Time for Change

Πώς μιλά ο Γιάνης Βαρουφάκης στην κόρη του για την οικονομία

Στις 27/7 θα εκδοθεί νέο βιβλίο του Γιάνη Βαρουφάκη με τίτλο «Time for Change» στα γερμανικά, στο οποίο εξηγεί στην κόρη του την οικονομία. Ίσως δοθεί τώρα σε εμάς τους κουλτουριάρηδες στο επίπεδο αυτό άλλη μια ευκαιρία να κατανοήσουμε τις σχέσεις μεταξύ χρήματος και εξουσίας. Το κείμενο συνοδεύεται από απεικονίσεις του καλλιτέχνη Michael Paul από το Κρόιτσμπεργκ του Βερολίνου. Στη σειρά «το πνεύμα των καιρών» έκανε τις σκέψεις του σχετικά με όρους όπως χρηματιστήριο, μέτρα διάσωσης και ανάπτυξη.

Αναζωογονητικός και άβολος διανοητής – ή νεκροθάφτης του ευρώ; Ο Γιάνης Βαρουφάκης, πρώην υπουργός οικονομικών της Ελλάδας, αντιπροσωπεύει θέσεις που είναι αντικείμενο αντιμαχόμενων συζητήσεων – όπως και το ντύσιμό του. Σε άνετες εμφανίσεις εξηγεί τον κόσμο και μιλάει με σαφήνεια, εκεί όπου οι άλλοι παράγουν μόνο κούφια λόγια. Πολλούς τους αγγίζει, για άλλους είναι ο διάβολος προσωποποιημένος. Ποιός είναι πραγματικά και ποιά είναι η κινητήριά του δύναμη;

Ο Βαρουφάκης είναι γνωστός για την ικανότητά του να συνδυάζει οικονομικά θέματα με την ιστορία της αποικιοκρατίας, με τις ταινίες The Matrix και με την τρέχουσα επικαιρότητα. Με το βιβλίο του θέλει να ξυπνήσει το ενδιαφέρον για την οικονομία και εναντιώνεται –ως ένθερμος υποστηρικτής του ατόμου– σε μια οικονομία της καταπίεσης.

Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης

Το βιβλίο αυτό οφείλεται στην πρόσκληση της Έλενας Πατάκη να γράψω ένα κείμενο περί οικονομίας που θα απευθυνόταν σε εφήβους. Πάντα θεωρούσα ότι, αν δεν μπορείς να εξηγήσεις τα μεγάλα οικονομικά ζητήματα σε μια γλώσσα που να μπορούν να την καταλάβουν οι έφηβοι, αυτό απλώς σημαίνει ότι δεν τα καταλαβαίνεις ο ίδιος. Σε μια εποχή μάλιστα που η οικονομική κρίση έχει αναγάγει το «οικονομικό πρόβλημα» στο μείζον θέμα όλων των ανησυχιών και των συζητήσεων, πολώνοντας την κοινωνία μας, η πρόσκληση της Έλενας ήταν δελεαστική.

 

Varoufakis_3

fresh money %, ©Michael Paul

«Θα καταφέρω να γράψω ένα τέτοιο κείμενο;» αναρωτήθηκα. Κι αν τα καταφέρω, θα φανεί χρήσιμο σε άλλους αναγνώστες, συμπεριλαμβανομένης της Δανάης Στράτου, της συντρόφου μου, και του Νικόλα και της Εσμεράλντας Μομφερράτου, των παιδιών της, που θα ήθελα να το διαβάσουν; Οι επόμενες σελίδες θα δείξουν αν τα κατάφερα ή όχι. Η απόφασή μου να αποδεχθώ την πρόσκληση της Έλενας είχε κι ένα άλλο κίνητρο.

Varoufakis_1

fresh money%, ©Michael Paul

Η κόρη μου, στην οποία απευθύνω τις σκέψεις που ακολουθούν, είναι για μένα μια σχεδόν μόνιμη απουσία – καθώς ζει στην Αυστραλία, με αποτέλεσμα είτε να μην είμαστε μαζί (και να μετράμε μέρες έως ότου ξαναβρεθούμε) είτε να είμαστε μαζί και να μετράμε μέρες μέχρι τον επόμενο αποχωρισμό. Οπότε, όσο έγραφα το ακόλουθο κείμενο και σκεφτόμουν τις αντιδράσεις της σε κάθε μου λέξη, ένιωθα ότι ήμουν συνέχεια κοντά της. Το γεγονός ότι είναι ο πιο σκληρός κριτής μου ελπίζω να με βοήθησε να γράψω πιο καθαρά, χωρίς περικοκλάδες, αμεσότερα. Κι η σκέψη ότι αυτό το βιβλίο μπορεί να της δώσει κίνητρο να βελτιώσει τα ελληνικά της (καθώς δε θα γραφτεί ποτέ στα αγγλικά) μου δίνει ακόμα μεγαλύτερη χαρά.

Varoufakis_14Varoufakis_5

Ως προς το περιεχόμενο, αποφάσισα να μην εστιάσω στην ελληνική καθημερινότητα των τελευταίων θλιβερών ετών – στα μνημόνια, στη φτώχεια, στην αναξιοπρέπεια που ζούμε από το 2010. Αντίθετα, εστιάζω στα μεγάλα ζητήματα της κοινωνικής οικονομίας που αγγίζουν όλους τους ανθρώπους, παντού, αλλά με τρόπο που όποιος αναγνώστης θέλει μπορεί να χρησιμοποιήσει ώστε να δει με διαφορετικό μάτι την πρόσφατη κατάρρευση της κοινωνικής μας οικονομίας, καθώς και τους λόγους για τους οποίους οι κρατούντες αρνούνται πεισματικά να λάβουν τις αποφάσεις που θα έφερναν τη λύτρωση των κοινωνιών μας στην Ευρώπη, στην Ελλάδα, στον κόσμο όλον.

 

Varoufakis_20

Zwerg Wachstum, ©Michael Paul

1. ΓΙΑΤΙ ΤΟΣΗ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ;

Γιατί δεν εισέβαλαν οι Αβορίγινες της Αυστραλίας στην Αγγλία;

Όλα τα μωρά γεννιούνται το ίδιο γυμνά. Όμως πολύ σύντομα μερικά από αυτά περιτυλίγονται με πανάκριβα ρουχαλάκια, αγορασμένα στις καλύτερες μπουτίκ, ενώ η πλειονότητα ντύνεται με κουρέλια. Όταν μεγαλώσουν κάπως, τα μεν ξινίζουν τα μούτρα τους κάθε φορά που συγγενείς και νονοί τούς φέρνουν κι άλλα ρούχα (καθώς τα ίδια προτιμούν άλλου είδους δώρα), τα δε ονειρεύονται τη μέρα που ίσως πάνε στο σχολείο με παπούτσια χωρίς τρύπες. Αυτή είναι η μία πλευρά της ανισότητας που καθορίζει τον κόσμο μας.

Μπορεί να ακούς γι’ αυτή την ανισότητα αλλά δεν τη βλέπεις μπροστά σου, καθώς, κακά τα ψέματα, στο σχολείο στο οποίο σε στέλνουμε δεν πηγαίνουν παιδιά καταδικασμένα, όπως η συντριπτική πλειονότητα των παιδιών του κόσμου, σε μια ζωή στερήσεων, ακόμη και βίας. Ξέρω όμως ότι γνωρίζεις, τουλάχιστον θεωρητικά, πως τα περισσότερα παιδιά του κόσμου δεν είναι σαν εσένα και τους συμμαθητές σου. Πρόσφατα με ρώτησες: «Γιατί τόση ανισότητα;» Η απάντησή μου δεν ικανοποίησε ούτε… εμένα τον ίδιο. Οπότε, ελπίζω να μου επιτρέψεις να ξαναπροσπαθήσω, αυτήν τη φορά θέτοντας μια δική μου ερώτηση.

Varoufakis_7

fresh money %, ©Michael Paul

Καθώς ζεις και μεγαλώνεις στην Αυστραλία, στο σχολείο σου στο Σίδνεϊ έχεις παρακολουθήσει πολλές εκδηλώσεις και μαθήματα για τους Αβορίγινες – για τις αδικίες που έγιναν εις βάρος τους, για την κουλτούρα τους, την οποία οι λευκοί Βρετανοί αποικιοκράτες ποδοπάτησαν για δύο αιώνες, για τη φτώχεια στην οποία, σκανδαλωδώς, ζουν ακόμα. Αναρωτήθηκες όμως ποτέ γιατί εισέβαλαν οι Βρετανοί στην Αυστραλία, αρπάζοντας με το έτσι θέλω τη γη των Αβοριγίνων (ουσιαστικά αφανίζοντάς τους), αντί να γίνει το αντίθετο; Γιατί δεν αποβιβάστηκαν οι Αβορίγινες πολεμιστές στο Ντόβερ, προωθούμενοι γρήγορα στο Λονδίνο και δολοφονώντας όποιον Άγγλο τολμούσε να τους αντισταθεί;

Πάω στοίχημα ότι στο σχολείο σου κανείς δάσκαλος δεν τόλμησε καν να σκεφτεί αυτό το ερώτημα. Αυτό όμως το ερώτημα είναι σημαντικό. Αν δεν το απαντήσουμε διεξοδικά, κινδυνεύουμε να αποδεχθούμε, χωρίς σκέψη, ότι οι Ευρωπαίοι ήταν, εν τέλει, πιο έξυπνοι και πιο ικανοί. Το αντίθετο επιχείρημα, ότι οι Αβορίγινες της Αυστραλίας ήταν καλύτεροι άνθρωποι, και γι’ αυτό δεν έγιναν οι ίδιοι στυγνοί αποικιοκράτες, δεν πείθει, καθώς ο μόνος τρόπος να επιβεβαιωθεί θα ήταν αν έφτιαχναν μεγάλα ποντοπόρα πλοία, αποκτούσαν τα όπλα και την ισχύ να φτάσουν στα παράλια της Αγγλίας και να κατατροπώσουν τον αγγλικό στρατό αλλά, παρ’ όλα αυτά, επέλεγαν να μην υποδουλώσουν τους Άγγλους ούτε και να αρπάξουν τη γη τους στο Σάσεξ, στο Σάρεϊ, στο Κεντ.

Οπότε το ερώτημα παραμένει ισχυρό: Γιατί τέτοια ανισότητα μεταξύ λαών; Μήπως κάποιοι λαοί είναι πιο έξυπνοι από άλλους λαούς; Ή μήπως κάτι άλλο, κάτι που δεν έχει σχέση με την καταγωγή ή το DNA των ανθρώπων, εξηγεί το ότι στους δρόμους της πόλης σου δεν είχες δει ποτέ τη φτώχεια που αντίκρισες όταν περπατούσες στην Ταϊλάνδη;

Varoufakis_4Varoufakis_11

Άλλο αγορές κι άλλο οικονομία

Στην κοινωνία όπου μεγαλώνεις κυριαρχεί η λανθασμένη άποψη ότι οικονομία ίσον αγορές. Τι ακριβώς είναι οι αγορές; Οι αγορές είναι η σφαίρα της ανταλλαγής. Στο σουπερμάρκετ γεμίζουμε το καρότσι μας με πράγματα και τα «ανταλλάσσουμε» με χρήμα το οποίο μετά ανταλλάσσεται με άλλα πράγματα που θέλει αυτός που το εισπράττει (ο ιδιοκτήτης του σουπερμάρκετ, ο εργαζόμενος στο σουπερμάρκετ, ο οποίος πληρώνεται από τα χρήματα που πληρώνουμε στο ταμείο κτλ.).

Αν δεν υπήρχε το χρήμα, θα δίναμε στον πωλητή άλλα αγαθά, που εκείνος θα ήθελε. Να λοιπόν γιατί σου λέω ότι η αγορά είναι το μέρος όπου γίνονται ανταλλαγές. Αυτό το μέρος μάλιστα, στις μέρες μας, μπορεί να είναι και ψηφιακό – όπως π.χ. όταν με βάζεις να σου αγοράζω apps από το iTunes ή βιβλία από την Amazon. Σ’ τα λέω αυτά γιατί αγορές είχαμε κι όταν ζούσαμε πάνω στα δέντρα, προτού ανακαλύψουμε τις αγροτικές καλλιέργειες.

Όταν ένας πρόγονός μας πρόσφερε μια μπανάνα ζητώντας από τον άλλο ένα μήλο, είχαμε μια μορφή ανταλλαγής· μια υποτυπώδη αγορά όπου η τιμή του ενός μήλου ήταν μια μπανάνα και τανάπαλιν. Όμως αυτό δεν ήταν μια πραγματική οικονομία. Για να δημιουργηθεί μια πραγματική οικονομία, χρειαζόταν κάτι παραπάνω: χρειαζόταν να αρχίσουμε να παράγουμε, αντί απλώς να κυνηγάμε ζώα, να ψαρεύουμε ψάρια ή να μαζεύουμε μπανάνες.

Varoufakis_8

fresh money %, ©Michael Paul

Δύο Μεγάλα Άλματα: Λόγος και Πλεόνασμα

Πριν από περίπου ογδόντα δύο χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι κάναμε το Πρώτο Μέγα Άλμα: καταφέραμε να χρησιμοποιήσουμε τις φωνητικές μας χορδές για να αρθρώσουμε, όχι απλώς άναρθρες κραυγές, αλλά λόγο. Εβδομήντα χιλιάδες χρόνια αργότερα (δηλαδή πριν από δώδεκα περίπου χιλιετίες), κάναμε το Δεύτερο Μέγα Άλμα: καταφέραμε να καλλιεργήσουμε τη γη.

Ο λόγος και η δυνατότητα να παράγουμε τροφή, αντί απλώς να φωνάζουμε και να καταναλώνουμε αυτά που μας παρείχε η φύση (θηράματα και καρπούς ή φρούτα), γέννησαν αυτό που λέμε οικονομία. Σήμερα, δώδεκα χιλιάδες χρόνια μετά την «εφεύρεση» της δυνατότητας του ανθρώπου να καλλιεργεί τη γη, έχουμε κάθε λόγο να θεωρούμε τη στιγμή εκείνη πραγματικά ιστορική: ο άνθρωπος κατάφερε, για πρώτη φορά, να μη βασίζεται στη γενναιοδωρία της φύσης αλλά έμαθε να την κάνει, με το ζόρι, να παράγει αγαθά γι’ αυτόν.

Varoufakis_16

fish are more important than charts, ©Michael Paul

Ήταν μια στιγμή χαράς και ανάτασης; Σε καμία περίπτωση! Ο μόνος λόγος που οι άνθρωποι έμαθαν να καλλιεργούν το χώμα ήταν επειδή πείναγαν. Έχοντας εξολοθρεύσει τα περισσότερα θηράματα, χάρη στην εξυπνάδα με την οποία τα κυνηγούσαν, και έχοντας πληθύνει τόσο που οι καρποί των δέντρων δεν τους αρκούσαν, οι άνθρωποι αναγκάστηκαν από την πείνα τους να σκαρφιστούν μεθόδους καλλιέργειας της γης. Όπως όλες τις τεχνολογικές επαναστάσεις, ούτε αυτήν επιλέξαμε να την… κάνουμε.

Η τεχνολογία των καλλιεργειών, της αγροτικής οικονομίας, μας… προέκυψε. Μαζί με αυτήν, χωρίς να το προσπαθήσουμε, άλλαξαν οι ανθρώπινες κοινωνίες. Για πρώτη φορά η αγροτική παραγωγή δημιούργησε το βασικό στοιχείο μιας πραγματικής οικονομίας: το πλεόνασμα. Τι είναι αυτό; Είναι το προϊόν της γης που όχι μόνο αρκεί για να τραφούμε και να αντικαταστήσουμε τους σπόρους που χρησιμοποιήσαμε φέτος (τους οποίους είχαμε «αποταμιεύσει» πέρσι), αλλά που περισσεύει κιόλας, επιτρέποντας τη συσσώρευσή τους για μελλοντική χρήση· π.χ. σιτηρά που έχουμε αποθηκεύσει είτε για μια κακή στιγμή (όπως για την περίπτωση της καταστροφής της επόμενης σοδειάς από χαλάζι) είτε για να χρησιμοποιηθούν ως επιπλέον καρπός που θα φυτευτεί την επόμενη χρονιά αυξάνοντας το μελλοντικό πλεόνασμα.

Varoufakis_15

fish are more important than charts, ©Michael Paul

Δύο πράγματα πρέπει να προσέξεις εδώ. Πρώτον, ότι το κυνήγι, το ψάρεμα και η συγκομιδή καρπών και φρούτων δύσκολα μπορούσαν να δημιουργήσουν πλεόνασμα, καθώς τα ψάρια, οι λαγοί και οι μπανάνες μετά από λίγο χάλαγαν ή σάπιζαν (αντίθετα με τα σιτηρά, το καλαμπόκι, το ρύζι, το κριθάρι, που διατηρούνταν). Δεύτερον, ότι η παραγωγή αγροτικού πλεονάσματος γέννησε τα εξής θαύματα της κοινωνίας: γραφή, χρέος, χρήμα, κράτη, στρατούς, ιερατεία, γραφειοκρατία, τεχνολογία, ακόμα και την πρώτη μορφή βιοχημικού πολέμου. Ας τα πάρουμε ένα ένα…

Ο Γιάνης Βαρουφάκης, γενν. το 1961, είναι ένας Ελληνοαυστραλός οικονομολόγος και συγγραφέας πολυάριθμων βιβλίων και άρθρων για περιοδικές εκδόσεις. Διετέλεσε καθηγητής της οικονομικής θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στη σχολή Lyndon B. Johnson School of Public Affairs του Πανεπιστημίου του Όστιν, Τέξας. Από τον Ιανουάριο μέχρι τον Ιούλιο του 2015 διετέλεσε υπουργός οικονομικών στην κυβέρνηση Αλέξη Τσίπρα. Blog: yanisvaroufakis.eu και twitter: @yanisvaroufakis

Απόσπασμα από το βιβλίο με ευγενική παραχώρηση των εκδόσεων Πατάκη: Γιάνης Βαρουφάκης, Μιλώντας στην κόρη μου για την οικονομία. Αθήνα, Εκδ. Πατάκη 2014, εδώ εκδ. 2015.

Εικονογράφηση: Το πνεύμα των καιρών, σειρά 4_13 του Michael Paul, www.michart.de

Print Friendly, PDF & Email

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη στα: DE

Γράψτε σχόλιο

Η διεύθυνση του ηλεκτρονικού σας ταχυδρομείου δεν θα είναι δημόσια ορατή. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *. Το σχόλιο που μας στέλνετε αποθηκεύεται στη βάση δεδομένων μας. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στη » Δήλωση περί Απορρήτου