που μου ταίριαζε – χωρίς όμως να αποκαλύψει περισσότερες λεπτομέρειες. Μερικούς μήνες αργότερα, το καλοκαίρι του 2024, έλαβα πρόσκληση για ένα E-Casting. Έπρεπε να μελετήσω κάποιους διαλόγους και να βιντεοσκοπήσω τον εαυτό μου, παίζοντάς τους. Πέρασα με επιτυχία αυτό το στάδιο και προσκλήθηκα σε προσωπικό κάστινγκ στην εταιρεία παραγωγής. Ήταν μια εντελώς καινούργια εμπειρία για μένα, αλλά ένιωσα ότι πήγε καλά. Λίγες ημέρες αργότερα ήρθε η επιβεβαίωση ότι μου δίνουν τον ρόλο. Τότε έμαθα ότι πρόκειται για πρωταγωνιστικό ρόλο. Εκ των υστέρων, σχεδόν χάρηκα που δεν το ήξερα νωρίτερα – η πίεση θα ήταν πιθανώς μεγαλύτερη.

4_Έχει κάποιος στην οικογένειά σου εμπειρία ως μουσικός ή ηθοποιός;

Οι γονείς μου δεν είχαν μουσικές γνώσεις, ούτε ασχολήθηκαν ποτέ με τα καλλιτεχνικά. Ωστόσο, υπήρξαν δύο άνθρωποι που επηρέασαν θετικά την καλλιτεχνική μου πορεία. Ο πρώτος ήταν ο θείος μου Δημήτρης Χανδολιάς, αδελφός της μητέρας μου. Αναγνώρισε από νωρίς τον ενθουσιασμό μου για τη μουσική. Όταν ήμουν έντεκα χρονών μου χάρισε την πρώτη μου κιθάρα. Ήταν ερασιτέχνης μπασίστας με μουσικό πάθος και υπέροχη αισθητική. Η αγάπη του για τη μουσική και η ενθάρρυνσή του σήμαιναν πολλά για μένα και μου έδωσαν το θάρρος να ακολουθήσω τον δικό μου μουσικό δρόμο. Ο δεύτερος σημαντικός άνθρωπος για μένα ήταν ένας άλλος θείος μου, ο Γεώργιος Χανδολιάς, ξάδελφος τής μητέρας μου. Για πολλά χρόνια είχε εργαστεί ως ηθοποιός και σκηνοθέτης στην Αθήνα. Τον γνώρισα μετά την επιστροφή του στην Κατερίνη, λίγα μόνο χρόνια πριν φύγω για το εξωτερικό. Δεν περάσαμε πολύ χρόνο μαζί, έχει πεθάνει, αλλά οι συζητήσεις μας ήταν έντονες, ειλικρινείς και ουσιαστικές. Μιλούσαμε για την τέχνη, για το τι σημαίνει να είσαι καλλιτέχνης, αλλά και για τη ζωή – και όλα αυτά με συγκινούσαν βαθιά. Με αυτούς τους δύο ανθρώπους ένιωθα μια διαφορετική, ψυχική σύνδεση. Ήταν πολύ σημαντικό για μένα το πόσο βαθιά με κατανοούσαν – τα όνειρά μου, τις ανησυχίες μου, τους φόβους μου. Το πόσο με επηρέασαν το συνειδητοποίησα αργότερα. Μέχρι και σήμερα έχω στην καρδιά μου τον χρόνο που πέρασα μαζί τους – σε μια ηλικία που αποδείχθηκε καθοριστική για τη διαμόρφωση του ψυχισμού μου.

5_Ποιον ρόλο παίζεις στη σειρά «Rembetis»;

Στη σειρά υποδύομαι τον ρόλο της Αlitheia. Αλήθεια στα ελληνικά – και αυτό ακριβώς αντικατοπτρίζει η προσωπικότητά της. Η Αλήθεια λοιπόν είναι η πιο έξυπνη της οικογένειας· οργανώνει την καθημερινή ζωή, συνενώνει και αναλαμβάνει ευθύνες, ιδιαίτερα κατά τη μακρά απουσία της μητέρας. Είναι μια μητρική φιγούρα, που φροντίζει με αγάπη όλους γύρω της. Αγαπά πολύ και έχει αδυναμία στον δίδυμο αδελφό της, τον Πάρη. Για την κόρη της, την Εκάτη, νιώθει απίστευτα περήφανη – παρόλο που, ως μητέρα που μεγαλώνει παιδί μόνη της, συχνά φτάνει στα όριά της. Προσπαθεί να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στους πολλούς ρόλους που αναλαμβάνει: μητέρα, αδερφή, κόρη, γυναίκα. Για μένα ενσαρκώνει τη σύγχρονη γυναίκα – με αυτοπεποίθηση, ενσυναίσθηση και την επιθυμία να ορίσει η ίδια τη θέση της σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από άνδρες. Ξέρει ποια είναι και είναι έτοιμη να φανερώσει τις δυνάμεις της και να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Μπορώ να ταυτιστώ έντονα μαζί της. Από τη φύση μου, είμαι πολύ «φροντιστική» και στοργική σε ό,τι και όποιον με περιβάλλει, σκέφτομαι με προσανατολισμό στη λύση των καταστάσεων που προκύπτουν και βάζω στο επίκεντρο τους οικείους μου. Αν και δεν έχω ακόμα παιδιά, μπορώ εύκολα να με φανταστώ στο μέλλον ως μητέρα. Όσο περισσότερο σκέφτομαι την Αλήθεια, τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται: σε πολλά σημεία, παίζω τον ίδιο μου τον εαυτό. Ωραία ερώτηση, μια καλή ευκαιρία για εσωτερική ανασκόπηση.

6_Πώς πήγαν τα γυρίσματα;

Τα γυρίσματα ήταν έντονα, αλλά πάνω απ’ όλα απίστευτα εμπλουτιστικά. Ολόκληρη η ομάδα – μπροστά και πίσω από την κάμερα – ήταν επαγγελματική, γεμάτη υποστήριξη και θετική ενέργεια. Τέτοιο σεβασμό και συνεργατικότητα σπάνια συναντάς. Όλοι εργάζονταν με αληθινή αφοσίωση – από τους ηχολήπτες, τους φωτιστές, τους κάμεραμαν, τους ενδυματολόγους, τους μακιγιέζ, μέχρι το catering. Το καταλάβαινες αμέσως: όλοι πίστευαν στο πρότζεκτ. Αυτό που με συγκίνησε ιδιαίτερα ήταν ότι η σκηνοθέτις Sophie Averkamp και ο showrunner Jasin Challah με εμπιστεύτηκαν και μου χάρισαν αυτόν τον ρόλο. Το να νιώθεις τόση εμπιστοσύνη είναι δώρο – και ταυτόχρονα μεγάλη ώθηση για να δώσεις τον καλύτερό σου εαυτό. Νιώθω πολύ ευγνώμων για τη συνεργασία με τη σκηνοθέτιδά μας. Έχει μια εξαιρετική ικανότητα να παρατηρεί τους ανθρώπους στον ρόλο τους και να τους «βλέπει» πραγματικά. Μέσα από τη σκηνοθετική της καθοδήγηση ανακάλυψα πολλά για τον εαυτό μου – τόσο ως ηθοποιός όσο και ως άνθρωπος. Και φυσικά για την γνωριμία μου και συνεργασία με τον υπέροχο Jasin Challah, showrunner της σειράς και «δίδυμο αδελφό» μου στην οθόνη. Για μένα υπήρξε κάτι περισσότερο από συνεργάτης: υπήρξε συνοδοιπόρος, έμπνευση και ένα σπάνιο παράδειγμα δημιουργικού οράματος που συναντά την ανθρώπινη ευαισθησία. Από τον Jasin έμαθα τι σημαίνει να δίνεσαι με καρδιά και ψυχή σε κάτι που ξεπερνά τον εαυτό σου – σε ένα όραμα, μια ιστορία, μια κοινή αποστολή.

*_Ο showrunner είναι υπεύθυνος απέναντι στον τηλεοπτικό σταθμό και το στούντιο παραγωγής για την καθημερινή λειτουργία μιας τηλεοπτικής σειράς.

7_Πώς ένιωσες κατά την διάρκεια των γυρισμάτων;

Τα γυρίσματα ήταν ένα συναρπαστικό ταξίδι σε έναν εντελώς νέο κόσμο. Έμαθα πολλά για τη δουλειά μπροστά στην κάμερα και, προς μεγάλη μου έκπληξη, ανακάλυψα μια νέα πλευρά της δημιουργικής μου έκφρασης. Αν και πάντα ένιωθα ότι η υποκριτική μού ταιριάζει, ήταν κάτι τελείως διαφορετικό από την έως τώρα μουσική μου πορεία – πιο άμεσο, πιο ωμό, πιο αυθόρμητο. Ιδιαίτερα συγκινητική για μένα ήταν αυτή η «καθαρή υποκριτική» – χωρίς επίσημη εκπαίδευση, χωρίς φίλτρα, απλά ο εαυτός μου. Μου θύμισε τις αρχές μου στη μουσική, αλλά με έναν νέο, δυναμικό τρόπο. Αυτή η εμπειρία μου άνοιξε έναν νέο κόσμο. Νιώθω πλέον την επιθυμία να εξελιχθώ, να παρακολουθήσω σεμινάρια, να εμβαθύνω. Τι κρατάω από αυτό το ταξίδι: Θέλω να συνεχίσω να ζω τη δική μου αλήθεια – αυθεντικά, χωρίς συμβιβασμούς. Ακριβώς όπως ο ρόλος μου. Μέσα από εκείνον κατάφερα να ριζώσω αυτή τη συνειδητοποίηση βαθιά μέσα μου.

8_Ποια ήταν η καλύτερη στιγμή σου κατά την διάρκεια των γυρισμάτων;

Μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή για μένα ήταν η σκηνή όπου η Aλήθεια– ο ρόλος μου – παίρνει τη θέση της σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από άνδρες. Ήταν η στιγμή που στέκεται απέναντι στον εαυτό της, αναγνωρίζει τη δύναμή της και διεκδικεί τον χώρο της. Αυτή η σκηνή με άγγιξε βαθιά, γιατί αναγνώρισα σε αυτήν πολλά κομμάτια της δικής μου εσωτερικής πορείας. Και υπήρχε και μια άλλη σκηνή, που δεν θα την ξεχάσω ποτέ – αλλά για εντελώς διαφορετικούς λόγους: Ο τηλεοπτικός «πατέρας» μας, ο Μάρκος, μίλησε με έναν τόσο ιδιαίτερο τόνο, που με έβγαλε εντελώς εκτός ελέγχου. Άρχισα να γελάω και δεν μπορούσα με τίποτα να σταματήσω – εν μέσω του γυρίσματος. Έκλαιγα από τα γέλια. Ήταν μια στιγμή καθαρού, άγριου γέλιου. Όταν το γέλιο είναι τόσο δυνατό που σε πονάει η κοιλιά, τότε όλα φαίνονται να είναι σωστά. Αυτές τις στιγμές τις λατρεύω.

9_Τι δεν σου άρεσε τόσο;

Πράγματι δεν υπήρξε κάτι που να μην μου άρεσε – αυτή είναι η ειλικρινής μου απάντηση. Κάθε εμπειρία στο σετ ήταν, με τον δικό της τρόπο, διδακτική και με βοήθησε να γνωρίσω καλύτερα τον εαυτό μου. Φυσικά, στην αρχή υπήρξαν καταστάσεις που ήταν για μένα ασυνήθιστες ή άβολες. Όμως, με την πάροδο του χρόνου, ενσωμάτωσα στο παίξιμό μου ακριβώς αυτές τις στιγμές – και μάλιστα τις εκτίμησα. Αναδρομικά δεν βλέπω αρνητικές πλευρές. Αντίθετα: Θέλω στο μέλλον να μιλάω ανοιχτά για αυτές τις μικρές προκλήσεις, γιατί πιστεύω ότι οι εμπειρίες μου μπορεί να βοηθήσουν άλλους που ίσως περνούν παρόμοιες καταστάσεις.

10_Θα αναλάμβανες ξανά ρόλο σε τηλεοπτική σειρά ή ταινία;

Ναι, σίγουρα. Η εμπειρία ήταν υπέροχη, ένα πρώτο βάπτισμα στην υποκριτική τέχνη και τις προεκτάσεις που έχει στον ηθοποιό που ενσαρκώνει ένα ρόλο. Θα ήθελα να συνεχίσω να αναλαμβάνω ρόλους, να εξελίσσω τις ικανότητές μου και να αποδεχτώ νέες προκλήσεις. Η υποκριτική έχει απελευθερώσει μια πλευρά του εαυτού μου, που δεν γνώριζα πριν. Είμαι απόλυτα πεπεισμένη ότι θα εκπληρώσω αυτή την αποστολή με τιμή και σεβασμό και ανυπομονώ για την επόμενη υποκριτική πρόκληση.

Η τηλεοπτική σειρά
Τα οκτώ επεισόδια της κωμικής σειράς έχουν ως θέμα την οικογένεια Ρεμπέτη. Διατηρεί ψητοπωλείο στην Κολωνία, όπου μια σειρά ατυχών συμπτώσεων απελευθερώνονται αμέτρητοι δαίμονες και πνεύματα. Αυτό αναγκάζει τους Ρεμπέτη να αναλάβουν την οικογενειακή τους παράδοσή ως κυνηγοί πνευμάτων. Η ανάληψη αυτής της δράσης πλήττει ιδιαίτερα σκληρά τον γιο Πάρη (Jasin Challah), ο οποίος είχε εγκαταλείψει προ πολλού την Κολωνία ακολουθώντας μεγάλη μουσική καριέρα. Τώρα είναι αναγκασμένος να συνεργαστεί με τον αδελφό του Έκτορα (Samy Challah) και τον πατέρα τους Μάρκο (Παύλος Κουρτίδης) ώστε να απωθήσουν τα πνεύματα στον Άδη και να σώσουν τη γη. Ευτυχώς που έχει στο πλευρό του τη δίδυμη αδερφή του Αλήθεια (Φεβρώνια).

Η Φεβρώνια γεννήθηκε το 1989 στη Θεσσαλονίκη και μεγάλωσε στην Κατερίνη, όπου έζησε μέχρι τα 18 της χρόνια. Η αγάπη της για τη μουσική και το ταλέντο της στο τραγούδι φάνηκαν από μικρή ηλικία. Στα έντεκά της ξεκίνησε μαθήματα κλασικής κιθάρας και έναν χρόνο αργότερα μαθήματα κλασικού τραγουδιού. Από το 2012 ζει στην Κολωνία. Μακριά από την πατρίδα της ανακάλυψε την αγάπη της για το ρεμπέτικο και την ελληνική μουσική παράδοση. Από τότε τραγουδάει στο μουσικό σχήμα Rebetikon. // Rebetikon εδώ με σύνδεσμο στη Φεβρώνια, μουσικό παράδειγμα εδώ (YouTube)

Ο Raphael Irmer είναι απόφοιτος Νεοελληνικών και Βυζαντινών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. 2022 με 2023 ολοκλήρωσε δημοσιογραφική μαθητεία στην ημερήσια εφημερίδα Volksstimme του Μαγδεμβούργου. Μαζί με τον Αστέρη Κούτουλα επιμελήθηκε φέτος την ποιητική συλλογή «Paradiesische Höllen» (Παραδείσιες κολάσεις) με όλα τα ποιήματα του Μίκη Θεοδωράκη.

Συνέντευξη: Raphael Irmer. Μετάφραση: Irmer/Φεβρώνια. Φωτογραφίες της Φεβρώνιας: Dorina Milaş. Σύνταξη: Α. Τσίγκας.

Στη σκέψη μας συνδυάζουμε ίσως την Αθήνα με την κλασική αρχαιότητα και τα άψογα αγάλματά της, όπως είναι οι Καρυάτιδες του Ερεχθείου στην Ακρόπολη. Τα πρωτότυπα των πέντε από τους έξι γυναικόμορφους κίονες βρίσκονται στο Μουσείο της Ακρόπολης προστατευμένα από τις καιρικές συνθήκες. Αξιοθέατο είναι επίσης το μαρμάρινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς Προμάχου του 19^ου αιώνα, ύψους άνω των τεσσάρων μέτρων, το οποίο ορθώνεται στην Πανεπιστημίου στον γαλανό ουρανό, ακριβώς μπροστά από την Ακαδημία των Αθηνών, ένα από τα πλέον μεγαλοπρεπή κτίσματα της νεότερης Ελλάδας.

Όποιος όμως νομίζει ότι τα δημόσια καλλιτεχνήματα στους δρόμους της Αθήνας περιορίζονται σε αρχαιοπρεπή μοτίβα, κάνει λάθος. Παίρνουμε μια πρώτη γεύση περνώντας στην απέναντι πλευρά της πολυσύχναστης Πανεπιστημίου. Στον πλαϊνό τοίχο της Τράπεζας Πειραιώς βλέπουμε ένα τεραστίων διαστάσεων, ζωηρόχρωμο εικαστικό street art του καλλιτέχνη Atek από το 2022: δείχνει μια γυναίκα με σταυρωμένα χέρια και πολυάριθμες μικρές γυναικείες μορφές να ισορροπούν σε ιλιγγιώδες ύψος πάνω από το κεφάλι της. Συμβολίζει τη σύγχρονη γυναίκα, η οποία ανταπεξέρχεται καθημερινά σε αμέτρητους ρόλους και προκλήσεις. Τοποθετημένη σε περίοπτη θέση τονίζει την ισότητα των φύλων.

Το φαινόμενο της τέχνης του δρόμου ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980, όταν τα πρώτα γκράφιτι ψεκάστηκαν σε συρμούς και τοίχους της πρωτεύουσας. Το 1998 πραγματοποιήθηκε το πρώτο διεθνές φεστιβάλ γκράφιτι βορειοδυτικά της Ακρόπολης· τέσσερα χρόνια αργότερα η εικαστική ομάδα Carpe Diem υλοποίησε σε συνεργασία με Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες το πρότζεκτ Chromopolis. Η τέχνη του δρόμου εμφανίζεται από τότε όλο και πιο έντονα στο αστικό τοπίο και γίνεται όλο και περισσότερο αποδεκτή από τον κόσμο.

Την ευφορία των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 ακολούθησαν χρόνια ύφεσης, με αποτέλεσμα οι τοιχογραφίες να αποκτούν όλο και πιο έντονα πολιτικό και κοινωνικό χαρακτήρα. Αυτό δεν έχει αλλάξει μέχρι σήμερα. Παράδειγμα είναι η τοιχογραφία Ο Μυστικός δείπνος του καλλιτέχνη INO, εμπνευσμένη από το παγκοσμίου φήμης ομώνυμο έργο του Ντα Βίντσι. Οι Απόστολοι έχουν αντικατασταθεί από πολιτικούς. Αποφασίζουν ανέμελα για την τύχη της χώρας, ορισμένοι φαίνεται να είναι αδιάφοροι ή αμέτοχοι. Ανήμπορα χέρια υψώνονται στο κάτω μέρος του μακριού τραπεζιού. Το έργο αυτό σε αποχρώσεις του γκρι βρίσκεται στην οδό Πειραιώς στον ατέλειωτο τοίχο του παλιού αμαξοστασίου του ΟΣΥ.

Ακριβώς απέναντι, στην καρδιά της ζωντανής συνοικίας Γκάζι, βρίσκεται το κέντρο εκδηλώσεων Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων. Μια εκπληκτική πολιτιστική ποικιλομορφία υπογραμμίζει τη γοητεία του πρώην εργοστασίου φυσικού αερίου. Πέρα από έναν ραδιοφωνικό σταθμό, το Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου και ένα κέντρο νεοφυών επιχειρήσεων, υπάρχουν αίθουσες και ανοιχτοί χώροι για εκδηλώσεις κάθε είδους: μουσικές συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, παντός είδους φεστιβάλ, εκθέσεις τέχνης και χειροτεχνίας, εργαστήρια και πολλά άλλα.

Εφάμιλλο όσον αφορά τέχνη και πολιτισμό είναι και το Μεταξουργείο με πολυάριθμα μουσεία, γκαλερί και θέατρα. Η Δημοτική Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, για παράδειγμα, στεγάζεται σε ένα από τα παλαιότερα νεοκλασικά της Αθήνας, έργο του Δανού αρχιτέκτονα Christian Hansen. Λειτούργησε ως εργοστάσιο μεταξιού έως το 1875 και έδωσε το όνομά του στην ευρύτερη περιοχή. Παρουσιάζει πίνακες και γλυπτά σημαντικών νεότερων Ελλήνων εικαστικών.

Ακριβώς στην αρχή της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου συναντάμε μια από τις πιο όμορφες τοιχογραφίες της Αθήνας. Μια νεαρή γυναίκα είναι αφοσιωμένη στην αγαπημένη της ασχολία, το διάβασμα. Πίσω της διακρίνεται μια στοίβα βιβλία. Το τεράστιο, γοητευτικά νοσταλγικό έργο με τίτλο So Many Books, So Little Time (Τόσο πολλά βιβλία, τόσο λίγος χρόνος) φιλοτέχνησε ο SimpleG στη διάρκεια του φεστιβάλ Petit Paris d’Athènes 2019 και είναι ένα must-see για τους θαμώνες της street art.

Πολύ κοντά, στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου, άλλο ένα μεγαλόσχημο έργο κοσμεί το πλάι μιας πολυκατοικίας. Ο γεννημένος στην Κρήτη Λεωνίδας Γιαννακόπουλος είναι δεξιοτέχνης στη δημιουργία ρετρο-φουτουριστικών κόσμων που σαγηνεύουν το κοινό. Δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του φεστιβάλ Petit Paris d’Athènes 2021, έχει τίτλο Ode 2 the big sea (Ωδή στο πέλαγος) και δείχνει την Αφροδίτη να αναδύεται από τη θάλασσα, στεφανωμένη από ένα παλιό ιστιοφόρο· είναι ένα εγκώμιο όχι μόνο στη θάλασσα, αλλά και στον πολιτισμό.

Κίνητρο της εικαστικού Μελίνας Κοάν είναι να αποτυπώνει εμπνευσμένα και πολύχρωμα μοτίβα street art στα μονόχρωμα κτήρια της τσιμεντούπολης. Απέναντι από την πολυσύχναστη κεντρική αγορά στην καρδιά της πόλης ορθώνεται στον τοίχο μιας πολυκατοικίας η μαγευτική τοιχογραφία της με τίτλο Αειφορία. Ένα μικρό κορίτσι, περιτριγυρισμένο από μπλε πεταλούδες, κάθεται στο έδαφος και κοιτάζει με προσδοκία ένα φυτό που βλαστάνει. Με το έργο της η Κοάν θέλει να ξυπνήσει τον σεβασμό για τη φύση και τους πόρους της, έτσι ώστε και οι μελλοντικές γενιές θα έχουν τη δυνατότητα να επωφεληθούν από ένα θελκτικό περιβάλλον.

Δεν είναι λοιπόν μόνο το εκπληκτικό μέγεθος και η φινέτσα των έργων τέχνης του δρόμου που εντυπωσιάζουν τον περιηγητή, αλλά και τα μηνύματα που μεταφέρουν. Είναι η αξίωση ίσων δικαιωμάτων για όλους, η εκπαίδευση ως πολύτιμο αγαθό ή η προσανατολισμένη στο μέλλον διατήρηση της φύσης – με άλλα λόγια, θέματα που μας αφορούν όλους. Γιατί η τέχνη πρέπει μεν να ελκύει και να εκπλήσσει, αλλά και να διεγείρει τη σκέψη και, στην καλύτερη περίπτωση, να μας δραστηριοποιεί.

Η Ακαδημία Αθηνών εδώ
Carpe Diem, πρότζεκτ Chromopolis εδώ (στα EN)
Μελίνα Κοάν εδώ
Το street art στην Αθήνα εδώ
Η τέχνη του δρόμου στην Αθήνα στο diablog.eu (2019) εδώ

Ο Χρίστιαν-Ιωάννης Παπαγεωργίου μεγάλωσε δίγλωσσα σε μια ελληνογερμανική οικογένεια. Στη Γερμανία και στην Ισπανία ολοκλήρωσε γερμανική φιλολογία, ισπανικές και λατινοαμερικανικές σπουδές καθώς και παιδαγωγική. Από το 2016 εργάζεται ως ανεξάρτητος συγγραφέας, γράφοντας άρθρα και διηγήματα για διάφορες έντυπες εφημερίδες και διαδικτυακά περιοδικά στα γερμανικά και στα ελληνικά.

Κείμενο και φωτογραφίες: Christian Papageorgiou. Μετάφραση και σύνταξη: Α. Τσίγκας.

Χαλαρώναμε στην Εύβοια, στο φεστιβάλ δεν ήθελα να πάω. Κολύμπι στη θάλασσα, ξάπλα στην ακρογιαλιά, μάζεμα ξύλων που φέρνει το κύμα, ασχολία με τα βοτσαλάκια, αγνάντεμα από τα βράχια, στα απέναντι νησιά και τον κόλπο – όλη αυτή η ηρεμία, το ζεστό και το γαλήνιο. Το πολύ-πολύ ποδηλατάδα και κάποια επίσκεψη στην ταβέρνα. Το ταξίδι στην Αθήνα το οργάνωσε τελικά η Ρεμπέκα. Τώρα πια τής είμαι απείρως ευγνώμων. Έτσι κι αλλιώς η διαδρομή ήταν μόνο τρεις ώρες. Και από το ξενοδοχείο στο φεστιβάλ μόνο μια ανάσα. Λίγα φανάρια παρακάτω στριμωχθήκαμε στη λωρίδα που στρίβει αριστερά, προσπεράσαμε στα γρήγορα ένα αυτοκίνητο με ξένες πινακίδες που, αντίθετα με μας, δεν ήξερε που να πάει, και μπήκαμε στην Ιερά Οδό. Ξετυλίγεται το γκρίζο οδόστρωμα, νωχελικά αργά. Πάρε το πόδι απ΄ το γκάζι, όποιος και να σε κορνάρει από πίσω. Ένα μικρό πάρκο, τεράστια δέντρα: μετανάστες γεμίζουν σακιά ολόκληρα με χαρούπια. Όπου να ΄ναι φτάνουμε.

Να, εκεί κρέμεται ένα τεράστιο κατακόκκινα μπάνερ που διαφημίζει το φεστιβάλ. Πολύ κόσμο δεν έχει, σίγουρα έχουν μπει ήδη όλοι μέσα, τι ώρα είναι αλήθεια; Να, στρίψε τώρα δεξιά, ναι, μπορούμε να παρκάρουμε εδώ. Ακόμα και τώρα, ένα μήνα μετά, έχω αυτή τη ζεστή αίσθηση του δρόμου που με νανουρίζει στη στιγμή. Περπατάω με τη σκέψη και με την καρδιά στην Ιερά Οδό. Κάποια στιγμή η μουσική τελειώνει, το φεστιβάλ αδειάζει και εγώ αποκοιμιέμαι· είμαι κάπου στο άπειρο και σε ύπνο βαθύ. Η Ιερά Οδός, που τραβάει πάντα ευθεία, με συγκινεί ίσως περισσότερο κι από το συγκλονιστικό φεστιβάλ. Αυτόν τον πυρετό του δρόμου πρέπει ίσως να τον ξεφορτωθώ. Ο δρόμος είναι ο κόσμος μου. «Δρόμοι» λέγονται επίσης και οι μουσικές κλίμακες. Αυτή η προσμονή, οι λίγες στιγμές πριν στρίψουμε για να παρκάρουμε το αυτοκίνητο, το θρόισμα του χρόνου …

«Το Ρεμπέτικο Φεστιβάλ Αθηνών θα πραγματοποιηθεί στις 12 και 13 Οκτωβρίου 2024 στο Πολιτιστικό Κέντρο Ελληνικό Μολύβι, Ιερά Οδός 154 υπό την αιγίδα» … και ούτω καθεξής. Αυτό το γράφει στο φυλλάδιο. Και τι μ΄ αυτό, ποιον τον νοιάζει; «Κορυφαίοι Έλληνες μουσικοί, μουσικολόγοι, συγγραφείς, δημοσιογράφοι, αρχειονόμοι, ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί παραγωγοί παρουσιάζουν τις δεξιότητες και τις γνώσεις τους», διάβασα σε κάποια εφημερίδα. Ναι ναι, τις δεξιότητες και τις γνώσεις τους, γιατί κινούμαστε κάπως στον ακαδημαϊκό χώρο – έτσι δεν είναι; Διαδικτυακοί παραγωγοί, σύγχρονοι αρχειοθέτες – χωρίς να ξεχνάμε εδώ και το εξαιρετικό αρχείο Κουνάδη.

Ο Γιώργος Ζορμπάς στην εξωτερική σκηνή
Πάμε γρήγορα στην εξωτερική σκηνή, εκεί παίζει ο Γιώργος Ζορμπάς και η μπάντα του. Υπέροχη φωνή. Παλιά ρεμπέτικα, τέλεια. Πες του ένα γεια, όχι, πες του εσύ το γεια. Χαίρεται που είμαστε εδώ. Γιατί γνωριζόμαστε ήδη. Στην ατέλειωτη νύχτα της 30^ης Απριλίου – 1^ης Μαΐου στην ταβέρνα Το Ναυάγιο των Αγγέλων στα Εξάρχεια καθόταν δίπλα μας, όχι κολλητά, αλλά θελήσαμε να τον γνωρίσουμε. Ανυπερθέτως. Το υποθέταμε και αποδείχτηκε σωστό: είναι μεγάλος ρεμπέτης. Τώρα είμαστε φίλοι, συνομήλικοι και μάλιστα καλοδιατηρημένοι. Ναι, πρέπει να προσέχει την υγεία του, μας είχε πει τότε. Έχουμε μια κάποια ηλικία. Γελάμε με τον Γιώργο, τον φίλο μας. «Ρε συ, θα έρθουμε απόψε στην ταβέρνα στη Νίκαια». Κι εκείνος απαντά: «Θα σας κλείσω τραπέζι!»

Στο φουαγιέ του πολιτιστικού κέντρου
Στο φουαγιέ έχω την εντύπωση ότι παρουσιάζονται ένα εκατομμύριο ελληνικά βιβλία ρεμπετολογίας, CD, ρεμπέτικα πατάκια μπύρας (ή μήπως λέγονται σουβέρ;). Εντέλει είναι πατάκια με όψη CD. Βιβλία φωτογραφίας, πότε όμως να τα ξεφυλλίσεις όλα αυτά; Θα αγοράσω πρώτα αυτό το μπλουζάκι. Όχι το εξαντλημένο μπλουζάκι του Μάρκου Βαμβακάρη, όχι, δεν περιμένω την ανατύπωσή του, θέλω αυτό εδώ με το λογότυπο, και μάλιστα τώρα: 1st Athens Rebetiko Festival, ασπρόμαυρο. Δείχνει έναν μπαγλαμά με τις ρίζες του στο παρελθόν, τέλειος συμβολισμός. Θα το περιφέρω περήφανα στη Στουτγάρδη λέγοντας: Ναι, ήμασταν κι εμείς εκεί. Ήμασταν και είμαστε ακόμα εκεί, με την καρδιά μας. Θυμάσαι, λέω από τότε στη Ρεμπέκα κάθε μέρα στη Στουτγάρδη. Πόσο φιλικοί ήταν όλοι τους, πράοι και εξυπηρετικοί. Όλοι διακριτικοί, χωρίς σπρωξίματα, πουθενά γύρω άδεια μπουκάλια ή σκουπίδια, σου κρατούσαν την πόρτα, ευγενικοί άνθρωποι, πεινασμένοι για μόρφωση, πρόθυμοι να μάθουν. Ακόμα και η ίδια η ρεμπέτικη κοινότητα είναι εντυπωσιασμένη και γοητευμένη.

Μετά; Τι έχει τώρα σειρά; Υπάρχει ένας καναπές, καθόμαστε και παίρνουμε μια ανάσα. Αραχτοί, ούτε βήμα πιο πέρα, καθόμαστε όπως στη θάλασσα, όπως το κάναμε όλους τους τελευταίους μήνες. Τόσοι πολλοί άνθρωποι εδώ! Πάει, έφυγε όμως και η αίσθηση της θάλασσας. Στην πύλη του χώρου έχει μαζευτεί μια τεράστια ουρά. Πού θα χωρέσουν όλοι αυτοί; Το φεστιβάλ στο τέλος είναι ασφυκτικά γεμάτο.

Κατερίνα Τσιρίδου – ρεμπέτισσα και μάνατζερ του φεστιβάλ
Δες με πόσο ενδιαφέρον κοιτάζει γύρω της. Τη ρωτάω αν μπορώ να βγάλω μια φωτογραφία από το τραπέζι με τα βιβλία, και λάμπει. Η Κατερίνα Τσιρίδου, μια απίστευτη γυναίκα, μια πραγματική ρεμπέτισσα. Παντού μέσα. Θα ήταν προσβλητικό να την χαρακτηρίσω «άνθρωπο για όλες τις δουλειές»; «A full time job», μας λέει και μας ξεναγεί στο πρόγραμμα. Η Κατερίνα αυτή τη στιγμή πουλάει ηχογραφήσεις και βιβλία, θα παίξει ζωντανά αμέσως μετά και θα διευθύνει και ένα εργαστήρι τραγουδιού: πώς τραγουδιούνται τα ρεμπέτικα; Μάνατζερ του φεστιβάλ, πάντα στο πόδι, τώρα παίρνει μια ανάσα στο τραπέζι με τα βιβλία, όσο της επιτρέπεται. Ακόμα κι εδώ πάντα κάποιος κάτι θέλει, βρίσκεται πάντα σε κίνηση. Είναι δοσμένη στις μεγάλες ρεμπέτισσες (αυτό τον καιρό στη Μαρίκα Νίνου), τις οποίες τιμά με βιβλία, CD και συναυλίες. Και σε αυτό το φεστιβάλ. Μια υπέροχη, δυνατή γυναίκα.

Κάνε το παλιό νέο! Μπες και βγες στη κεντρική αίθουσα
Στην αίθουσα: παλιά γραμμόφωνα και ραδιόφωνα, περασμένες εποχές, ρεμπέτικη νοσταλγία.
Ομιλίες! Ένα συνεχές μπρος και πίσω στην ιστορία, στον περασμένο αιώνα, ακόμα και στον προπερασμένο, στη Σμύρνη του 1900, στα πλοία των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922 με κατεύθυνση τον Πειραιά, τον Βόλο, τη Θεσσαλονίκη. Η διασπορά στην Αμερική. Κάνουμε ένα μακρύ ταξίδι από το παρελθόν στο παρόν. Το φεστιβάλ σφύζει από κόσμο: παιδικό δημιουργικό εργαστήρι, θέατρο σκιών, άλλος ένας πάγκος που πουλάει μπουζούκια και άλλα, υπέροχα μουσικά όργανα αλλά πολύ ακριβά. Νέοι δεξιοτέχνες διαπρέπουν στο μπουζούκι και τον τζουρά, τα δάχτυλά τους πετάνε, αναπηδούν οι νότες. Οι νέοι το γνωρίζουν: ρεμπέτικο, η ζωή των άλλοτε περιθωριοποιημένων, απόκληρων και προσφύγων. Το ρεμπέτικο ποτέ δεν θα πεθάνει! Μάθημα χορού στην πίσω αυλή, χορεύω κι εγώ από μέσα μου χασάπικο. Ένα ζεϊμπέκικο θα το κατάφερνα κι αυτό, αλλά έναν ζευγαρωτό χορό, όχι ευχαριστώ, δεν θα πάρω.

Το μέλλον με την υποστήριξη του ρεμπέτικου εργαστηρίου sealabs
Το βράδυ στη ρεμπέτικη ταβέρνα Αλαργινό στη Νίκαια κάθεται δίπλα μας ο Μάκης Δρυμώνας και έχω αμέσως την αίσθηση ότι τον ξέρω. Δεν είναι σύμπτωση, μάλλον λογική συνέπεια, γιατί έχω περάσει χιλιάδες και χιλιάδες ώρες αρμενίζοντας στη ρεμπέτικη πλατφόρμα του, το sealabs, τη διαδικτυακή βάση δεδομένων. Συγκεντρώνει μια μη εμπορικά προσανατολισμένη κοινότητα, μια κοινότητα όπου μπορείς να συνεισφέρεις και να ανεβάσεις και εσύ τις δικές σου πληροφορίες.
Την επόμενη μέρα ο Μάκης δίνει μια ομιλία στη μεγάλη σκηνή του φεστιβάλ, η αίθουσα είναι, ναι, αρκετά γεμάτη, θεωρία την Κυριακή το μεσημέρι.

Αργότερα ο Δρυμώνας μου γράφει μέσω chat: «Σε προ-YouTube εποχές ο πραγματικός κόσμος ήταν γεμάτος θησαυρούς – παντού υπήρχαν κρυμμένα τραγούδια. Ούτε που μπορούσαμε να φανταστούμε ότι κάποια στιγμή θα έβγαιναν στην επιφάνεια και θα έφταναν στην πλατφόρμα μας. Δημιουργήθηκαν σταθερές σχέσεις και φιλίες ανάμεσα σε ανθρώπους απ΄ όλη την Ελλάδα. Συναντιόμαστε κάθε καλοκαίρι στην Πελοπόννησο, κάνουμε μουσική, κουβεντιάζουμε, είμαστε στη φύση και στα βουνά όπου είναι πιο δροσερά. Γιατί η Αθήνα το καλοκαίρι είναι απαγορευτική, ανυπόφορη». Τώρα στην διάλεξή του μιλάει για το μέλλον. Θα εγκαταστήσει νέα tools στην πλατφόρμα, φιλικά προς τους χρήστες της. Περισσότερη εικονογράφηση, βιβλία, πηγές, άρθρα, συνεντεύξεις. Θα επιβραδύνει ορισμένα τραγούδια για να μαθαίνονται καλύτερα. Θα απλοποιήσει την αναζήτηση.

Στην ταβέρνα της Νίκαιας
Ο Γιώργος Ζορμπάς από το ομώνυμο συγκρότημα μάς είχε κρατήσει τραπέζι. «Ελπίζω να μην είσαστε πολύ μακριά από τη μουσική, δυστυχώς ήταν το τελευταίο τραπέζι.» Παραγγέλνουμε άλλο ένα τεταρτάκι κρασί και σόδα, γιατί είμαστε με το αυτοκίνητο. Μπουγιουρντί, σουτζουκάκια, τέσσερα πιατάκια μεζέδες, φαγητό για ρεμπέτες 🙂 Μόνο το τυροπιτάρι μάς φάνηκε κουζίνα φούζιον, σχεδόν σαν ανοιξιάτικο ρολό, όχι του γούστου μας. Τρία τραγούδια του Μπάτη στη σειρά, τραγουδάει ο Γιώργος Ζορμπάς, τον συνοδεύουν τρεις μπουζουξήδες. Ένας τους είναι ο Στέλιος Παπαδόπουλος. Τον ξέρουμε από μια ρεμπέτικη ταβέρνα στα Εξάρχεια. Έχω ακούσει ότι είναι και χεβιμεταλάς. Καλό παιδί, νέος, ανοιχτός τύπος, με το κορμί του σε διαρκή κίνηση, δεν είναι στατικός όπως οι περισσότεροι ρεμπέτες. Γυφτοπούλα στο χαμάμ, Ζεϊμπεκάνο Σπανιόλο κι άλλο ένα. Βάζω αμέσως μπρος το κινητό και ηχογραφώ τα τραγούδια του Μπάτη.  

Από την Ιερά Οδό στην ταβέρνα του Αιγάλεω
Δεύτερη μέρα του φεστιβάλ. Δεν ξέρουμε τι να πρωτοκάνουμε. Μήπως παραμεγαλώσαμε; Άλλοι γύρω μας είναι όμως ακόμα πιο μεγάλοι. Είναι οι απόγονοι των ρεμπέτηδων, των ηρώων μας, έχουν παιδιά, εγγόνια και δισέγγονα. Ένας υπερήλικας δίνει διάλεξη, έγραψε το χοντρό βιβλίο για τον Μάρκο Βαμβακάρη. Τον έζησε, υπολογίζω τα χρόνια. Ήταν στη δεκαετία του τριάντα.

Πεινάμε! Ένας της ομάδας οργάνωσης μάς προτείνει μια ταβέρνα στο Αιγάλεω, εδώ στην περιοχή. Με τη βοήθεια του συνδέσμου στο κινητό πάμε με τα πόδια κατά μήκος της Ιεράς Οδού. Γκράφιτι, βιομηχανική συνοικία, μια γέφυρα αυτοκινητόδρομου, ταΐστρες για αδέσποτες γάτες, συνεργεία, η βαβούρα της κίνησης. Αφηνιασμένα ταξί, νωχελικά λεωφορεία, από κάτω μας το μετρό. Κλειδαμπαρωμένα μαγαζιά. Οκτώβριος, ακόμα ζέστη, ας περπατήσουμε σ΄ αυτή την πλευρά, έχει σκιά. Η Αθήνα πάντα πυρωμένη. Είναι ζωντανή, όχι τόσο τακτοποιημένη, κλειστή και άδεια σαν τη Στουτγάρδη. Θα μπορούσα να περπατάω ώρες σε τέτοιους δρόμους, η ζωή σφύζει. Καταλήγουμε σε μια πιο ήσυχη συνοικία, τα μαγαζιά είναι κλειστά, Κυριακή. Το φαγητό είναι πεντανόστιμο. Κράτησαν το παλιό όνομα και λένε την ταβέρνα ακόμα Καφενείον, μοντέρνα γραμμή στο γκρι. Αυτή είναι η τελευταία ελεύθερη καρέκλα, πήγαινε λίγο μπροστά για να περνάει ο σερβιτόρος – αλλά θα είσαι στον ήλιο. Η Αθήνα συνεχίζει να είναι πυρωμένη. Στον ουρανό μερικά διάσπαρτα συννεφάκια, το καθένα έχει το δικό του χαμόγελο. Η ώρα μένει μετέωρη. Τρώμε μπιφτέκι, σαλάτα, παντζάρι με σκορδαλιά, τυροκαυτερή, πίνουμε μαζί μόνο ένα τεταρτάκι λευκό και σόδα – έφτασε το απόγευμα σε χρόνο μηδέν. Στην επιστροφή, περνώντας από τη γέφυρα, προσπαθούμε να κόψουμε δρόμο και χανόμαστε. Εδώ δεν υπάρχουν άστεγοι κάτω από τη γέφυρα όπως σε μας. Τέτοια ώρα είμαστε οι μόνοι πεζοί. Αισθάνομαι απόλυτα άνετα στην Ιερά Οδό. Απολαμβάνουμε την ησυχία, έτσι κι αλλιώς παντού περιπλανώμενοι είμαστε, δεν έχουμε να χάσουμε τίποτα.

Επιστροφή στο φεστιβάλ
Επιστρέφουμε και συνεχίζουμε. Ένας ηλικιωμένος κύριος ονόματι Νίκος, τον οποίο είχαμε γνωρίσει το πρωί στην πύλη του χώρου, μας απευθύνεται φιλικά στο φουαγιέ, αλλά συγκρατημένα: «Τώρα έχει μια διάλεξη για την Κατοχή». Νοιώθουμε ένοχα αναγνωρίζοντας τον περίφημο Σαλταδόρο του Μ. Γενίτσαρη που αναφέρεται στη γερμανική κατοχή και τους Ναζί. Ντροπή μάς κυριεύει, αλλά βυθιζόμαστε στην ιστορία. Αναρωτιόμαστε γιατί η Γερμανία πληρώνει μόνο ένα μικρό μέρος των αποζημιώσεων, γιατί απεκδύεται της ευθύνης;

Επιτρέπουμε στον εαυτό μας ένα τσίπουρο με πάγο, τσουγκρίζουμε τα ποτήρια με τον Μάκη, που μας φιλεύει ένα βαζάκι εξαιρετικό βιολογικό μέλι. Ένα υπέροχο δώρο. Δεν χορταίνουν τα μάτια μας το τραπέζι με τα βιβλία, κοίτα, ένα με το αγαπημένο μου θέμα, τον τεκέ, όπου σύχναζαν και έπαιζαν οι πρώτοι ρεμπέτες. Το αγοράζουμε; Μιλάω στην Κατερίνα για το άρθρο μου στην εφημερίδα taz· τότε, πριν πολλά χρόνια, το είχα θεωρήσει επιβεβλημένο και υποχρέωσή μου να γράψω για τις ρεμπέτισσες. Φυσικά και ήταν. Τότε, πολύ πριν εξελιχτεί το κίνημα για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+. Έτσι ακριβώς! Η Κατερίνα και η φίλη της λένε, ότι χωρίς γυναίκες τίποτα δεν λειτουργεί. Στον κήπο βλέπω την Εβελίνα να της μιλάω, είχα γράψει ένα αφιερωματικό άρθρο για το θάνατο του συζύγου της, του Στέλιου Βαμβακάρη. Συστήνομαι, ναι, με θυμάται, είμαστε φίλοι, τουλάχιστον μέσω των κοινωνικών μέσων δικτύωσης. Πάμε και στη διάλεξη «Η χρήση παράνομων ουσιών»; Τιιιι λέει;! Δες τί γράφει στην αφίσα: «Η χρήση παράνομων ουσιών στην Ελλάδα του μεσοπολέμου και η παρουσία τους στο ρεμπέτικο τραγούδι» από τον Δημήτρη Υφαντή. Τον Υφαντή; Τον ξέρω, παράγει το πικάντικο σαλάμι αέρος 🙂 Ε, να μην πούμε κι ένα αστείο; Όχι, δεν μπορώ άλλο, όχι κι άλλη διάλεξη. Πιάνουμε δύο καρέκλες και καθόμαστε στη σκιά ενός δέντρου.. Να πάρει, χάσαμε και την παρουσίαση του μουσικού βιβλίου Το κορίτσι του τεκέ του καρδιολόγου Γιάννη Τσιαντή, είναι όμως τόσο πολλά! Παράγγειλέ το online, έτσι κι αλλιώς δεν χωράει πια τίποτα στο αυτοκίνητο. Θα το φωτογραφίσω σελίδα σελίδα και θα το μεταφράσω διαδικτυακά. Ναι. Ακριβώς όπως κάνουμε με τα χαρτιά μας όταν πρέπει να πάμε σε κάποια ελληνική υπηρεσία!

Μουσικό crossover με την Κομπανία – ροκ, φολκ και σάμπα στην εξωτερική σκηνή
Όλο και περισσότεροι νέοι συρρέουν στο φεστιβάλ. Εμφανίζεται το ρεμπετορόκ συγκρότημα Κομπανία με τραγουδίστρια την Ανδριάνα Αχιτζάνοβα. Στα μαλλιά πολύχρωμη κορδέλα, στα πόδια κίτρινα παπούτσια. Αεικίνητη, χορεύει. Ε, άκου πώς τραγουδάει και πώς παίζει το νέυ. Ο Κοκαϊνοπότης του Παναγιώτη Τούντα, τραχιά, σκληρά ακόρντα στην κιθάρα. Ρεμπέτικο χέβι μέταλ! Όπως και σάμπα, λαϊκό και crossover. Είμαστε ξετρελαμένοι! Είναι τρομεροί, τι να λένε γι΄ αυτούς άραγε οι θεματοφύλακες του ρεμπέτικου; Οι γνωστοί ήχοι του ρεμπέτικου, τα κλασικά μουσικά όργανα, η αίσθησή του, όλ΄ αυτά κάτω από ψηλά δέντρα και πολύχρωμους προβολείς. Η πρόσοψη του πολιτιστικού κέντρου χάνεται στον βραδινό ουρανό, το κοινό συνωστίζεται και εκπέμπει θετικές δονήσεις. Μπροστάρης είναι ο μπαγλαμαδοπαίκτης και τραγουδιστής Σωτήρης Παπατραγιάννης, που τον βλέπαμε συνέχεια τις δυο μέρες του φεστιβάλ – ως μέλος της οργανωτικής επιτροπής, ως ταξιθέτη, ως τεχνικό ήχου, πάντα σε κίνηση.

Το Γνωστό Τρίο
Αποκορύφωμα του φεστιβάλ ήταν για μένα το Γνωστό Τρίο (Τάσος Γιαννούσης, μπουζούκι, Παναγιώτης Κατσιμάνης, κιθάρα και Αντώνης Τζίκας, κοντραμπάσο). Οι τρεις μουσικοί είναι κεφάτοι, τραγουδούν, γελούν, το κοινό χορεύει, τραγουδάει μαζί τους και χτυπάει παλαμάκια. Υπέροχη ατμόσφαιρα. Η τραχύτητα και η μελαγχολία του ρεμπέτικου φαντάζει να είναι πολύ μακριά. Θυελλώδη τα χειροκροτήματα!
Από το 2005 το Γνωστό Τρίο εμφανίζεται τακτικά στην ταβέρνα Κληματαριά, που ιδρύθηκε ήδη το 1927. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 έπαιζε εκεί, μεταξύ άλλων, και ο Μάρκος Βαμβακάρης. Το Τρίο είναι ένα από τα μακροβιότερα ρεμπέτικα σχήματα στην Ελλάδα, με πάνω από 3.500 εμφανίσεις τα τελευταία 20 χρόνια. Παράλληλα παίζουν επίσης και world music, folk, rock, blues, jazz και gypsy style. Το ρεμπέτικο το παίζουν με τον δικό τους τρόπο. Το κοντραμπάσο, η μουσική φρασεολογία, ο ελεύθερος αυτοσχεδιασμός σε συνδυασμό με τον session χαρακτήρα της συναυλίας και οι πεταχτές συγχορδίες φέρνουν αμέσως τον συνειρμό: τζαζ!
Ο Αντώνης Τζίκας συνομιλεί αργότερα με έναν θαμώνα στον κήπο, πηγαίνουμε και συστηνόμαστε και τον ευχαριστούμε για τη ευχάριστη συναυλία. Μάλιστα, οι ερμηνευτές τής world music, αυτή είναι η λέξη-κλειδί της συζήτησης· ας βρεθούμε να μιλήσουμε για τη μουσική αυτή, μας λέει χαμογελώντας.

Ο μπουζουκοπαίκτης Τάσος Γιαννούσης παρατηρεί: «Λοιπόν, παίζεις ό,τι ακούς, αυτό και μόνο. Από παιδί ακούω ρεμπέτικο και τζαζ, αυτό οδήγησε στη συγχώνευση αυτών των δύο στο παίξιμό μου, έγινε χωρίς πρόθεση. Το μουσικό όργανο δεν είναι παρά ένα εργαλείο, ένα μέσο για να εκφράσεις την προσωπικότητά σου. Το μπουζούκι μπορεί να είναι τζαζ, ροκ, φανκ, αλλά κατά βάση είναι πάντα ρεμπέτικο!»

Ο κιθαρίστας Παναγιώτης Κατσιμάνης, που παλιά έπαιζε στο ελληνόφωνο ροκ συγκρότημα Ενδελέχεια, μου έγραψε από τον Πειραιά: «Το ρεμπέτικο συνδέεται με την τζαζ, αλλά κυρίως με τη λεγόμενη τσιγγάνικη τζαζ και τον Τζάνγκο Ράινχαρντ. Πρόκειται για μουσικά στυλ της ίδιας περιόδου, δημιουργημένα από μουσικούς περιθωριοποιημένων κοινωνικών ομάδων. Το ίδιο ισχύει και για το μπλουζ στην Αμερική. Ο παρόμοιος τρόπος ζωής δημιούργησε μια μουσική με την ίδια ψυχή. Αφήνω να εισρεύσουν πολλά ροκ στοιχεία στο παίξιμό μου, ειδικά στα τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη. Σε άλλα τραγούδια παίζω όπως ο Τζόνι Κας την ακουστική του κιθάρα. Με ενδιαφέρει πάντα το παίξιμό μας να είναι groovy».

Αυτό ήταν; Πάει και πέρασε;
Μπορεί η ζωή να συνεχιστεί κανονικά μετά από αυτό το φεστιβάλ; Τι θα κάνεις αύριο, θα σκυλοβαρεθείς, θα πέσεις σε μια μεγάλη, μαύρη τρύπα; Κυριακή, είναι μεσάνυχτα. Η Ρεμπέκα κι εγώ, η Κατερίνα, ο Μάκης και ο Γιώργος στεκόμαστε στο φουαγιέ, λάμπουμε αν και είμαστε ψόφιοι. Δεν μπορούμε να φανταστούμε ένα αύριο χωρίς το φεστιβάλ.

Κουρασμένοι και γεμάτοι εντυπώσεις αποχαιρετάμε την Κατερίνα, τον Μάκη και τον Γιώργο και πάμε σπίτι τελείως εξαντλημένοι – αλλά σταμάτα, σταμάτα εδώ! Εδώ, γιατί; Φρέναρε σου λέω! Νάτο, ένα περίπτερο, αγοράζουμε άλλο ένα ούζο. Ένα ούζο για μένα, μια μπύρα για σένα. Φύγαμε για το ξενοδοχείο. Στο chat στέλνουμε ένα ανέκδοτο στην Ανδριάνα, στην Κατερίνα μια καρδούλα. Στεκόμαστε οι δύο μας μπροστά στον ρεμπέτικο βωμό μας: το μέλι του Μάκη, όλα τα φυλλάδια του φεστιβάλ, το καινούργιο μπλουζάκι, ήταν ένα γεγονός-σταθμός στη ζωή μας, αχ τί όμορφα! Πέφτουμε τέζα στο κρεβάτι. Και ονειρευόμαστε την επόμενη χρονιά: Αθήνα, μα ναι, το 2ο φεστιβάλ!

Σημείωση
Το φεστιβάλ έχει ανθρωπιστικό και φιλανθρωπικό χαρακτήρα. Μέρος των εσόδων πηγαίνουν στο Χριστοδούλειο Ορφανοτροφείο και στον Πανελλήνιο Σύλλογο Παραπληγικών.

1ο Ρεμπέτικο Φεστιβάλ Αθηνών: ιστοσελίδα με φωτογραφίες και εντυπώσεις εδώ

Πύλες
Το sealabs του Μάκη Δρυμώνα εδώ
Ρεμπέτικο φόρουμ εδώ
Το αρχείο Κουνάδη εδώ
Το αρχείο ελληνικής μουσικής εδώ

Μουσική και μουσικοί
Γιώργος Ζορμπάς και μπάντα (fb) εδώ 
Κατερίνα Τσιρίδου εδώ
Ο σαλταδόρος με τον Μιχάλη Γενίτσαρη (YouTube) εδώ
Η Κομπανία εδώ
Κομπανία και Α. Αχιτζάνοβα στον Κοκαϊνοπότη (ζωντανή εγγραφή Σ. Στάινερ) εδώ
Η Ανδριάνα Αχιτζάνοβα με το σχήμα Halva (μουσική των Βαλκανίων) εδώ
Το Γνωστό Τρίο ζωντανά στο φεστιβάλ (YouTube) εδώ
Το Γνωστό Τρίο με το Αράπ ζεϊμπέκικο του Μάρκου Βαμβακάρη (YouTube) εδώ
Ενδελέχεια εδώ

Ιερά Οδός
Η αρχαία Ιερά Οδός εδώ
Η Ιερά Οδός χθες και σήμερα (στα EN με απεικονίσεις) εδώ

Ο Σίμων Στάινερ στο diablog.eu εδώ

Κείμενο: Simon Steiner. Σύνταξη και μετάφραση: Α.Τσίγκας. Φωτογραφίες: Ρεμπέτικο Φεστιβάλ Αθηνών, αρχείο S.Steiner, Halvamusic, TGT, αρχείο Α.Τσίγκα. Ορισμένες λήψεις δεν είναι από το φεστιβάλ.

Η Αργώ ναυπηγήθηκε ειδικά για τον Ιάσονα. Με αυτήν και το πλήρωμά της ξεκινά για να αναζητήσει το χρυσόμαλλο δέρας. Γνωρίζει τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσει, αλλά τον συνοδεύει το who is who της ελληνικής μυθολογίας. Μαζί του ταξιδεύει ο Λαέρτης (βασιλιάς της Ιθάκης και πατέρας του Οδυσσέα), ο Ηρακλής, ο Κάστωρ, ο Πολυδεύκης, ο Ορφέας και ο Θησέας – για να αναφέρουμε μόνο ορισμένους. Οι λεγόμενοι Αργοναύτες ταξιδεύουν στην Κολχίδα του Καυκάσου, τη σημερινή Γεωργία. Τα Δαρδανέλια και ο Βόσπορος αποτελούν τη θαλάσσια πύλη προς αυτόν τον ανεξερεύνητο μέχρι τότε κόσμο. Συνδέουν τη Μεσόγειο και το Αιγαίο με τη Μαύρη Θάλασσα, την οποία οι Έλληνες αποκαλούν και (Εύξεινο) Πόντο.

Ακολούθησε πράγματι ο Ιάσονας αυτή τη ρότα; «Φυσικά η Αργοναυτική Εκστρατεία είναι μύθος», απαντά στην ερώτηση αυτή ο Ιωάννης Ιντζές. Για τον πρόεδρο του Συλλόγου Ποντίων Waiblingen υπάρχει ωστόσο ένας κόκκος αλήθειας στον αρχαίο μύθο: «Στην περιοχή της Κολχίδας έρρεε ο ποταμός Φάσης που ήταν χρυσοφόρος. Την εποχή εκείνη κρεμούσαν προβιές προβάτων (το λεγόμενο δέρας) στα νερά για να μαζέψουν τα ψήγματα χρυσού», αναφέρει ο 41χρονος.

Ιστορία 2700 χρόνων
Ο σύλλογος «Αργοναύτες» που ιδρύθηκε το 1991 πήρε το όνομά του από το πλήρωμα της Αργούς. Το ιστορικό υπόβαθρο του μύθου: «700 με 800 χρόνια προ Χριστού οι αρχαίοι Έλληνες άρχισαν να εγκαθίστανται πέρα από τα γεωγραφικά σύνορα των μητροπόλεων. Ταξίδεψαν αρχικά μέχρι τις δυτικές ακτές της σημερινής Τουρκίας», αναφέρει ο Ιντζές. «Στη συνέχεια διέπλευσαν τον Βόσπορο και εγκαταστάθηκαν και στη Μαύρη Θάλασσα». Στη διάρκεια των αιώνων άφησαν τα ίχνη του πολλές περίοδοι: κλασική, ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή, οθωμανική και τουρκική.

Τα όργανα και η μουσική των Ελλήνων του Πόντου
Η λύρα εξακολουθεί να είναι και σήμερα το κεντρικό μουσικό όργανο των Ελλήνων του Πόντου. Αρχικά, οι χορδές της κρούονταν με τα ακροδάχτυλα, όπως στην άρπα. Σήμερα, ωστόσο, παίζονται συχνά με δοξάρι. «Η λύρα ονομάζεται και κεμεντζέ(ς). Η τουρκική λέξη προέρχεται μάλλον από την περσική καμάτσια», εξηγεί ο Θεοχάρης Κριθαρίδης, που ζει στο Schorndorf. Η λύρα έχει σήμερα συχνά τέσσερις αντί για τρεις χορδές. Υπάρχουν όμως και όργανα με οκτώ χορδές, «τέσσερις μπροστά και τέσσερις πίσω», όπως λέει ο Κριθαρίδης.

«Ο παππούς μου καταγόταν αρχικά από τη ρωσική ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Εκεί έμαθε ξυλουργός. Αργότερα, στο χωριό όπου εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, κατασκεύασε μια ποντιακή λύρα σε ένα μικρό υπόστεγο που βρισκόταν δίπλα στο σπίτι του», αναφέρει ο 49χρονος. Ο Κριθαρίδης αναπολεί τις μέρες με τον παππού του: «Όχι μόνο μπορούσε να κατασκευάσει τη λύρα, αλλά και τη στόλιζε με ξύλινα λουλούδια, που σκάλιζε μόνος του, και στη συνέχεια τη διακοσμούσε με ζωγραφιές. Στις καλοκαιρινές διακοπές με ήθελε κοντά του: Θα σου μάθω να παίζεις λύρα, μου έλεγε. Αλλά ως παιδί τότε η λύρα δεν μου άρεσε.» Στις μεγαλύτερες γιορτές παίζονται επίσης το αγγείον (μουσικό όργανο σαν τη γκάιντα) και ο ζουρνάς (η ζουρνά). Πρόκειται για πνευστό όργανο συγκρίσιμο με το κλαρίνο ή το όμποε, αλλά κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από ξύλο.

Έθιμα, χοροί και παραδοσιακές ενδυμασίες
Οι «Αργοναύτες» διατηρούν το πρωτοχρονιάτικο έθιμο «Μωμό΄εροι». Από το 2016 οι ομάδες των Μωμό΄ερων βγαίνουν το Δωδεκαήμερο (Χριστούγεννα έως Θεοφάνια) με παραδοσιακές φορεσιές, φωνές, κραυγές, κουδουνίσματα, με χορό, μουσική και τραγούδια στους δρόμους του ιστορικού κέντρου του Waiblingen. Το έθιμο προέρχεται από την ορεινή Τραπεζούντα και αποτελούσε αρχικά φόρο τιμής στον θεό Μώμο, εξηγεί ο Ιντζές. Ο Μώμος είναι η αρχαία ελληνική θεότητα της χλεύης και του σκώμματος, της ειρωνείας και του σαρκασμού. «(Γ)έροι» είναι οι πρόγονοι και ιερείς του Μώμου. Στα τέλη του 2016 το έθιμο εντάχθηκε στον Κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας της UNESCO.

Οι «Αργοναύτες» προσφέρουν επίσης μαθήματα χορού, αναγνώσεις και σεμινάρια και παρουσιάζουν ιστορικές εκθέσεις. Κατά καιρούς παραδίδουν και μαθήματα ποντιακής μαγειρικής. Ο Κριθαρίδης ασχολείται ιδιαίτερα με τη διατήρηση των χορών και των παραδοσιακών ενδυμασιών: «Ο πατέρας τού παππού μου ήταν υφασματέμπορος που έμενε κοντά στην Τραπεζούντα», μας λέει. Από εκεί πηγάζει το ενδιαφέρον του για τις φορεσιές: «Είναι το μεγάλο χόμπι μου». Η σημερινή ποντιακή ενδυμασία φοριόταν αρχικά μόνο από τους πλούσιους: «Υπάρχουν ωστόσο και παλιές φωτογραφίες Αρμενίων στην Τραπεζούντα που φορούσαν ακριβώς τις ίδιες φορεσιές με εμάς», αναφέρει ο Κριθαρίδης

Υπάρχουν διάφοροι Ποντιακοί χοροί. «Ο κύκλος που σχηματίζεται είναι κεντρικό χαρακτηριστικό τους. Η συνοχή έχει μεγάλη σημασία για μας», λέει ο Κριθαρίδης. Εδώ και 15 χρόνια διδάσκει στο Waiblingen τόσο την κύρια χορευτική ομάδα όσο και τη χορευτική ομάδα γονέων. Παράλληλα είναι δραστήριος και στον σύλλογο Ποντίων του Schorndorf. Οι ομάδες είναι πλέον πολύ μεικτές, τονίζει ο Ιντζές, που στους ­«Αργοναύτες» παραδίδει χορό σε παιδιά και νέους. Ανάμεσα στα 120 μέλη του συλλόγου υπάρχουν επίσης Γερμανοί και Ιταλοί, παιδιά και ενήλικες.

Πογκρόμ, σφαγές και διωγμοί
Η ειρηνική συνύπαρξη στη Μικρασία τελείωσε με την άνοδο του τουρκικού εθνικισμού: «Το 1914 η κατάσταση άρχισε πραγματικά να κοχλάζει», λέει ο Κριθαρίδης. Έγιναν λεηλασίες, βιασμοί, μαζικές εκτοπίσεις και σφαγές των Ποντίων. Μεταξύ 1919 και 1922 κορυφώθηκαν οι εκτοπίσεις και διώξεις των χριστιανών από τους Νεότουρκους και τους Κεμαλιστές. Πολλοί κατέφυγαν ως πρόσφυγες στην παλαιά Ελλάδα, άλλοι όμως δεν επέζησαν την περίοδο αυτή: «Μιλάμε για περίπου 350.000 θύματα μεταξύ των Ελληνοποντίων, ίσως να ήταν και περισσότεροι». Δεν πρέπει ωστόσο να αποσιωπηθεί, ότι στην Ελλάδα οι πρόσφυγες δεν έγιναν δεκτοί με ανοιχτές αγκάλες. Μόλις το 1990 η Βουλή αναγνώρισε τη σφαγή των Ποντίων ως γενοκτονία. «Προηγουμένως ο χαρακτηρισμός αυτός δεν ήταν επίσημος. Αποτελούσε και αποτελεί ακόμα ένα ευαίσθητο πολιτικό θέμα», λέει ο Ιντζές.

Εκκρεμεί ακόμα η επίσημη αναγνώριση
Στη Γερμανία οι ποντιακές ενώσεις δραστηριοποιούνται ώστε τα πογκρόμ αυτά να αναγνωριστούν από την ομοσπονδιακή βουλή Μπούντεσταγκ ως γενοκτονία, όπως έγινε στην περίπτωση των Αρμενίων: «Αγωνιζόμαστε για τον σκοπό αυτό και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Επιθυμία μας είναι η Γερμανία να αναγνωρίσει τη γενοκτονία των Ποντίων όπως έκαναν και άλλα ευρωπαϊκά κοινοβούλια», ζητούν ο Ιντζές και ο Κριθαρίδης. Κάθε χρόνο στις 19 Μαΐου η ένωση των ποντιακών σωματείων της Βάδης-Βυρτεμβέργης οργανώνει ημέρα μνήμης. Τα πογκρόμ μνημονεύονται με σιωπηλή πορεία, κατάθεση στεφάνων στην πλατεία Stauffenberg-Platz και τελική συγκέντρωση στο Παλαιό Ανάκτορο στην καρδιά της Στουτγάρδης.

Ο Georg Friedel είναι δημοσιογράφος και φωτογράφος. Σπούδασε γερμανική φιλολογία, θεολογία, φιλοσοφία και δημοσιογραφία τη δεκαετία του 1980. Αφού ολοκλήρωσε την πρακτική του άσκηση ως δάσκαλος πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, εργάστηκε ως συντάκτης σε διάφορα έντυπα της Στουτγάρδης.  Από το 2001 ασχολείται ως ελεύθερος δημοσιογράφος κυρίως με θέματα από τη Στουτγάρδη και την περιοχή Rems-Murr.

Η Αργοναυτική εκστρατεία εδώ
Η ποντιακή λύρα εδώ
Ποντιακοί χοροί εδώ
Οι Μωμόγεροι εδώ
Ιστορία των Ποντίων εδώ
Οι Πόντιοι στο diablog.eu εδώ και εδώ

Κείμενο: Georg Friedel. Σύνταξη και μετάφραση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: βλ. την εκάστοτε σημείωση.

Το σχολείο αλληλεγγύης στεγάζεται στο Στέκι Μεταναστών, ένα χαρακτηριστικό νεοκλασικό κτήριο σε άμεση γειτνίαση με την πλατεία Εξαρχείων, την καρδιά της συνοικίας.

Πώς γεννήθηκαν τα Πίσω Θρανία;
Προέκυψαν το 1998-1999 μέσα από το Δίκτυο Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών. Το Στέκι, όπου στεγάζεται το Δίκτυο, ήταν από την αρχή αντιρατσιστικός χώρος για οποιονδήποτε είχε διαφορετική πολιτισμική-προσωπική ταυτότητα. Ήδη από το 1990 έγινε σημείο συνάντησης για πρόσφυγες, μετανάστες και Έλληνες και των δυο φύλων για να συζητήσουν, να διασκεδάσουν και να αναπτύξουν δράσεις κατά της ξενοφοβίας και των διακρίσεων απέναντι σε κάθε τι «διαφορετικό». Στα μέσα της δεκαετίας μια ομάδα προσφύγων από το Μπαγκλαντές θέλησε να μάθει ελληνικά. Μια ομάδα δραστήριων ντόπιων πήρε στα σοβαρά την επιθυμία αυτή και ξεκίνησε μαθήματα γλώσσας: η αναζήτηση γλωσσικής έκφραση της μιας πλευράς ξύπνησε μια πράξη αλληλεγγύης της άλλης. Έτσι το 1998 τα Πίσω Θρανία συγκροτήθηκαν στην οργανωμένη μορφή που έχουν μέχρι σήμερα.

Φλιπ τσαρτς διδασκαλίας

Μάθημα στα Πίσω Θρανία

Αυτή η δυνατότητα μαθημάτων γλώσσας μεταδόθηκε στις μεταναστευτικές κοινότητες, αλλά και από στόμα σε στόμα. Η πλειονότητα των μαθητών ήταν αρχικά Κούρδοι από τη Συρία. Γρήγορα ενσωματώθηκαν στο Στέκι, συμμετείχαν στις ολομέλειες της πρωτοβουλίας και ανέλαβαν το σερβίρισμα ποτών και αναψυκτικών. Αισθάνθηκαν οικεία. Αυτό ήταν και το έναυσμα σύστασης της κοινωνικής κουζίνας El Chef, η οποία συνεχίζει και σήμερα να είναι ενεργή. Γεννήθηκε από την ανάγκη του φαγητού μέσα από την παρέα, αποφεύγοντας την εξωτερική παραγγελία (δαπανηρών) γευμάτων. Οι χώροι στο Στέκι δεν χρησιμοποιούνταν επομένως μόνο για διδασκαλία, αλλά και για κοινωνική συναναστροφή, όπως ήταν άλλωστε από παλιά. Όσοι σύχναζαν εκεί ήξεραν, πως ό,τι κι αν τους συμβεί, είχαν μια πόρτα να χτυπήσουν. Αυτό οδήγησε επίσης σε προσπάθειες παροχής νομικής υποστήριξης στους πρόσφυγες.

Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν η διδασκαλία γλωσσικών δεξιοτήτων, αλλά και η κοινωνική τους ένταξη, η δημιουργία ενός ασφαλούς χώρου για τους μαθητές (δεν απαιτούνταν και δεν απαιτούνται «χαρτιά» για την εγγραφή στα μαθήματα γλώσσας), η προσέγγιση διαφορετικών πολιτισμών και ο αμοιβαίος κοινωνικός εμπλουτισμός. Η αποδοχή επεκτάθηκε στη γλώσσα, την εθνική ταυτότητα, τη θρησκεία, τον προσωπικό αυτοπροσδιορισμό – κάτι που δεν είναι εύκολο για όλους. Μερικές φορές προέκυπταν τριβές μεταξύ αλλόγλωσσων που ήταν δύσκολο να αντιμετωπιστούν. Αλλά υπήρξε παράλληλα και ριζική επανεξέταση της προσωπικής στάσης, για παράδειγμα όσον αφορά τις φιλικές σχέσεις με queer άτομα.

αριστερά: εκδρομή στην Ακρόπολη 2006 // δεξιά: στο θέατρο 2007

αριστερά: η χορωδία επί σκηνής 2011 // δεξιά: εκδρομή στη θάλασσα 2011

Τότε οι συνθήκες δεν ήταν τόσο ακραίες όσο σήμερα. Ωστόσο, υπήρχε πάντα ο φόβος ελέγχου στον δρόμο από την αστυνομία, καθώς πολλοί από τους μαθητές δεν είχαν επίσημα χαρτιά ή άδεια παραμονής. Η παρουσία της αστυνομίας στα Εξάρχεια ήταν διαχειρίσιμη, σε αντίθεση με σήμερα, που, για παράδειγμα, κατασκευάζεται σταθμός του μετρό στην πλατεία και το εργοτάξιο φρουρείται στενά.

Η Ελλάδα ήταν για τους περισσότερους πρόσφυγες χώρα διέλευσης. Για πολλούς έγινε ωστόσο δεύτερη πατρίδα. Βρήκαν δουλειά και έκαναν κοινωνικές επαφές. Πολλοί από τους μαθητές των Πίσω Θρανίων ενηλικιώθηκαν εδώ. Ήρθαν ως έφηβοι με βάρκες από την Τουρκία ή με τα πόδια διασχίζοντας την πράσινη γραμμή των ελληνοτουρκικών συνόρων στον Έβρο. Παρόλο που πολλοί έχουν μετακομίσει προ πολλού σε άλλες χώρες, επιστρέφουν εδώ με τις οικογένειές τους για διακοπές. Είναι οι αναμνήσεις των νεανικών τους χρόνων, το συγκεκριμένο σκηνικό με ήλιο, θάλασσα, τα Εξάρχεια, τον λόφο του Λυκαβηττού, αλλά και οι άνθρωποι με τους οποίους τους συνδέουν ισχυροί δεσμοί που τους ωθούν σε αυτές τις επισκέψεις.

Η κασετίνα
Το 2009 τα Πίσω Θρανία δημοσίευσαν τις εμπειρίες και τις όμορφες στιγμές 10 ετών συνεργασίας με τους πρόσφυγες σε μια τετράγωνη κασετίνα περίπου 17 x 16 x 3 εκατοστών με περιεχόμενο πέντε τεύχη του ίδιου μεγέθους:

• Μνήμες γεύσεων: συνταγές και φαγητά από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Παίζω. Παίζεις; Παίζουμε!: παιχνίδια κίνησης από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Ας γίνει ο κόσμος μαγικός: παραμύθια από τις χώρες προέλευσης των μαθητευόμενων

• Ένας κόσμος που χωράει πολλούς κόσμους: εκθέσεις και αποφθέγματα των μαθητευόμενων

• Δέκα χρόνια, ταξιδεύοντας με τους μαθητές μας: σχετικά με τις μεθόδους διδασκαλίας των Πίσω Θρανίων και το διδακτικό υλικό που αναπτύχθηκε

Οικονομική κρίση και πόλεμοι
Σύντομα ακολούθησε το 2010/11 η οικονομική κρίση και ο πόλεμος στη Συρία. Λιγόστεψαν οι εργασίες και η καθημερινή ζωή δυσκόλεψε, με αποτέλεσμα, πολλοί από τους πρώτους πρόσφυγες να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Επανήλθαν στο αρχικό τους σχέδιο και τράβηξαν σε συγγενείς στη Γερμανία, την Αγγλία, τη Σουηδία και τον Καναδά, όπου ήλπιζαν να έχουν καλύτερες προοπτικές. Επιπλέον, ισχυροποιήθηκε στο εσωτερικό η φασιστική Χρυσή Αυγή.
Τώρα έρχονταν πολλοί περισσότεροι πρόσφυγες στα μαθήματα. Αρχή των Πίσω Θρανίων ήταν ωστόσο να μην διώχνουν κανέναν. Προκειμένου να υποστηριχθούν οι μαθητές σε όλα τα επίπεδα, έπρεπε να βρεθούν λύσεις για την ένταξή τους στα μαθήματα, όποτε και να άρχιζαν με τη γλώσσα. Στα πλαίσια του μεγάλου πηγαινέλα αυτό ήταν βέβαια ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα: υπήρχαν περίοδοι που διδάσκονταν 400-500 άτομα την εβδομάδα. Οι χώροι στο Στέκι, το γηραιό νεοκλασικό κτήριο, δεν επέτρεπαν την άρτια διδασκαλία. Οι περισσότεροι πήγαιναν στα μαθήματα για 2-3 μήνες και μετά σταματούσαν: έβρισκαν δουλειά, κουράζονταν, έφευγαν. Όμως άλλοι έρχονταν στη θέση τους, η ροή των μαθητών δεν στέρευε. Μια ανάσα έπαιρναν οι εκπαιδευτικοί μόνο στις μεγάλες σχολικές διακοπές του καλοκαιριού.
Τότε υπήρξαν στην Αθήνα μεγάλης κλίμακας διαδηλώσεις κατά των μνημονίων της ΕΕ. Η αυξημένη αστυνομική παρουσία έκανε τους μετανάστες να αποφεύγουν την κίνηση στον δημόσιο χώρο. Ο αριθμός των μαθητών από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική μειώθηκε.

Οι γυναίκες στα Πίσω Θρανία
Στο σημείο αυτό μερικά λόγια για τις γυναίκες: οι μετανάστριες που πήγαιναν στα μαθήματα προέρχονταν από τη Γεωργία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία, τη Μολδαβία κ.λπ., δηλαδή από χώρες του πρώην «ανατολικού μπλοκ» και από ορισμένες αφρικανικές χώρες. Γενικά ωστόσο ήταν πάντα λίγες. Πέρα από το γεγονός ότι οι περισσότεροι μετανάστες είναι ούτως ή άλλως άνδρες, δεν έφεραν «τις γυναίκες τους» στο μάθημα: η θέση της είναι γι αυτούς στο σπίτι και με τα παιδιά.

Μάθημα γλώσσας 2012

Αυτό προξένησε μια ενδιαφέρουσα τροπή των πραγμάτων. Αφού δεν έρχονταν οι γυναίκες στο Στέκι, πήγαν τα Πίσω Θρανία να τις βρουν. Γύρω στο 2001, όταν υπήρχε μεγάλος αριθμός ενδιαφερομένων για την εκμάθηση της γλώσσας, μια ομάδα εκπαιδευτικών πήγε σε ένα δημοτικό σχολείο της Κυψέλης και παρέδιδε ελληνικά στους μετανάστες γονείς των παιδιών, κυρίως μητέρες, στις σχολικές αίθουσες. Οι ενήλικες ήλπιζαν με τον τρόπο αυτό κάποια στιγμή να είναι σε θέση να υποστηρίξουν τα παιδιά στα μαθήματά τους. Η κίνηση αυτή κράτησε περίπου δύο χρόνια. Στη συνέχεια οι σχολικές αίθουσες διατίθεντο όλο και πιο σπάνια για τα μαθήματα αυτά. Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, οι συνθήκες ήταν –και εξακολουθούν να είναι– άρρηκτα συνδεδεμένες με την επικρατούσα πολιτική. Σε όλα τα επίπεδα.

Το επόμενο κεφάλαιο
Τότε ήρθε η ώρα των πολιτών της ΕΕ. Πρώτα ήταν οι υπότροφοι/ες Erasmus. Νοίκιαζαν κατάλυμα στην hip συνοικία των Εξαρχείων και μάθαιναν ελληνικά στα Πίσω Θρανία. Η πρωτοβουλία αναρωτήθηκε: Μα επιτρέπεται; Έγινε μεγάλο θέμα στην ολομέλεια. Τελικά, η παρουσία τους αποδείχθηκε θετική, καθώς έφεραν μαζί τους τον δικό τους τρόπο ζωής, εμπλουτίζοντας το πολιτισμικό τοπίο και βοηθώντας τους μετανάστες στη μάθηση. Οι μαθητές/τριες ξένων γλωσσών έρχονταν τώρα από το Μαρόκο, την Αίγυπτο, τη Συρία, τη Γερμανία, την Αυστραλία, την Κούβα, τη Μεγάλη Βρετανία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία, την Ιταλία, τη Γαλλία, το Ιράν, το Αφγανιστάν και, και, και, και … Φυσικά, υπήρχαν μεγάλες διαφορές στο μορφωτικό υπόβαθρο και στην ικανότητα μάθησης – αλλά η μίξη αποτέλεσε πολύ σημαντικό στοιχείο.
Οι μετανάστες θέλησαν επίσης να μάθουν και άλλες γλώσσες, ιδίως αγγλικά. Τους έλειπε αυτή η γλώσσα ως εργαλείο επικοινωνίας στο ταξίδι τους προς τη Δύση. Και πάλι υπήρξαν ατέλειωτες συζητήσεις για τα υπέρ και τα κατά. Τελικά διδάχτηκαν και αγγλικά, τα μαθήματα αυτά συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Ανάλογα με τη σύνθεση των μαθητ(ρι)ών και των εκπαιδευτικών προστέθηκαν και άλλες γλώσσες. Εκτός από ελληνικά και αγγλικά παραδίδονται σήμερα επίσης γαλλικά και αραβικά.

Χρηματοδότηση
Τα Πίσω Θρανία δεν είναι κάποιο συμβατικό σχολείο ξένων γλωσσών που επικεντρώνεται σε επιδόσεις, αλλά μια πολιτική συλλογικότητα στην οποία οι αποφάσεις λαμβάνονται στις ολομέλειες της ομάδας χωρίς ιεραρχική, «κάθετη» σχέση των μελών της. Συμμετέχει σε διάφορες κινηματικές-αντιρατσιστικές δράσεις και δεν χρηματοδοτείται από κανέναν κρατικό ή άλλο επίσημο φορέα, διασφαλίζοντας έτσι την ανεξαρτησία της ιδεολογικής της ταυτότητας. Οι απαραίτητοι πόροι εξασφαλίζονται με πάρτι-γιορτές οικονομικής ενίσχυσης, όπου κάθε άτομο δίνει ό,τι μπορεί· οι άνθρωποι που πρόσκεινται φιλικά στην πρωτοβουλία και γενικά στον χώρο της είναι γενναιόδωροι.

Η πανδημία ως οριοθετική γραμμή
Ο αριθμός των μαθητ(ρι)ών μειώθηκε και οι μέρες της μαζικού ενδιαφέροντος παρήλθαν. Η σύνθεση των εκπαιδευτικών άλλαξε, δίχως να μειωθούν όμως διόλου η δυναμικότητα και η ζωτικότητα. Κατά την πανδημία η κυβέρνηση διέταξε καραντίνα και θέσπισε αυστηρά αστυνομικά μέτρα.
Η πίεση της κατ΄ οίκον απομόνωσης την περίοδο εκείνη ήταν βαρύτατη. Παγίδευσε τους ανθρώπους στα σπίτια τους και τους αποσύνδεσε πλήρως από την προηγούμενη ζωή τους. Ακόμα περισσότερο πλήγηκαν οι μετανάστ(ρι)ες. Στην καραντίνα όσοι ήταν προχωρημένοι διδάσκονταν διαδικτυακά, αλλά συνολικά υπήρχαν μόνο δύο, τρεις ομάδες. Επιπρόσθετα πολλοί δεν είχαν υπολογιστή και συμμετείχαν χρησιμοποιώντας τα κινητά τους. Οι συνθήκες δεν ήταν λοιπόν οι καλύτερες. Αλλά τα Πίσω Θρανία και το Στέκι δεν τα έβαλαν κάτω. Πρώτιστο δεν ήταν η εκμάθηση της γλώσσας αλλά η αντιμετώπιση της αίσθησης του εγκλωβισμού. Τα μαθήματα αντιπροσώπευαν μια αχτίδα ελπίδας για διδάσκοντες και διδασκόμενους.
Όταν τέλειωσε αυτός ο εφιάλτης έρχονταν μόνο λίγοι πια στα δια ζώσης μαθήματα, γιατί τα Εξάρχεια παρέμειναν σε καταστολή. Αντίθετα με τις επιθυμίες των κατοίκων, κατασκευάζεται πάνω στην πλατεία Εξαρχείων σταθμός του μετρό και η συνοικία αστυνομοκρατείται. Οι μετανάστες κρατούν αποστάσεις. Ταυτόχρονα οι απωθήσεις στα ελληνικά σύνορα περιορίζουν τον αριθμό των μεταναστ(ρι)ών.
Στο αποκορύφωμα της μετανάστευσης οι μαθητές επιτρεπόταν να παρακολουθήσουν μαθήματα γλώσσας μόνο μία φορά την εβδομάδα, έτσι ώστε να μπορούν να εξυπηρετηθούν όσο γίνεται περισσότεροι. Σήμερα οι τάξεις λειτουργούν έως και τρεις φορές την εβδομάδα. Ο αριθμός των μαθητ(ρι)ών-μεταναστ(ρι)ών έχει μειωθεί και τη θέση τους καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο πολίτες της ΕΕ.

Η επόμενη γενιά των εκπαιδευτικών
Υπήρξε και μια «αλλαγή φρουράς» στο διδακτικό προσωπικό. Τώρα στα Πίσω Θρανία διδάσκουν νεότερες γυναίκες και άνδρες. Φέρνοντας νέες ιδέες και μεγάλη δυναμικότητα, δημιούργησαν και νέο διδακτικό υλικό.
Αριστερά ένα παράδειγμα σελίδας ασκήσεων:

Με επιμονή, επιμέλεια και ταλέντο των μαθητ(ρι)ών βγαίνουν τελικά κείμενα όπως το παραπάνω (δεξιά).

Θετικά και αρνητικά
Τί είδους θετικές και αρνητικές εμπειρίες συγκινούν ιδιαίτερα την τωρινή ομάδα των Πίσω Θρανίων;
Δύο παραδείγματα:

• Το θεατρικό
  Το 2021 άρχισαν πρόβες για μια θεατρική παράσταση. Μια δασκάλα έγραψε ένα μικρό σενάριο. Η υπόθεση τού «Ένα μιούζικαλ για 500 ευρώ»: Μια πολυπολιτισμική παρέα διασκεδάζει σε μια ταβέρνα. Όταν φτάνει ο λογαριασμός, όλοι βρίσκουν τραγελαφικές δικαιολογίες για να πληρώσουν μόνο λίγα ή να μην πληρώσουν καθόλου. Οι ηθοποιοί μιλούν ελληνικά, τραγουδούν όμως στη μητρική τους γλώσσα και χορεύουν. Το δρώμενο μαζί με τα τραγούδια είχε διάρκεια περίπου μισής ώρας.
  Γιατί ένα θεατρικό έργο; Επειδή η συχνή άσκηση προάγει τη χρήση της γλώσσας, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και ενώνει την ομάδα. Τα άτομα που συμμετείχαν ίσως να μην είχαν πάει ποτέ τους σε θέατρο. Τώρα είχαν την ευκαιρία να ξεχάσουν την καθημερινότητά τους και να μπουν στον ρόλο κάποιου άλλου. Όχι μόνο έμαθαν απέξω ένα ελληνικό κείμενο, αλλά και πολλά άλλα, για παράδειγμα το πώς αντιμετωπίζεται το κοινό.
  Οι πρόβες δεν ήταν απαραίτητα δομημένες. Οι συμμετέχοντες έρχονταν και έφευγαν, γιατί, λόγου χάριν, είχαν βρει δουλειά και το ωράριό τους δεν ταίριαζε πια. Σημαντικό ήταν ωστόσο ότι η ομάδα κατάφερνε να βρεθεί και να προχωρήσει στον αυτοσχεδιασμό, στην κίνηση και, μια και επρόκειτο για μιούζικαλ, στο τραγούδι.
  Η πρώτη παράσταση έγινε μετά την πανδημία, αρχές Ιουλίου 2022, στο ετήσιο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ της Αθήνας, το οποίο στις τρείς μέρες της εκδήλωσης προσελκύει τριάντα χιλιάδες επισκέπτες. Η παράσταση σημείωσε μεγάλη επιτυχία και τα Πίσω Θρανία έδειξαν τις δυνατότητες των μαθητ(ρι)ών τους. Τον Οκτώβριο το έργο παρουσιάστηκε και στο Στέκι.
  Τα παιδιά της ομάδας ενώθηκαν πολύ μεταξύ τους – και βέβαια λύθηκε και η γλώσσα τους!
• Οι συλλήψεις
  Το ίδιο έτος (2022) συλλήφθηκαν απανωτά τρεις μαθητές των Πίσω Θρανίων, ένας τους πηγαίνοντας στο μάθημα. Ένας άλλος, μόλις 20 ετών, φοιτούσε τρία χρόνια στο Στέκι και ήταν μέλος της θεατρικής ομάδας.  Τηλεφώνησε ένας φίλος του λέγοντας ότι έχασε τα ίχνη του. Χρειάστηκαν τρεις μέρες για να εντοπιστεί, ήταν σε κράτηση. Του ήταν αφιερωμένη η θεατρική παράσταση του Οκτωβρίου, όπου δεν μπόρεσε να συμμετάσχει.
  Οι «σκούπες», οι συλλήψεις και οι απελάσεις αποτελούν πάντα μια τεράστια συναισθηματική επιβάρυνση και για τον περίγυρο του κρατούμενου. Βοήθεια σε προσωπικό επίπεδο και βέβαια υπάρχει, αλλά τα Πίσω Θρανία ως συλλογικότητα δεν θέλουν να σηκώνει μόνο ένα άτομο το βάρος της πρακτικής και συναισθηματικής στήριξης των κρατούμενων. Αντιμετωπίζεται από όλη την ομάδα, που λαμβάνει από κοινού αποφάσεις συμπαράστασης και βοήθειας. Στους κρατούμενους προτείνονται νομικοί σύμβουλοι και οικονομική υποστήριξη για δικαστικά έξοδα και τα συναφή. Ορισμένοι δέχονται αυτή τη βοήθεια, άλλοι όχι: οι μετανάστ(ρι)ες έχουν συχνά τα δικά τους δίκτυα, μερικές φορές πιο αποτελεσματικά από εκείνα των Πίσω Θρανίων.

Οι εφημερίδες
Η πρώτη ψηφιακή εφημερίδα των Πίσω Θρανίων εκδόθηκε τον Ιανουάριο 2022 (στα EL και EN, εδώ). Ακολούθησαν οι έντυπες εκδόσεις, όπου δημοσιεύονται μ.τ.α. και κείμενα των μαθητ(ρι)ών.
Το εξώφυλλο της έντυπης έκδοσης 2023:

Από τα περιεχόμενα:
Κείμενα σχετικά με τα αγαπημένα σημεία των μαθητών

Το πρώτο κείμενο αριστερά είναι γραμμένο στα ισπανικά:
Μου αρέσει πολύ να σκαρφαλώνω στο όρος [εννοεί: στον λόφο] Λυκαβηττός. Είναι το ψηλότερο βουνό [και εδώ εννοεί: ο υψηλότερος λόφος] της πόλης, από όπου μπορείτε να δείτε μια πλήρη θέα της πόλης και της μητροπολιτικής περιοχής της Αθήνας. Είναι απίστευτο να μπορείς να βρεις έναν τέτοιο λόφο στη μέση της πόλης. Επίσης αν ανεβείτε την ώρα του ηλιοβασιλέματος μπορείτε να επιλέξετε ένα καλό σημείο για να παρακολουθήσετε τη δύση του ήλιου από ψηλά και να θαυμάσετε τα χρώματα του ουρανού.
Estefanía

Παρόν και μέλλον
Τα Πίσω Θρανία ήταν και είναι μια πολύ γνωστή πρωτοβουλία στον εκπαιδευτικό χώρο, ειδικά στους εκπαιδευτικούς που ασχολούνται με ζητήματα ισότητας και δικαιωμάτων παιδιών και ενηλίκων προσφύγων και μεταναστ(ρι)ών. Στους κύκλους αυτούς έχει μεγάλο κύρος.
Ευχόμαστε στα Πίσω Θρανία και στο μέλλον καλή δύναμη και ευρεία οικονομική υποστήριξη για την παροχή γλωσσικών δεξιοτήτων και εκπαιδευτικών ευκαιριών σε μετανάστες και μετανάστριες, αλλόγλωσσους σπουδαστές και σπουδάστριες, και για την προώθηση πρακτικών σχέσεων αλληλεγγύης – τόσο μεταξύ ντόπιων και μεταναστών όσο και μεταξύ μεταναστών από διαφορετικές χώρες προέλευσης!

::: περαιτέρω σύνδεσμοι:
Τα Εξάρχεια στη Βικιπαίδεια εδώ
Η ιστοσελίδα των Πίσω Θρανίων εδώ (στα ελληνικά, αγγλικά, αραβικά, περσικά, γαλλικά και κουρδικά) με χάρτη της περιοχής
Οι δραστηριότητές της πρωτοβουλίας εδώ (στις παραπάνω γλώσσες). Ιδανικός ιστότοπος για ξεφύλλισμα, μ.τ.α. με υλικό εκμάθησης γλώσσας για κατέβασμα εδώ
Πρόσφατο άρθρο για την Αρλέτα εδώ

Κείμενο: Α. Τσίγκας. Ευχαριστώ τις Η.Μ. και Χ.Κ. για τα στοιχεία, το υλικό και τον κατατοπισμό. Φωτογραφίες: Πίσω Θρανία.

Παράρτημα
Η αυτοεικόνα της πρωτοβουλίας στο επίκαιρο φυλλάδιο που διανέμει:

Το Ντιρλαντά, ένας παραδοσιακός σκοπός από την Κάλυμνο, «ταξίδεψε» από τη δεκαετία του 1970 στην υδρόγειο και έγινε ποπ τραγούδι, ποδοσφαιρικός ύμνος, electro mix και disco επιτυχία. Ο καπετάν Παντελής Γκινής (που συχνά παρατονίζεται ως Γκίνης) τραγουδούσε το χαρούμενο αυτό τραγούδι στο σπογγαλιευτικό του καΐκι με το πλήρωμά του στη δεκαετία του 1960. Η μουσική επιτυχία ενός καπετάνιου; Πράγματι κάτι πολύ ασυνήθιστο! Η μουσικολόγος και τραγουδίστρια Δόμνα Σαμίου (εδώ) γνώρισε τον Παντελή Γκινή στην Κάλυμνο και ηχογράφησε το τραγούδι του το 1966 στην Αθήνα (εδώ). Ήταν η εποχή που ταξίδευε σε όλη την Ελλάδα με το μαγνητόφωνό της και έκανε ηχογραφήσεις μουσικού υλικού για τη διαφύλαξή των δημοτικών τραγουδιών, τιμώντας και τους ερμηνευτές του. Αργότερα η Σαμίου δεν θυμόταν τους άλλους μουσικούς που πλαισίωναν τον Γκινή, το τσούρμο, που γράφει στον δίσκο 45 στροφών. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι το Ντιρλαντά είναι παραδοσιακό τραγούδι. Στη Γερμανία δεν είχε μεν την επιτυχία των συνθέσεων Τα παιδιά του Πειραιά του Χατζιδάκι ή του Ο χορός του Ζορμπά του Θεοδωράκη, αλλά βρίσκεται πολύ ψηλά στα τσαρτς των δημοφιλών ελληνικών μουσικών κομματιών.

Η προέλευση του Ντιρλαντά
Ακούγονται πολλά για την προέλευσή του. Λένε ότι έτσι ονομαζόταν το σφουγγαράδικο του Γκινή. Επίσης ότι Ντιρλαντάς λεγόταν αυτός που στο μηχανοκάικο κινούσε τον βαρύ τροχό της αντλίας που τροφοδοτούσε τον δύτη με αέρα.
Επίσης εικάζεται ότι ο Γκινής άκουσε τον ρυθμό αυτόν από τους βορειοαφρικανούς ναυτικούς που συνάντησε στα ταξίδια του σε στεριά και θάλασσα. Μπορεί όμως και να είναι ο ρυθμός των λαμνοκόπων της βάρκας. Αρκετοί πιστεύουν ότι ήταν γνωστός καλυμνιώτικος σκοπός. Στην Κάλυμνο λένε, ότι το τραγούδι αυτό ήταν γνωστό και ακουγόταν πάντα, τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και σε γιορτή και σχόλη.
Αξιοσημείωτη είναι η υπόθεση ότι το Ντιρλαντά το τραγουδούσαν οι δύτες πάνω στο καΐκι. Πολλά ρυθμικά εργασιακά τραγούδια, όπως τα μπλουζ στα βαμβακοχώραφα, χαρακτηρίζονται από μουσικό «διάλογο». Ο καπετάν Παντελής τραγουδούσε έναν στίχο και το πλήρωμα τού αποκρινόταν τροποποιώντας τον επόμενο. Το εύθυμο αυτό τραγούδι μπορεί ωστόσο να χρησιμοποιούνταν εμψυχωτικά ή και για τον έλεγχο της υγείας (ως άσκηση συγκέντρωσης), μια και η σπογγαλιευτική κατάδυση κρύβει πολλούς κινδύνους: Τα γεμάτα αέρα πνευμόνια του δύτη μοιάζουν με φιάλες αεριούχου ποτού υπό πίεση. Εάν η ανάδυση γίνει πολύ γρήγορα, η πίεση αυτή δεν μπορεί να εξισορροπηθεί από το σώμα. Το αίμα τού σφουγγαρά είναι τότε γεμάτο φυσαλίδες, οι οποίες μπορεί να του προκαλέσουν ζάλη και παράλυση ή ακόμα και ρήξη των πνευμόνων. Το πρώτο τσιγάρο που άναβε ο σφουγγαράς μετά την ανάδυση ήταν δείκτης της υγείας του. Εάν μύριζε χλώριο, δηλαδή διοξείδιο του αζώτου, ο άμοιρος ήταν καταδικασμένος. Ο ελλοχεύων κίνδυνος δεν μπορούσε ωστόσο να σταματήσει τους Καλυμνιώτες από την κατάδυση σε επικίνδυνα βάθη. «… και ο πόθος για τέτοιο βραβείο ΄ς τα κάτου/τον σπρώχνει και ορμά ή ζωής, ή θανάτου», στιχουργεί ο Φρίτριχ Σίλλερ το 1797 στην μπαλάντα Der Taucher (απόδοση στα EL ως Ο βουτηχτής σε μετάφραση Νίκου Κογεβίνα υπό το ψευδώνυμο Γλαύκιος Πόντιος. Πρωτοδημοσιεύτηκε το 1894 στην Εστία, ολόκληρη η μπαλάντα εδώ, ως PDF. Το γερμανικό πρωτότυπο εδώ κι εδώ)

::: Ο τελετουργικός Χορός του Μηχανικού δείχνει έναν παράλυτο σφουγγαρά που θεραπεύεται αυθόρμητα, εδώ

Βουτιά στην ιστορία
Η Κάλυμνος ήταν ανέκαθεν φημισμένη για τους σφουγγαράδες της. Το 1868 λέγεται ότι ήταν ναυτολογημένα εκεί περίπου 300 ξυλοκάικα. Ταξίδευαν μέχρι τις ακτές της Λιβύης στη Βόρεια Αφρική. Οι άνδρες βουτούσαν γυμνοί στη θάλασσα και χρησιμοποιούσαν ως βαρίδι κατάδυσης στα 30 μέτρα τη λεγόμενη σκανταλόπετρα. Από το 1863 και μετά χρησιμοποιούσαν το σκάφανδρο, στεγανού τύπου υποβρύχια στολή με μεταλλικό κράνος, εδώ. Από το 1866 μέχρι το 1915 καταγράφηκαν σε καταδύσεις με χρήση σκάφανδρου 10.000 θάνατοι και 20.000 παραλύσεις στα σπογγαλιευτικά νησιά του Αιγαίου, ενώ το ίδιο διάστημα σημειώθηκαν μόνο 10 θάνατοι γυμνών δυτών.
Με παροχή αέρα και μπότες με μολύβδινα ελάσματα οι τολμηροί αυτοί άνδρες μπορούσαν ωστόσο να φτάσουν σε βάθη μέχρι και 80 μέτρων. Όταν τα αλιευτικά έφευγαν μετά το Πάσχα από το νησί για να τρυγήσουν σπόγγους, οι γυναίκες των πληρωμάτων χόρευαν και ανέμιζαν λευκά μαντήλια. Όταν όμως τα πλοιάρια χάνονταν στον ορίζοντα, φόραγαν μαύρες μαντίλες. Ήξεραν ότι πολλοί άνδρες θα έμεναν στη θάλασσα.

Η Κάλυμνος, το σπογγαλιευτικό κέντρο
Το νησί απέχει 108 ναυτικά μίλια από τον Πειραιά και έχει έκταση 109 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Σήμερα ζουν εκεί περίπου 14.200 κάτοικοι. Πάνω από 10.000 μένουν στην Πόθια ή Χώρα, την πρωτεύουσα του νησιού. Μόλις το 18% του απόκρημνου ηφαιστειακού νησιού ήταν καλλιεργήσιμο. Έτσι παλιά πολλοί ντόπιοι ζούσαν από τη ναυπήγηση, την αλιεία και την σπογγαλιεία. Τα σφουγγάρια είναι ζωικοί οργανισμοί χωρίς ιστό και όργανα που φιλτράρουν το νερό και τρέφονται από βακτηρίδια. Συλλέγονται ως άμορφη μαύρη μάζα στον βυθό της θάλασσας. Στη συνέχεια καθαρίζονται, πιέζονται, πλένονται, ψαλιδίζονται και ξηραίνονται. Βιοτεχνίες επεξεργασίας σφουγγαριών υπάρχουν ακόμα στην Πόθια της Καλύμνου. Σήμερα όμως η ρύπανση του περιβάλλοντος και η υπερθέρμανση του πλανήτη επιβαρύνουν τα σφουγγάρια. Η σκληρή και επικίνδυνη σπογγαλιεία σε μεγάλα βάθη αποφέρει πια μόνο ένα ταπεινό εισόδημα. Γι αυτό και αρκετοί Καλύμνιοι εναποθέτουν τις ελπίδες τους στον τουρισμό. Υπάρχουν ωστόσο ακόμα πάνω από 30 δύτες. Εθισμένοι στη μοναχική αναζήτηση σφουγγαριών στα κρύα νερά του βυθού ξεχνούν εκεί τις καθημερινές τους έγνοιες. Συχνά φεύγουν για μήνες από τα σπίτια και τις οικογένειές τους.

::: Το  Μουσείο Θαλασσίων Ευρημάτων των αδερφών Βαλσαμίδη και το Ναυτικό Μουσείο Καλύμνου εκθέτουν πολλά σπογγαλιευτικά αντικείμενα.

Οι στίχοι
Σύμφωνα με τον  Καπετάν Γκινή το Ντιρλαντά το έγραψε ο ίδιος το 1960. Ο συνεχής διάλογος «βρέ ντιρλαντά, ντιρλανταντά, βρε ντιρλαντά ντιρλανταντά» μπορεί να φέρει τους τραγουδιστές σε έκσταση. Μιλάει για την κούραση των θαλασσινών, αλλά και για τη γυναικεία ομορφιά. Οι στίχοι κρύβουν αρκετές αμφισημίες:

Ω, ντιρλαντά, ντιρλάνταντα, ω, ντιρλαντά και τέζα μια
Ω, ντιρλαντά, ντιρλάνταντα, βρε, για την Τούρκα, τη Ρωμιά.
Ω, ντιρλαντά κουνέλα μου, βρε, και κουνελομάνα μου
βρε, η κουνέλα και η βιόλα, βρε, φάγαν τα ψωμιά μας όλα.

Βρε, του παπά μας το γα(ϊ)δούρι, βρε, έβγαλε κακό στη μούρη
ρε, και τα δόντια του περόνια, βρε, δεν τα τρώει τα μακαρόνια
ρε, δεν την τρώει τη μυζήθρα, ρε, που την έχει μες στην τρύπα.

Βρε, κίνησα να πάω μπροστά να βρω τον κόμπο, το Κομπάλι, βρήκα τον Κίτσο, το Γιωργάλη.
Απ’ ότου βγήκ’ ο ντιρλαντάς, βρε, μες τη ρίζα της συκιάς
όλοι μαζί το ντιρλαντά, είμαστε όλοι λεβεντιά!

Η εκδοχή που ηχογραφήθηκε αρχικά από τη Δόμνα Σαμίου χαρακτηρίζεται ως καλυμνιώτικος σκοπός με αυτοσχέδια τσιμαριστά (σατυρικά δίστιχα) στον ρυθμό των 2/4. Τα τσιμαριστά είναι ομοιοκατάληκτα σκωπτικά τραγούδια χωρίς κανόνες ή προδιαγραφές. Επειδή ως προς το περιεχόμενο είναι αφελή, μπορεί η πιασάρικη μελωδία τους να προσαρμοστεί στιχουργικά σε οποιαδήποτε γλώσσα με ντανταϊστικούς και γκαγκά στίχους.

Η Σαμίου αντιτάχθηκε στην εμπορική εκμετάλλευση και απλουστευμένη εξάπλωση της ελληνικής μουσικής παράδοσης λέγοντας: «Είμαι ενάντια σε κάθε είδους επέμβαση στη δημοτική μουσική. Αυτά τα τραγούδια έχουν επιβιώσει τόσους αιώνες. Είναι τα τραγούδια μας, οι μελωδίες και οι στίχοι μας. Οποιαδήποτε παρεμβολή σε αυτόν τον πλούτο απλώς τον μετατρέπει σε κάτι που δεν είναι». Γι’ αυτό και αφιερώθηκε στις πιο αυθεντικές εκτελέσεις. Έδωσε αμέτρητες συναυλίες στις οποίες παρουσίαζε δημιουργούς και ερμηνευτές του δημοτικού τραγουδιού, αλλά τα τραγουδούσε και η ίδια. Με τη χαρακτηριστική φωνή της συγκαταλέγεται στις μεγαλύτερες Ελληνίδες ερμηνεύτριες.

Απ΄ τη θάλασσα στα δικαστήρια
Το 1969 ο Διονύσης Σαββόπουλος κυκλοφόρησε τη δική του εκδοχή του Ντιρλαντά στο μουσικό άλμπουμ Το περιβόλι του τρελού και έκανε το τραγούδι παγκοσμίως γνωστό, εδώ. Οι στίχοι του:

Βρέ ντιρλαντά, ντιρλανταντά, βρε ντιρλαντά και τέζα όλοι
και πώς θα πάρουμε την Πόλη, ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά
Από την πόλη την καλή ήρθε μια σκούνα με πανί.

Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, ω ντιρλαντά και δεν τελειώνει
βρε ντιρλαντά με ζαχαρώνει,
Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, να το χαρώ που με κοιτά
Ω ντιρλαντά βρε λεβεντόνια, βρε και της Μπαρμπαριάς γλαρόνια.

Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, ω ντιρλαντά βρε και βραδιάζει
βρε κι η κουβέρτα αναστενάζει
Βρε και ο μάγερας φωνάζει, ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά
Βρε ντιρλαντά και τέζα όλοι και πώς θα πάρουμε την Πόλη.

Από την πόλη την καλή, ήρθε μια σκούνα με πανί
Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, αχ η Μαρία του Μηνά
Επάνω στ’ άσπρο της ποδάρι θα πάω να δέσω παλαμάρι.

Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, ω ντιρλαντά θα δέσω κόμπο
βρε στον λαιμό τους των αρχόντων
Να πέφτει ο κόμπος στο κοπάλι, στην Κατερίνα του τσαγκάρη
Βρε θα τη βάλω μες στην πλώρη και θα της κάμω γιο και κόρη.

Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, ω ντιρλαντά και σεις λεβέντες
βρε θα σας δώσω εγώ βιολέτες
Θα δώσω σ’ όλους από δύο, βρε, και του Γιώργη δε του δίνω
Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά, ω ντα ντα ντα, ντιρλανταντά
Ω ντιρλαντά, ντιρλανταντά …

Ο Σαββόπουλος είναι γνωστός για τη σύμμειξη διαφορετικών μουσικών στυλ. Επισκέφθηκε το Λαογραφικό Αρχείο της Αθήνας (Kέντρον Eρεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας) και βρήκε το Ντιρλαντά καταχωρημένο ως παραδοσιακό νησιώτικο τραγούδι. Όμως ο Γκινής ήταν καπάτσος και διεκδίκησε την πατρότητα του δημοτικού τραγουδιού δικαστικά, έχοντας την υποστήριξη της μισής Καλύμνου. Ο ρεμπέτης Γιάννης Παπαϊωάννου εμφανίστηκε ως μάρτυρας και εκφράστηκε έτσι για το Ντιρλαντά: «Δεν ήτανε καμμιανού, δεν έχει αφεντικό και δεν πρέπει να μασάμε τα παραμύθια που λέει ο καθένας». Έχοντας τις πλάτες των συντοπιτών του τα πνευματικά δικαιώματα παρέμειναν τελικά στον Γκινή.
Στη Γερμανία η δισκογραφική εταιρεία του Γκινή είχε μηνύσει τους δημιουργούς τού ξενέρωτου ποπ τραγουδιού Loop di Love για λογοκλοπή. Η εκδοχή αυτή του 1971 έγινε διεθνής επιτυχία και διασκευάστηκε αρκετές φορές. Οι Γερμανοί μουσικοί κέρδισαν τη δικαστική διαμάχη με την αιτιολογία ότι το Ντιρλαντά αποτελεί κοινό κτήμα και το Loop di Love δημιουργικό προϊόν τους.

Εμπορευματοποίηση, events και χαβαλές – η μουσική βιομηχανία τρίβει τα χέρια της
Παιδιάστικοι ήχοι όπως το ντιρλαντά ντιρλανταντά μας συγκινούν ως ακροατές. Αυτό το ξέρουμε από την επιτυχία της νιγηριανής ρήσης Ob-La-Di Ob-La-Da (Δέξου τα πράγματα όπως έρχονται, γνωστή από το ομώνυμο τραγούδι των Beatles) ή το Da Da Da Da του γερμανικού συγκροτήματος Trio. Από την Ελλάδα το Ντιρλαντά εξαπλώθηκε στα Βαλκάνια, στη Δυτική Ευρώπη και τελικά και στον υπόλοιπο κόσμο. Αμέτρητοι μουσικοί και παραγωγοί εκμεταλλεύτηκαν την πιασάρικη μελωδία του και οι οικειοποιήσεις κατέκλυσαν την αγορά. Όλες οι εκτελέσεις βασίζονται όμως στην ηχογράφηση του Γκινή και της Σαμίου και μόνο λίγες πρωτοτυπούν.

Το 1970 το Ντιρλαντά ηχογραφήθηκε από τη Γαλλίδα τραγουδίστρια Dalida και εκδόθηκε στα ιταλικά, γερμανικά και αγγλικά. Την ίδια χρονιά ηχογραφήθηκε από τον Τρύφωνα Νικολαΐδη στο Ισραήλ. Ακολούθησαν αμέτρητες εκτελέσεις. Το 1971 η κροατικής καταγωγής Dunja Rajter τραγούδησε το Ντιρλαντά στα γερμανικά ηθελημένα με ξενική προφορά «φιλοξενούμενου εργάτη». Η δισκογραφική της εταιρεία ονόμασε τον δίσκο Salem aleikum με αναφορά στην πιθανή βορειοαφρικανική προέλευση του τραγουδιού.

Ελληνικές ερμηνείες
Ο αλησμόνητος Νίκος Ξυλούρης ηχογράφησε το Ντιρλαντά  το 1974, εδώ
Η ερμηνεία της Μαρινέλλας εδώ και του Θανάσης Γκαϊφύλλια εδώ
Ο συλλέκτης Αντώνης Νασιοπουλος είναι σταμπαδόρος λατέρνας και παίζει το Ντιρλαντά από το 2019 στο όργανο αυτό. Ίσως να το παίζουν και άλλοι λατερνατζήδες, εδώ

::: Σχετικό άρθρο στη Ροδιακή εδώ
::: 17 εκτελέσεις μαζεμένες στο YouTube εδώ

::: Η Κάλυμνος υπό άλλη σκοπιά στο diablog.eu εδώ
::: Manuel Gogos (Μανουήλ Γώγος): ντοκιμαντέρ «Die letzten Schwammtaucher. Die Insel Kalymnos im Wandel» (Οι τελευταίοι σφουγγαράδες. Η Κάλυμνος ενώπιον αλλαγής). Το περιεχόμενο του ντοκιμαντέρ (στα DE) εδώ
Τρία από τα τέσσερα τμήματα του ντοκιμαντέρ στο YouTube: 2/4 εδώ, 3/4 εδώ και 4/4 εδώ
Συνέντευξη με τον δημοσιογράφο και σκηνοθέτη Μανουήλ Γώγο (στα DE) εδώ
Ο Μανουήλ Γώγος εδώ (στα DE)
::: Οι Καλυμνιώτες στις ΗΠΑ:

Στις αρχές της δεκαετίας του 1900 Έλληνες μετανάστες από την Κάλυμνο και τη Σύμη ίδρυσαν βιομηχανία σπόγγων στο Τάρπον Σπρινγκς (Φλόριδα, ΗΠΑ) και μετέτρεψαν την αφανή κωμόπολη στην «παγκόσμια πρωτεύουσα των σφουγγαριών». Λέγεται ότι οι Έλληνες ήταν σε θέση να συλλέξουν τετραπλή ποσότητα σφουγγαριών από εκείνη των σφουγγαράδες άλλων εθνοτήτων. Ο ελληνικός χαρακτήρας της πόλης είναι ακόμα και σήμερα εμφανής. Ο δρόμος κατά μήκος των αποβάθρων με τα καΐκια σπογγαλιείας ονομάζεται Λεωφόρος Δωδεκανήσου. Είναι γεμάτη με εκατοντάδες καταστήματα, αρτοποιεία, εστιατόρια και άλλες επιχειρήσεις Ελληνοαμερικανών. Το Τάρπον Σπρινγκς (απογραφή 2020: 25.117 κάτοικοι) έχει το υψηλότερο ποσοστό Αμερικανών ελληνικής καταγωγής από οποιαδήποτε άλλη πόλη των ΗΠΑ.

Κείμενο: Simon Steiner. Σύνταξη και μετάφραση: Α. Τσίγκας. Φωτογραφίες: όπου δεν σημειώνεται κάτι άλλο, από το αρχείο Simon Steiner. Ο Σ. Στάινερ ευχαριστεί την πλατφόρμα www.rembetiko.gr και ιδιαίτερα τους pepe και Νίκο Πολίτη. Ο Simon Steiner στο diablog.eu εδώ

Ο Νίκος Πολίτης γράφει για τις βιολέτες:
Το Ντιρλαντά το τραγουδάγαμε, νέα παιδιά τότε, επί δικτατορίας στις μπουάτ. Όταν ο στίχος έφτανε στις βιολέτες «Θα δώσω σ’ όλους από δύο, βρε, και του Γιώργη δε του δίνω», χειροκροτάγαμε. Γιατί; Γιώργης = Γεώργιος Παπαδόπουλος.

Δεν έχετε χορτάσει ακόμα Ντιρλαντά;
Εδώ και άλλοι ερμηνευτές, αλλά ο κατάλογος αυτός σίγουρα δεν είναι πλήρης:
Το 1971 το τραγούδησε ο Polis, πρώην τραγουδιστής των Les Helleniques, και το Τρίο Ατενέ, στα ελληνικά. Οι Hellen Grecki Zespół Artystyczny το παρουσίασαν ως Dyrlada. Το 1972 το τραγούδησαν οι Τάκης και Αφροδίτη Βούη από τη Ρόδο. 1973 έγινε εγγραφή ως Dirladada στα ισπανικά από τον Χιλιανό José Alfredo Fuentes. Επίσης το 1973 βγήκε στην τσεχοσλοβακική αγορά από τις Martha a Tena Elefteriadu ως Dirlada. Η Margareta Pâslaru τραγούδησε το Dirlanda σε Ρουμανία και Αλβανία.
Το ερμήνευσε επίσης η βελγο-φλαμανδή τραγουδίστρια Marva. Μεγάλη επιτυχία είχε το 1993 η ερμηνεία των G.O. Culture, που έγινε μεγάλη επιτυχία στη Γαλλία. Το γαλλικό συγκρότημα Pleasure Game έβγαλε κατόπιν μερικά remix του τραγουδιού. Το 1972 βγήκε από τον Kai Hyttinen με φινλανδικούς στίχους και έγινε δημοφιλές. Άλλη μια ερμηνεία παρουσίασε το φινλανδικό γκρουπ Jean S. Το Ντιρλαντά ερμηνεύτηκε το 1995 από το βορειομακεδονικό ροκ συγκρότημα Memorija. Άλλη έκδοση υπήρξε το 2018 από το ρουμανικό γκρουπ Dl Goe. Ως Bah-bah-rra, Barbara βγήκε το 1970 στα γερμανικά από τους Xanderix (με τον γνωστό γερμανό τραγουδιστή Frank Zander). Μια σερβική ροκ εν ρολ έκδοση ηχογράφησαν οι Delča i Sklekovi με τίτλο Da Da Dirlada Da. Ηχογραφήθηκε τον Αύγουστο του 1972 από τον βρετανό μουσικό και επιχειρηματία Jonathan King με το ψευδώνυμο Shag. Έφτασε στην 4η θέση των βρετανικών single charts, κυκλοφόρησε μάλιστα στις ΗΠΑ και στην Αυστραλία. Το 1973 το Ντιρλαντά κυκλοφόρησε ως Loop Di Love από τους Bourbon Family. Ο Tony Marshall το ηχογράφησε το 1993 με παιδική χορωδία. Ο Αυστριακός DJ Ötzi κυκλοφόρησε το 2001 μια γερμανόφωνη έκδοση στο άλμπουμ του Love, Peace & Vollgas. Το 2003 κυκλοφόρησε από τον DJ Ostkurve ως ποδοσφαιρικός ύμνος. Με βάση το Ντιρλαντά υπάρχει και ύμνος του ΠΑΟΚ Θεσσαλονίκης. Το 2020 βγήκε στην αγορά μια ιδιόρρυθμη εκδοχή του Jason Parker με τίτλο Darla Dirladada.
Είναι βέβαιο ότι θα ακολουθήσουν κι άλλες αυθαίρετες εκτελέσεις, μια και η σημερινή κοινωνία διψάει για διασκέδαση και χαβαλέ.
::: Μουσικά δείγματα εδώ

Η εθελοντική πολιτιστική πύλη diablog.eu τέθηκε σε λειτουργία στις 25 Αυγούστου 2014.

Από τότε έχουν δημοσιευθεί σχεδόν 1.000 άρθρα στα ελληνικά και στα γερμανικά, τα οποία παρακολουθούν 6.000 followers, πολυάριθμοι συνδρομητές και περιστασιακοί επισκέπτες – με ως τώρα συνολικά 560.000 επισκέψεις. Στα κυρίαρχα ΜΜΕ και πολιτιστικά περιοδικά τα άρθρα αυτά δεν βρίσκουν τον χώρο που τους αξίζει. Με την ανάρτησή τους η πολιτιστική πύλη επιδιώκει τη θετική αλλαγή στην αντίληψη και κατανόηση της άλλης πλευράς όσον αφορά γλώσσα, πολιτισμό και νοοτροπία.

Για να γιορτάσουμε την επέτειο αυτή σας προσκαλούμε να περιηγηθείτε στις εικονικές μας σελίδες και να ανακαλύψετε (και παλαιότερες) αναρτήσεις που σε πρώτη ματιά δεν τράβηξαν την προσοχή σας. Για τον σκοπό αυτό μπορείτε να πιέσετε την εποπτική λειτουργία «Ετήσιο αρχείο», που βρίσκεται κάτω από το πεδίο «Αρχική σελίδα». Η συντακτική ομάδα του diablog.eu – Μιχαέλα Πρίντσιγκερ, Νίνα Μπούνγκαρτεν, Έλενα Παλλαντζά, Πασχάλης Τούνας και Θανάσης Τσίγκας – σας ευχαριστεί εγκάρδια για την αφοσίωση που δείξατε στην ιστοσελίδα μια ολόκληρη δεκαετία και χαίρεται να συνεχίσει τη διεύρυνση και ενίσχυση αυτής της γέφυρας επικοινωνίας και συνάντησης.

Κείμενο: diablog.eu. Αλληγορία: Β. Τσίγκα, bing/dall-E.