Πώς η κρίση αλλάζει την εικόνα της Ελλάδας

Άρθρο της Ιωάνας Παπαγεωργίου

Φέρνοντας την κουβέντα στους «χρεοκοπημένους Έλληνες»: Το νέο συντακτικό μας μέλος Ιωάνα Παπαγεωργίου παρουσιάζει τα σημαντικότερα πορίσματα της εργασίας της «Στερεότυπα για την Ελλάδα στον γερμανικό Τύπο. Δημοσιεύματα για την Ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ στο πλαίσιο της κρίσης». Εκεί διατυπώνει τις σκέψεις της σχετικά με τη σημασία των στερεοτύπων για την Ελλάδα και το πώς μπορεί να αντισταθμιστεί η αρνητική αυτή εικόνα. Η μεταπτυχιακή της εργασία υποβλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2014 στο πρόγραμμα σπουδών MME και Πολιτική Επικοινωνία του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου.

Πριν από μερικούς μήνες δημοσιογράφος της εφημερίδας Bild εξέφρασε τις ευχαριστίες του για την ανθρωπιά που δείχνουν οι Έλληνες απέναντι στους πρόσφυγες. Το άρθρο αναφέρει τους λόγους «Γιατί η Ευρώπη πρέπει να είναι περήφανη γι αυτούς τους Έλληνες» – αυτός είναι ο πολλά υποσχόμενος τίτλος του. Πάραυτα δεν παραλείπει να μνημονεύσει άμεσα την ευρωκρίση και να παρατηρήσει ότι η Ελλάδα είναι διαρθρωτικά προβληματική.

Stereotypen_1

Ελληνικά τουριστικά στερεότυπα από τη δεκαετία του ’60: ηδονισμός και παράδεισος διακοπών, © Ιωάνα Παπαγεωργίου

Ο ασυνήθιστα επαινετικός τόνος αποκτά πικρή επίγευση γνωρίζοντας ότι ο συντάκτης εκείνων των γραμμών είχε συμβάλλει τα μέγιστα στην εδραίωση του όρου «χρεωκοπημένοι Έλληνες». Πολύ δε περισσότερο γνωρίζοντας ότι η εφημερίδα Bild αποδεδειγμένα ασκεί μάλλον στοχοθετημένες πολιτικές καμπάνιες του είδους εχθρός-φίλος παρά δημοσιογραφία.1 Κυρίως όμως αυτό το δημοσίευμα είναι ένα από τα πολυάριθμα παραδείγματα μιας νέας, κατά τα φαινόμενα πανταχού παρούσας εικόνας της Ελλάδας. Σαν να έχει προστεθεί στην παλαιά εικόνα της χώρας του τύπου «ούζο-νησιά-συρτάκι» μια σειρά στερεοτύπων που συνδέονται με την κρίση, τα οποία, ανεξαρτήτως κεντρικού θέματος, αναδύονται συνεχώς στα δημοσιεύματα για την Ελλάδα.

Τα στερεότυπα είναι δυσάρεστα, οι προκαταλήψεις όμως επικίνδυνες

Τι εννοούμε, όμως, με τον όρο «στερεότυπο»; Πρόκειται για ένα συγκεκριμένο είδος αντιλήψεων ιδιαίτερα ανθεκτική στον χρόνο και στη μεταβολή. Τα στερεότυπα έχουν συχνά αρνητική χροιά και υποτιμούν την εξωομάδα, δηλαδή «τους άλλους». Ταυτόχρονα προσδίδουν αξία στην εσωομάδα, διασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο την ιδία κοινωνική θέση. Παρόλο που τα στερεότυπα διαθέτουν αρκετά μικρό βαθμό αλήθειας, έχουν κάποια αληθοφάνεια, μια «ψευδο-πραγματικότητα» – και αυτό είναι που τα καθιστά κοινωνικά ανεκτά.

Επικίνδυνα γίνονται τα στερεότυπα όταν υιοθετούν στοιχεία προκαταλήψεων. Οι προκαταλήψεις διαμορφώνονται ως «προεμπειρικές κρίσεις» και για το λόγο αυτό είναι συνήθως εσφαλμένες. Υπαινίσσονται εχθρικό δυναμικό ενέργειας, υπονοούν αντίστοιχες αντιδράσεις και εξυπηρετούν την απαγωγή επιθετικότητας. Τις διακρίνουμε σε συμπεριφορά όπως είναι η δυσπιστία, η μετάθεση ευθυνών και η άρνηση ενσυναίσθησης.

Το ερώτημα που τίθεται

Ας επιστρέψουμε, όμως, στο παράδειγμα του άρθρου της εφημερίδας Bild για τους πρόσφυγες στο Αιγαίο: μήπως ο τρόπος με τον οποίο ο γερμανικός τύπος καλύπτει το ρόλο της Ελλάδας στην κρίση έχει επίδραση και στην αντιμετώπιση άλλων θεμάτων που σχετίζονται με ελληνικά θέματα; Επειδή ένας δημοσιογράφος μπορεί να έχει πολλά, άγνωστα σε εμάς κίνητρα για τον τρόπο της δικής του δημοσιογραφικής κάλυψης, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ποτέ μονοσήμαντη. Μπορούμε, ωστόσο, να προσεγγίσουμε την απάντηση μέσω ποιοτικών, συστηματικών συγκρίσεων. Ως εκ τούτου το ερευνητικό ερώτημα της μεταπτυχιακής μου εργασίας ήταν Ποιές διαφορές υπάρχουν στη δημοσιογραφική στερεοτυποποίηση της Ελλάδας αναφορικά με την Ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ πριν από την κρίση και κατά τη διάρκειά της;

Stereotypen_2

Οι τρεις γερμανικές ημερήσιες εφημερίδες με την υψηλότερη κυκλοφορία, © Ιωάνα Παπαγεωργίου

Για την έρευνά μου επέλεξα ως ανεξάρτητο από την κρίση θέμα την ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2003 (πριν από την κρίση) και το 2014 (κατά τη διάρκεια της κρίσης). Πριν από την καθεαυτή ανάλυση περιεχομένου φιλτράρισα στο πλαίσιο μιας προανάλυσης τα ελληνικά στερεότυπα που είχαν ήδη ερευνηθεί από όλες τις σχετικές μελέτες. Τα διαχώρισα σύμφωνα με το εάν εμφανίστηκαν στα γερμανικά δημοσιεύματα πριν ή κατά τη διάρκεια της κρίσης. Ήδη εδώ φάνηκε μια σαφής αύξηση των ελληνικών στερεοτύπων στα δημοσιεύματα για την κρίση σε σύγκριση με τα άρθρα γενικής φύσης πριν από την κρίση. Πάνω στη βάση αυτή συνέκρινα μετά τα δημοσιεύματα των γερμανικών εφημερίδων Süddeutsche Zeitung, Frankfurter Allgemeine Zeitung και Bild-Zeitung αυτών των δυο περιόδων μεταξύ τους.

Περισσότερα στερεότυπα, αυξημένη στερεοτυποποίηση

Σύμφωνα με τη δικά μου συμπεράσματα οι Γερμανοί δημοσιογράφοι αποδίδουν τους χαρακτηρισμούς τους είτε στους Έλληνες (επίπεδο ατόμων), στην Ελλάδα γενικά (επίπεδο χώρας) ή στην Ελληνική Δημοκρατία (επίπεδο συστήματος). Μπόρεσα επίσης να διαχωρίσω τα στερεότυπα και ως προς το περιεχόμενό τους. Αντικατοπτρίζουν έμμεσες απαιτήσεις ή προσδοκίες ως προς τον χαρακτήρα, την εξέλιξη ή την απόδοση του αντίστοιχου επιπέδου αναφοράς. Κατά τη διάρκεια της ανάλυσης εμφανίστηκαν νέα ελληνικά στερεότυπα που δεν είχαν εντοπιστεί προηγουμένως σε άλλες επιστημονικές εργασίες. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα της μελέτης μου είναι, επομένως, ένα πολυδιάστατο σύστημα κατηγοριοποίησης με συνολικά 24 υποτιθέμενα ελληνικά γνωρίσματα.

Επιπλέον, τα ποσοτικά δεδομένα καταδείχνουν ότι η δημοσιογραφική κάλυψη της κρίσης επηρεάζει και την κάλυψη της Ελληνικής Προεδρίας του 2014. Φαίνεται λοιπόν να κυκλοφορούν συνολικά περισσότερα στερεότυπα ποικίλου είδους. Το 2014 οι δημοσιογράφοι χρησιμοποιούσαν στα άρθρα τους ήδη 17 των από εμένα εντοπισμένων, κατά χρόνο, αναφορά και περιεχόμενο συστηματοποιημένων και ονοματοθετημένων 24 στερεοτύπων, ενώ το 2003 ήταν σε χρήση μόλις 10 από αυτά.

3_Stereotype_GR

© Ιωάνα Παπαγεωργίου

Αλλά αυξήθηκε επίσης και η συχνότητα χρήσης των στερεοτύπων. Τα γερμανικά δημοσιεύματα σχετικά με την τελευταία Ελληνική Προεδρία που εξέτασα περιέχουν περισσότερες στερεοτυπικές κρίσεις και διατυπώσεις που ενισχύουν τα στερεότυπα σε σύγκριση με εκείνες του 2003.

4_Stereotypisierung__GR

© Ιωάνα Παπαγεωργίου

Τα αποτελέσματα της προανάλυσης των συναφών επιστημονικών εργασιών επιβεβαιώνονται και στη συγκεκριμένη περίπτωση της Ελληνικής Προεδρίας: τα στερεότυπα για την Ελλάδα αυξάνονται κατά τη διάρκεια της κρίσης σε σχέση με τη δημοσιογραφική κάλυψη πριν από την κρίση. Αυτό ενισχύει την αρχική υπόθεση ότι η κρίση και η δημοσιογραφική της κάλυψη αποτελούν έναν παράγοντα αποφασιστικής σημασίας που επηρεάζει τον τρόπο της κάλυψης και άλλων ελληνικών θεμάτων πέρα από την κρίση.

Στόχος γίνονται οι άνθρωποι

Επιπλέον αποτελέσματα κέρδισα με βάση τα αντικείμενα αναφοράς. Τόσο κατά την Ελληνική Προεδρία του 2003 όσο και του 2014 τα στερεότυπα συναντώνται συχνότερα στο επίπεδο συστήματος. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη, δεδομένου ότι πρόκειται για πολιτικό θέμα, όπου στο προσκήνιο βρίσκεται ως πρωταγωνιστής το κράτος, η Ελληνική Δημοκρατία. Αξιοσημείωτη είναι, αντιθέτως, η αύξηση της στερεοτυποποίησης στο επίπεδο ατόμων. Στους Έλληνες, αποδίδονται στα δημοσιεύματα του 2014 σημαντικά περισσότερα στερεοτυπικά χαρακτηριστικά απ’ ότι το 2003.

Stereotypen_5

Βουλή και πλατεία Συντάγματος – εδώ τα στερεότυπα απαντώνται στο επίπεδο συστήματος, © Ιωάνα Παπαγεωργίου

Ο χαρακτήρας των Ελλήνων και της Ελληνικής Δημοκρατίας αποτελεί και στις δύο χρονικές περιόδους προσφιλή στόχο στερεοτυποποιήσεων. Επιπλέον, το 2014 οι δημοσιογράφοι επικεντρώνονται ιδίως στην απόδοση, εκφράζοντας έτσι τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες τους. Λόγους ανησυχίας προκαλεί το γεγονός ότι τα δημοσιεύματα του 2014 για πρώτη φορά διαδίδουν στερεότυπα με στοιχεία προκαταλήψεων, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση απειλείται από την Ελληνική Δημοκρατία. Ευχάριστο είναι ωστόσο, ότι –παρά τα πολυάριθμα στερεότυπα που βρέθηκαν– σταμεμονωμένα άρθρα που εξετάστηκαν υπερισχύει η αντικειμενική δημοσιογραφική κάλυψη της Ελληνικής Προεδρίας.

Η δύναμη των στερεοτύπων

Μια με τόσα στερεότυπα βεβαρημένη αντίληψη της Ελλάδας δεν αποτελεί μόνο συνέπεια της κρίσης, αλλά προκαλεί με τη σειρά της επιπρόσθετες οικονομικές και κοινωνικές ζημίες. Επηρεάζει όχι μόνο τους τουρίστες και τους εμπορικούς εταίρους της Ελλάδας, αλλά και σημαντικούς φορείς λήψης αποφάσεων σε ευρωπαϊκό πολιτικό επίπεδο. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης δίνουν συντακτικά μορφή στις εντάσεις αυτού του είδους και τις καθιστούν προσβάσιμες σε ένα ακόμη ευρύτερο κοινό. Τα περιεχόμενα των στερεοτυπικών δημοσιευμάτων περί Ελλάδας πρέπει λοιπόν να λαμβάνονται πολύ σοβαρά υπόψη, και οι επιδράσεις τους είναι τεράστιες.

Έτσι ο υπαινιγμός στο άρθρο της εφημερίδας Bild, τοv οποίο ανέφερα αρχικά, χρησιμοποιεί για παράδειγμα το στερεότυπο της ελληνικής «ανικανότητας» ή της ελληνικής «αποτυχίας». Ο συντάκτης με τη λέξη «Ελλάδα» αναφέρεται στο επίπεδο χώρας που συμπεριλαμβάνει τον ελληνικό χώρο, τον ελληνικό πολιτισμό, το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας. Όσο ευρύ είναι το επίπεδο αναφοράς, άλλο τόσο ανησυχητική είναι επίσης και αυτή η γενίκευση.

Μια ευκαιρία για τη νέα γενιά

Η συνεχής χρήση των στερεοτύπων από τα μέσα ενημέρωσης –ακόμα και παρεμπιπτόντως– τα παγιώνει στη συλλογική συνείδηση. Αυτό που βοηθά στην αντιμετώπιση των μηχανισμών αυτών είναι πρώτα απ’ όλα να τους κάνουμε ορατούς. Από την αρχή της κρίσης πολλοί επιστήμονες έχουν συγγράψει πολύτιμες μελέτες με αυτό το σκοπό.2 Επιπλέον ο μηχανισμός λειτουργίας των στερεοτύπων μπορεί να χρησιμοποιηθεί εποικοδομητικά. Με ποιό τρόπο όμως;

6_GBN Logo

Έκθεση νέων ελληνικών εταιριών και σχεδιαστών που παρουσιάζει την νέα αισθητική της Ελλάδας, © GNB

Η Ελλάδα δεν είναι μόνο κρίση, χρεωκοπία και αποτυχία αλλά ούτε και ούζο, νησιά και συρτάκι. Εγώ προσωπικά εδώ και καιρό βιώνω την Ελλάδα ως πηγή δημιουργικότητας, σύχρονου πνεύματος και παραγωγικότητας που τροφοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από τις δύσκολες συνθήκες στην αγορά εργασίας. Ορισμένοι από τους κυρίως νέους επιχειρηματίες και καλλιτέχνες επιδιώκουν συνειδητά να μην παρουσιάζουν πλέον προς τα έξω τη σκονισμένη εικόνα της Ελλάδας της δεκαετίας του `60 μόνο και μόνο για να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των τουριστών.

7_GBN Messe

Μάρκες, προϊόντα και ιδέες: δημιουργικότητα που στην Αθήνα γίνεται απτή πραγματικότητα, © Ιωάνα Παπαγεωργίου

Τα στερεότυπα –είτε θετικά είτε αρνητικά– διαμορφώνονται, όπως και όλες οι αντιλήψεις, όχι μόνο μέσω ιδίων εμπειριών αλλά κυρίως μέσω εμπειριών που μεταδίδονται από τα ΜΜΕ ή από προσωπικές επαφές και που αποκτώνται μέσω μακροπρόθεσμων μαθησιακών διαδικασιών. Θετικές ελληνικές ιδιότητες όπως αυτές που φέρνουν στο φως οι τρέχουσες εξελίξεις στην Ελλάδα, μπορούν ως εκ τούτου επίσης να παγιωθούν στη συλλογική συνείδηση. Χρειάζεται απλώς να διαμεσολαβηθούν με συνέπεια και κατ’ επανάληψη μέσω των ΜΜΕ, μέσω εκδηλώσεων3 και μέσω προσωπικών επαφών. Επισήμως αυτό εμπίπτει στις αρμοδιότητες της δημόσιας διπλωματίας. Υπάρχουν, όμως, τόσο από ελληνικής όσο και από γερμανικής πλευράς κινήματα βάσης που υπηρετούν τον ίδιο σκοπό4 Βέβαιο είναι ότι η νέα γενιά της Ελλάδας έχει τη δυνατότητα να συμβάλει σε μια νέα και πιο θετική εικόνα της χώρας. Με στρατηγική και ευρείας βάσης δημόσιες σχέσεις μπορεί να πεισθεί περί αυτού και ένα πλατύ κοινό.

(1) Arlt, Hans-Jürgen/Storz, Wolfgang (2011): Drucksache „Bild“ – Eine Marke und ihre Mägde. Die „Bild“-Darstellung der Griechenland- und Eurokrise 2010. Frankfurt a.M.: έκδοση του ιδρύματος Otto Brenner Stiftung.

(2) π.χ. Antoniades, Andreas (2012): At the Eye of the Cyclone: The Greek Crisis in Global Media. Athen: ACIPE.
Bickes, Hans/Butulussi, Eleni/Otten, Tina/Schendel, Janina/Sdroulia, Amalia/Steinhoff, Alexander (2012): Die Dynamik der Konstruktion von Differenz und Feindseligkeit am Beispiel der Finanzkrise Griechenlands: Hört beim Geld die Freundschaft auf? Kritisch-diskursanalytische Untersuchungen der Berichterstattung ausgewählter deutscher und griechischer Medien. München: Iudicium.
Mylonas, Yiannis (2012): Media and the Economic Crisis of the EU: The ‚Culturalization’ of a Systemic Crisis and Bild-Zeitung’s Framing of Greece. In: TripleC, Bd. 10, Nr. 2, 2012, S. 646-671.
Tzogopoulos, George (2013): The Greek Crisis in the Media: Stereotyping in the International Press. Farnham [u.a.]: Ashgate.

(3) π.χ. Hellas Filmbox Berlin, Greece Germany Business Forum

(4) π.χ. We are the Pigs, Omikron Project

Κείμενο: Ιωάνα Παπαγεωργίου. Μετάφραση: Α. Τσίγκας. Φωτό: GNB, Ιωάνα Παπαγεωργίου.

Print Friendly, PDF & Email

Αυτή η καταχώρηση είναι διαθέσιμη στα: DE

Γράψτε σχόλιο

Η διεύθυνση του ηλεκτρονικού σας ταχυδρομείου δεν θα είναι δημόσια ορατή. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *. Το σχόλιο που μας στέλνετε αποθηκεύεται στη βάση δεδομένων μας. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στη » Δήλωση περί Απορρήτου